๕. มโหสถชาดก เล่ม ๒๘

๕. มโหสธชาดก (๕๔๒)

ว่าด้วยพระมโหสธบัณฑิตทรงบำเพ็ญปัญญาบารมี

(พระเจ้าวิเทหราชทอดพระเนตรเห็นมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์เข้ามาเฝ้าก็สบายพระทัย จึงตรัสว่า)

{๖๐๐} [๑๖๐๑] ดูก่อนพ่อมโหสธ พระเจ้าพรหมทัตผู้ครองกรุงปัญจาละเสด็จยาตราทัพมาพร้อมด้วยกองทัพทุกหมู่เหล่า กองทัพของพระเจ้าปัญจาลราชนั้นพึงประมาณไม่ได้[๑๖๐๒] มีกองช่างโยธา กองราบ ซึ่งล้วนแต่ฉลาดในสงครามทุกประเภท สามารถจะนำข้าศึกมาได้ มีเสียงอื้ออึง ส่งสัญญาณให้รู้กันด้วยเสียงกลองและเสียงสังข์[๑๖๐๓] มีวิทยายุทธทางโลหธาตุ มีเครื่องประดับครบครัน มีธงทิวสลอน เกลื่อนกล่นด้วยช้างม้าประมาณมิได้ สมบูรณ์ด้วยผู้มีศิลปศาสตร์ กองทัพนั้นเข้มแข็งด้วยทหารกล้า[๑๖๐๔] กล่าวกันว่าในกองทัพนี้มีบัณฑิตอยู่ ๑๐ คน มีปัญญากว้างขวางอยู่กันในที่ลับ เป็น ๑๑ คนทั้งพระชนนีของพระจ้าปัญจาลราชคอยอนุศาสน์กองทัพปัญจาลนคร

[๑๖๐๕] อนึ่ง ในกองทัพนี้มีกษัตริย์ ๑๐๑ พระนครผู้เรืองยศ ถูกชิงแว่นแคว้น กลัวภัย ตกอยู่ในอำนาจของพระเจ้าปัญจาลราชติดตามมาด้วย

[๑๖๐๖] ซึ่งเป็นผู้สามารถทำตามที่พระราชารับสั่ง ทั้งที่ไม่ปรารถนาก็จำต้องกล่าวคำเป็นที่รัก ต้องตามเสด็จพระเจ้าปัญจาลราชเคยเป็นผู้มีอำนาจมาก่อน ทั้งที่ไม่ปรารถนาก็จำต้องอยู่ในอำนาจของพระเจ้าปัญจาลราช[๑๖๐๗] มิถิลานครถูกล้อมด้วยกองทัพนั้นถึงสามชั้น ราชธานีของชาววิเทหรัฐถูกขุดเป็นคูโดยรอบ

[๑๖๐๘] ดูก่อนพ่อมโหสธ กองทัพที่ล้อมมิถิลานครนั้นปรากฏเหมือนดาวบนท้องฟ้า พ่อจงรู้ว่าจักพ้นได้อย่างไร

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๖๐๑} [๑๖๐๙] ขอเดชะ ขอเชิญพระองค์ทรงเหยียดพระบาทให้สบาย เชิญเสวยและรื่นรมย์อยู่ในกามสุขเถิด พระเจ้าพรหมทัตจะต้องทิ้งกองทัพชาวปัญจาลนครหนีไป พระเจ้าข้า(พราหมณ์เกวัฏเข้าเฝ้าพระเจ้าวิเทหราชแล้วกราบทูลว่า)

{๖๐๒} [๑๖๑๐] พระราชามีพระราชประสงค์จะทรงทำสันถวไมตรีกับพระองค์จะพระราชทานรัตนะทั้งหลายแก่พระองค์ แต่นี้ไปราชทูตผู้มีวาจาไพเราะ กล่าวคำที่น่ารัก จงคุมเครื่องราชบรรณาการแต่ปัญจาลนครมายังมิถิลานคร[๑๖๑๑] จงกล่าววาจาอันอ่อนหวานซึ่งเป็นวาจาที่น่ายินดี ปัญจาลนครกับวิเทหรัฐทั้งสองนั้นจงเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

(พระเจ้าวิเทหราชทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์เกวัฏ จึงตรัสถามว่า)

{๖๐๓} [๑๖๑๒] ดูก่อนอาจารย์เกวัฏ การสมาคมของท่านกับมโหสธเป็นอย่างไรหนอ เชิญท่านกล่าวเรื่องนั้นเถิด มโหสธกับท่านต่างยกโทษให้กันแล้วกระมัง มโหสธยินดีแล้วกระมัง

(พราหมณ์เกวัฏกราบทูลว่า)

{๖๐๔} [๑๖๑๓] ข้าแต่พระจอมชน บุรุษชื่อมโหสธไม่ใช่อารยชน ไม่น่าชื่นชมเป็นคนกระด้าง ไม่ใช่สัตบุรุษ ไม่พูดจาข้อความอะไร เหมือนคนใบ้และคนหูหนวก

(พระเจ้าวิเทหราชได้สดับดังนั้นไม่ทรงยินดี ไม่ทรงคัดค้าน แต่ทรงตั้งคำถามขึ้นว่า)

{๖๐๕} [๑๖๑๔] บทมนต์ที่มโหสธบุตรของเราเห็นนี้คนอื่นเห็นได้แสนยากโดยแท้ ข้อความอันหมดจดมโหสธบุตรของเราผู้เป็นคนมีความเพียรคงจักเห็นแล้ว ความจริง กายของเราก็สะท้านอยู่ ใครจักละแว่นแคว้นของตนไปสู่เงื้อมมือของปรปักษ์เล่า(พระเจ้าวิเทหราชตรัสถามมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ว่า)

{๖๐๖} [๑๖๑๕] ก็มติของเราทั้ง ๖ คนผู้เป็นบัณฑิต มีปัญญากว้างขวางสูงสุดลงรอยเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ดูก่อนมโหสธ แม้เธอก็จงลงมติว่าควรไปหรือไม่ควรไป หรือว่าจะอยู่ในที่นี้

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์คิดแล้วจึงกราบทูลว่า)

{๖๐๗} [๑๖๑๖] ขอเดชะ พระองค์ก็ทรงทราบว่าพระเจ้าจูฬนีพรหมทัตทรงมีอานุภาพมาก มีรี้พลมาก และท้าวเธอปรารถนาที่จะปลงพระชนม์พระองค์ ดุจนายพรานจะฆ่าเนื้อด้วยนางเนื้อต่อฉะนั้น

[๑๖๑๗] ปลาที่ติดของสดคือเหยื่อกลืนเบ็ดคดซึ่งมีเหยื่อหุ้มไว้ ย่อมไม่รู้ถึงความตายของตน ฉันใด

[๑๖๑๘] ขอเดชะ พระองค์ผู้ทรงติดกามคุณก็ไม่ทรงทราบถึงพระราชธิดาของพระเจ้าจูฬนี เหมือนปลาไม่รู้ถึงความตายของตน ฉันนั้น

[๑๖๑๙] ถ้าพระองค์จะเสด็จไปยังปัญจาลนคร จักต้องเสียพระองค์ไปทันที ภัยใหญ่จักมาถึงพระองค์ เหมือนภัยคือความตายมาถึงเนื้อที่ติดตามไปจนถึงทางเข้าหมู่บ้านฉะนั้น(พระเจ้าวิเทหราชถูกมโหสธบัณทิตโพธิภัตว์ขู่เอาก็ทรงกริ้ว ถึงกับตรัสขับไล่ว่า)

{๖๐๘} [๑๖๒๐] พวกเราซึ่งกล่าวถึงเหตุที่จะให้ได้รัตนะอันสูงสุดกัน เจ้าเท่านั้นผู้เป็นคนเขลา บ้านํ้าลาย เจ้าเป็นลูกคฤหบดีถือหางไถเติบโตมาจะรู้เหตุที่จะให้ได้รัตนะเหมือนคนอื่นเขาได้อย่างไร{๖๐๙} [๑๖๒๑] ท่านทั้งหลายจงจับคอมโหสธนี่ซึ่งพูดเป็นอันตรายแก่การได้รัตนะของเราไสออกไปเสียจากแคว้นของเรา

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความข้อนั้น จึงตรัสว่า)

{๖๑๐} [๑๖๒๒] แต่นั้น มโหสธบัณฑิตได้หลีกไปจากราชสำนักของพระเจ้าวิเทหราช ต่อมา ได้เรียกนกแขกเต้าผู้ฉลาดชื่อมาธุระผู้เป็นทูตมาสั่งว่า

[๑๖๒๓] ‘ดูก่อนสหายผู้มีขนปีกเขียว เจ้าจงมาทำการช่วยเหลือเรา มีนางนกสาลิกาที่เขาเลี้ยงไว้ใกล้ที่บรรทมของพระเจ้าปัญจาลราชอยู่ตัวหนึ่ง

[๑๖๒๔] ก็นางนกสาลิกานั้นเป็นผู้ฉลาดในสิ่งทั้งปวง เจ้าจงถามนางนกสาลิกานั้นโดยความเสน่หา นางนกสาลิกานั้นรู้ความลับทุกอย่างของพระเจ้าปัญจาลราชและของเกวัฏพราหมณ์ผู้โกสิยโคตร’[๑๖๒๕] นกแขกเต้าผู้ฉลาดชื่อมาธุระซึ่งมีขนปีกเขียวรับคำมโหสธบัณฑิตแล้วได้ไปยังสำนักของนางนกสาลิกา

[๑๖๒๖] แต่นั้น นกแขกเต้าผู้ฉลาดชื่อมาธุระครั้นไปถึงแล้วได้ถามนางนกสาลิกาผู้มีกรงงาม เจรจาไพเราะว่า

[๑๖๒๗] ‘แม่กรงงาม เธอสบายดีหรือ แม่เพศสวย เธอมีความผาสุกดีหรือ เธอได้ข้าวตอกกับน้ำผึ้งในกรงงามของเจ้าแลหรือ’

[๑๖๒๘] นางนกสาลิกาตอบว่า ‘ดูก่อนสหายสุวบัณฑิต ฉันมีความสุขดี ฉันสบายดี อนึ่ง ฉันได้ข้าวตอกกับน้ำผึ้งเพียงพอ

[๑๖๒๙] ดูก่อนสหาย ท่านมาแต่ไหนหรือใครใช้ให้มา ก่อนแต่นี้ฉันไม่เคยเห็นท่านหรือไม่เคยได้ยินเลย’

(นกแขกเต้าได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)

{๖๑๑} [๑๖๓๐] ฉันเป็นผู้ที่เขาเลี้ยงอยู่ใกล้ที่บรรทมบนปราสาทของพระเจ้าสีวิราช พระราชาพระองค์นั้นทรงตั้งอยู่ในธรรม โปรดให้ปล่อยพวกสัตว์ที่ถูกขังอยู่จากที่ขังนั้น ๆ[๑๖๓๑] ฉันมีภรรยาตัวหนึ่งเป็นนางนกสาลิกาที่เจรจาไพเราะ เหยี่ยวได้ฆ่านางเสียที่ห้องบรรทมต่อหน้าของฉันผู้อยู่ในกรงงาม

[๑๖๓๒] ฉันรักใคร่นางจึงมาในสำนักของเธอ ถ้าเธอพึงให้โอกาส เราทั้งสองก็จะได้อยู่ร่วมกัน

(นางนกสาลิกาได้สดับก็ดีใจ แต่แกล้งทำเป็นไม่ปรารถนา กล่าวว่า)

{๖๑๒} [๑๖๓๓] ก็นกแขกเต้าพึงรักใคร่กับนางนกแขกเต้า และนกสาลิกาก็พึงรักใคร่กับนางนกสาลิกา การที่นกแขกเต้าจะอยู่ร่วมกันกับนางนกสาลิกาจะเป็นเช่นไร(นกแขกเต้าจึงตอบว่า)

{๖๑๓} [๑๖๓๔] เออก็ ผู้ใดใคร่ในกามแม้กะหญิงจัณฑาล การอยู่ร่วมกันของผู้นั้นย่อมเหมือนกันทั้งหมด ความไม่เหมือนกันในกามย่อมไม่มี(นกแขกเต้าเมื่อจะหยั่งใจนางนกสาลิกาดู จึงกล่าวต่อไปว่า)

[๑๖๓๕] พระชนนีของพระเจ้าสีพีพระนามว่าชัมพาวดี พระนางเป็นหญิงจัณฑาล ได้เป็นพระมเหสีที่รักของพระเจ้าวาสุเทวกัณหโคตร[๑๖๓๖] แม้นางกินนรีชื่อรัตนวดีก็ร่วมรักกับดาบสชื่อวัจฉะ มนุษย์ได้ร่วมอภิรมย์กับนางเนื้อก็มี ความไม่เหมือนกันในกามย่อมไม่มี[๑๖๓๗] เอาเถอะ แม่นางนกสาลิกาผู้เจรจาไพเราะ ฉันจะไปละ เพราะถ้อยคำของเธอเป็นการบอกปัด เธอคงจะดูถูกฉันแน่นอน(นางนกสาลิกาได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)

{๖๑๔} [๑๖๓๘] ดูก่อนมาธุรสุวบัณฑิต สิริย่อมไม่มีแก่ผู้ด่วนได้ใจเร็ว เชิญท่านอยู่ ณ ที่นี้จนกว่าจะได้เห็นพระราชา จะได้ฟังเสียงตะโพนและเห็นอานุภาพของพระราชา(นกแขกเต้าเมื่อจะถามความลับนั้น จึงกล่าวว่า)

{๖๑๕} [๑๖๓๙] เสียงอันเซ็งแซ่นี้ฉันได้ฟังมาแล้วภายนอกชนบทว่าพระราชธิดาของพระเจ้าปัญจาลราชมีพระฉวีวรรณดังดาวประกายพฤกษ์

พระเจ้าปัญจาลราชจักพระราชทานพระราชธิดานั้นแก่ชาวแคว้นวิเทหะ คือ จักมีการอภิเษกระหว่างพระเจ้าวิเทหราชกับพระราชธิดานั้น

(นางนกสาลิกาถูกนกแขกเต้าเซ้าซี้หนักขึ้น จึงกล่าวว่า)

{๖๑๖} [๑๖๔๐] ดูก่อนมาธุระ วิวาหมงคลของเหล่าชนผู้เป็นข้าศึกกันเหมือนอย่างวิวาหมงคลของพระราชธิดาของพระเจ้าปัญจาลราชซึ่งจักมีกับพระเจ้าวิเทหราช จะเป็นไปได้หรือ[๑๖๔๑] พระราชาผู้เป็นจอมทัพแห่งชาวปัญจาลนครจักทรงนำพระเจ้าวิเทหราชมา แต่นั้น จักทรงรับสั่งให้ปลงพระชนม์เสีย พระเจ้าวิเทหราชหาได้เป็นพระสหายของพระเจ้าปัญจาลราชไม่(นกแขกเต้าผู้ฉลาดได้ฟังดังนั้น จึงขออนุญาตนางนกสาลิกาว่า)

{๖๑๗} [๑๖๔๒] เอาเถิด เธอจงอนุญาตให้ฉันไปประมาณสัก ๗ ราตรี เพียงให้ฉันได้กราบทูลพระเจ้าสีวิราช ผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ว่า ฉันได้ที่อยู่ในสำนักของนางนกสาลิกาแล้ว(นางนกสาลิกาได้ฟังดังนั้น เมื่อไม่สามารถทัดทานได้ จึงกล่าวว่า)

{๖๑๘} [๑๖๔๓] เอาเถิด ฉันอนุญาตให้ท่านไปประมาณ ๗ ราตรี ถ้าท่านไม่กลับมายังสำนักของฉันโดย ๗ ราตรี ฉันจะสำคัญตัวฉันว่า ปราศจากชีวิตแล้ว ท่านจักมาในเมื่อฉันตายไปแล้ว{๖๑๙} [๑๖๔๔] ลำดับนั้นแล นกมาธุรสุวบัณฑิตบินไปแล้วบอกถ้อยคำของนางนกสาลิกานี้แก่มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์เมื่อเปล่งอุทานด้วยความปีติ จึงกราบทูลว่า)

{๖๒๐} [๑๖๔๕] คนเราได้บริโภคสมบัติในเรือนของผู้ใด ควรทำประโยชน์ให้แก่ผู้นั้นแท้

{๖๒๑} [๑๖๔๖] ขอเดชะพระจอมชน เอาเถิด ข้าพระองค์จักล่วงหน้าไปพระนครอันน่ารื่นรมย์ของพระเจ้าปัญจาลราชก่อน เพื่อสร้างนิเวศน์ถวายพระเจ้าวิเทหราชผู้เรืองยศ

[๑๖๔๗] ขอเดชะพระจอมกษัตริย์ ข้าพระองค์สร้างนิเวศน์ถวายพระองค์เสร็จแล้วส่งข่าวมากราบทูลพระองค์ได้เมื่อใด ก็ขอเชิญพระองค์เสด็จไปเมื่อนั้นเถิด

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๖๒๒} [๑๖๔๘] ลำดับนั้น มโหสธบัณฑิตได้ล่วงหน้าไปพระนครอันรื่นรมย์ของพระเจ้าปัญจาลราชก่อนเพื่อสร้างนิเวศน์ถวายพระเจ้าวิเทหราชผู้เรืองยศ

[๑๖๔๙] ครั้นสร้างนิเวศน์ถวายพระเจ้าวิเทหราชผู้เรืองยศเสร็จแล้ว ภายหลังจึงส่งทูตไปทูลพระเจ้าวิเทหราชผู้ครองกรุงมิถิลาว่า ‘ขอเดชะพระมหาราชเจ้า เชิญพระองค์เสด็จมาบัดนี้เถิด พระราชนิเวศน์ที่สร้างเพื่อพระองค์สำเร็จแล้ว’{๖๒๓} [๑๖๕๐] ลำดับนั้น พระราชาพร้อมด้วยจาตุรงคเสนาได้เสด็จไปเพื่อทอดพระเนตรดูพระนครอันมั่งคั่ง ซึ่งมีพาหนะเป็นอเนกอนันต์ที่มโหสธบัณฑิตสร้างไว้ในแคว้นกัปปิละ

{๖๒๔} [๑๖๕๑] ลำดับนั้น พระเจ้าวิเทหราชเสด็จถึงแคว้นกัปปิละแล้วทรงส่งพระราชสาส์นไปถวายพระเจ้าพรหมทัตว่า ‘ข้าแต่พระมหาราชเจ้า หม่อมฉันมาเพื่อถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์

[๑๖๕๒] ขอได้โปรดพระราชทานพระราชธิดา ผู้งดงามทั่วสรรพางค์ซึ่งประดับด้วยเครื่องอลังการทองคำล้วน ห้อมล้อมด้วยหมู่นางข้าหลวงให้เป็นมเหสีของหม่อมฉัน ณ บัดนี้ด้วยเถิด’

(พระเจ้าจูฬนีพรหมหัตได้สดับแล้วก็ทรงโสมนัส ประทานรางวัลแก่ราชทูตแล้วตรัสว่า)

{๖๒๕} [๑๖๕๓] ข้าแต่พระวิเทหราช พระองค์เสด็จมาดีแล้ว อนึ่ง พระองค์มิได้เสด็จมาร้าย เชิญพระองค์ทรงหาพระฤกษ์วิวาหมงคลไว้ หม่อมฉันจะถวายราชธิดาผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทองคำล้วน ห้อมล้อมด้วยหมู่นางข้าหลวงแก่พระองค์(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๖๒๖} [๑๖๕๔] ลำดับนั้น พระเจ้าวิเทหราชได้ทรงหาพระฤกษ์ ครั้นทรงหา พระฤกษ์ได้แล้วทรงส่งพระราชสาส์นไปถวายพระเจ้าพรหมหัตว่า

[๑๖๕๕] ‘ขอพระองค์ได้โปรดพระราชทานพระราชธิดาผู้งดงามทั่วสรรพางค์ ซึ่งประดับด้วยเครื่องอลังการทองคำล้วน ห้อมล้อมด้วยหมู่นางข้าหลวงให้เป็นมเหสีของหม่อมฉัน ณ บัดนี้ด้วยเถิด(ฝ่ายพระเจ้าจูฬนีได้ตรัสตอบไปว่า)

{๖๒๗} [๑๖๕๖] หม่อมฉันจะถวายพระราชธิดาผู้งดงามทั่วสรรพางค์ซึ่งประดับด้วยเครื่องอลังการทองคำล้วน ห้อมล้อมด้วยหมู่นางข้าหลวงให้เป็นมเหสีของพระองค์ ณ บัดนี้

(พระเจ้าวิเทหราชเมื่อทรงปรึกษากับเหล่าบัณฑิตาจารย์ จึงตรัสว่า)

{๖๒๘} [๑๖๕๗] กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบซึ่งเป็นกองทัพสวมเกราะตั้งมั่นอยู่ จุดคบเพลิงสว่างไสว พวกบัณฑิตาจารย์ย่อมสำคัญว่าอย่างไรกันหนอ{๖๒๙} [๑๖๕๘] กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ ซึ่งเป็นกองทัพสวมเกราะตั้งมั่นอยู่ จุดคบเพลิงสว่างไสว ดูก่อนมโหสธบัณฑิต กองทัพเหล่านี้จักทำอะไรหนอ(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๖๓๐} [๑๖๕๙] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า พระเจ้าจูฬนีพรหมทัตผู้ทรงมีรี้พลมากทรงรักษาพระองค์ไว้ จะทรงประทุษร้ายต่อพระองค์ รุ่งเช้าจักรับสั่งให้ปลงพระชนม์พระองค์(พระเจ้าวิเทหราชทรงกลัวต่อมรณภัย จึงตรัสว่า)

{๖๓๑} [๑๖๖๐] ใจของเราหวาดเสียว และปากของเราก็แห้งผาก ไม่ได้ความเย็นใจเลย เหมือนถูกไฟไหม้อยู่กลางแดด

[๑๖๖๑] เตาหลอมของพวกช่างทองย่อมเผาไหม้อยู่ภายใน ไม่ออกไปภายนอก ฉันใด ใจของเราก็หมกไหม้อยู่ภายใน ไม่ออกไปภายนอก ฉันนั้น(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์จึงกราบทูลว่า)

{๖๓๒} [๑๖๖๒] ขอเดชะพระจอมขัตติยราช พระองค์ทรงประมาทเสียแล้ว ทรงล่วงคำปรึกษา ทำลายที่ปรึกษาเสียแล้ว บัดนี้บัณฑิตาจารย์ผู้เป็นที่ปรึกษาทั้ง ๔ คนจงป้องกันพระองค์เถิด

[๑๖๖๓] พระองค์ไม่ทรงทำตามคำของข้าพระองค์ผู้เป็นอำมาตย์ ผู้มุ่งประโยชน์ แสวงหาความเกื้อกูล ทรงยินดีด้วยปีติเฉพาะพระองค์ ดังเนื้อตกลงในหลุมล่อฉะนั้น

[๑๖๖๔] ปลาที่ติดของสดคือเหยื่อกลืนเบ็ดคดซึ่งมีเหยื่อหุ้มไว้ ย่อมไม่รู้ถึงความตายของตน ฉันใด

[๑๖๖๕] ขอเดชะ พระองค์ผู้ทรงติดกามคุณก็ไม่ทรงทราบถึงพระราชธิดาของพระเจ้าจูฬนี เหมือนปลาไม่รู้ถึงความตายของตน ฉันนั้น

[๑๖๖๖] ถ้าพระองค์จะเสด็จไปยังปัญจาลนคร จักต้องเสียพระองค์ไปทันที ภัยใหญ่จักมาถึงพระองค์ เหมือนภัยคือความตายมาถึงเนื้อที่ติดตามไปจนถึงทางเข้าหมู่บ้านฉะนั้น[๑๖๖๗] ขอเดชะพระจอมชน อนารยชนคนชั่วพึงแว้งกัดเอาได้เหมือนงูที่อยู่ในพก นักปราชญ์ไม่พึงทำไมตรีกับคนเช่นนั้น เพราะการสมาคมกับคนชั่วนำทุกข์มาให้โดยแท้

[๑๖๖๘] ขอเดชะพระจอมชน พึงรู้ว่าคนเช่นใดเป็นผู้มีศีล เป็นพหูสูตนักปราชญ์พึงทำไมตรีกับคนเช่นนั้นเท่านั้น เพราะการสมาคมกับคนดีนำสุขมาให้โดยแท้

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์เมื่อจะข่มพระเจ้าวิเทหราชให้หนักขึ้น จึงกราบทูลความหลังว่า)

{๖๓๓} [๑๖๖๙] ขอเดชะ พระองค์ผู้เคยตรัสถึงเหตุที่จะให้ได้รัตนะอันสูงสุดในสำนักของข้าพระองค์ทรงเป็นคนเขลา บ้านํ้าลายข้าพระองค์ เป็นลูกคฤหบดีถือหางไถเติบโตมาจะรู้เหตุที่จะให้ได้รัตนะเหมือน คนอื่นเขาได้อย่างไร

[๑๖๗๐] ท่านทั้งหลายจงจับคอมโหสธนี่ซึ่งพูดเป็นอันตรายแก่การได้รัตนะของเราไสออกไปเสียจากแคว้นของเรา

(พระเจ้าวิเทหราชเมื่อจะทรงยึดมโหสธบัณฑิตไว้เป็นที่พึ่ง จึงตรัสว่า)

{๖๓๔} [๑๖๗๑] ดูก่อนมโหสธ บัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่ทิ่มแทงด้วยความผิดที่ผ่านมาแล้ว ไยเจ้าจึงมาทิ่มแทงเราด้วยหอกคือปาก เหมือนแทงม้าที่ผูกไว้ด้วยปฏักฉะนั้นเล่า[๑๖๗๒] ถ้าเห็นว่าเราจะพ้นภัยหรือเห็นว่าเราจะปลอดภัยได้ ก็ขอให้เจ้าช่วยเราให้สบายใจด้วยความสวัสดีนั้นแล เจ้าจะทิ่มแทงเราด้วยความผิดที่ผ่านมาแล้วทำไม(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๖๓๕} [๑๖๗๓] ขอเดชะพระบรมกษัตริย์ การกระทำของมนุษย์ที่ผ่านมาแล้วแก้ไขได้ยาก ให้เจริญยินดีได้ยาก ข้าพระองค์ไม่สามารถจะปลดเปลื้องพระองค์ได้ ขอพระองค์ได้โปรดทรงทราบเถิด พระเจ้าข้า[๑๖๗๔] ช้างทั้งหลายที่มีฤทธิ์มียศ สามารถเหาะเหินไปได้ (เป็นช้างที่เกิดในตระกูลข้างฉัททันต์หรือในตระกูลข้างอุโบสธ) ของพระองค์ก็มีอยู่ แม้ช้างเหล่านั้นก็พึงพาพระองค์ไปได้[๑๖๗๕] ม้าทั้งหลายที่มีฤทธิ์มียศ สามารถเหาะเหินไปได้ (เป็นม้าที่เกิดในตระกูลพญาม้าวลาหก) ของพระองค์ก็มีอยู่ แม้ม้าเหล่านั้นก็พึงพาพระองค์ไปได้

[๑๖๗๖] นกทั้งหลายที่มีฤทธิ์มียศ สามารถบินไปได้ทางอากาศของพระองค์ก็มีอยู่ แม้นกเหล่านั้นก็พึงพาพระองค์ไปได้

[๑๖๗๗] ยักษ์ทั้งหลายที่มีฤทธิ์มียศ สามารถเหาะเหินไปได้ของพระองค์ก็มีอยู่ แม้ยักษ์เหล่านั้นก็พึงพาพระองค์ไปได้

[๑๖๗๘] ขอเดชะพระบรมกษัตริย์ การกระทำของมนุษย์ที่ผ่านมาแล้ว แก้ไขได้ยาก ให้เจริญยินดีได้ยาก ข้าพระองค์ไม่สามารถจะ ปลดเปลื้องพระองค์โดยทางอากาศได้ พระเจ้าข้า(เสนกบัณฑิตเมื่อขอร้องมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ให้ช่วย จึงกล่าวว่า)

{๖๓๖} [๑๖๗๙] คนที่ยังมองไม่เห็นฝั่งในมหาสมุทรได้ที่พึ่งในที่ใด เขาย่อมได้รับความสุขในที่นั้น ฉันใด

[๑๖๘๐] ท่านมโหสธ ขอท่านได้เป็นที่พึ่งของพวกข้าพเจ้าและของพระราชาฉันนั้นเถิด ท่านเป็นผู้ประเสริฐสุดกว่าพวกเราเหล่ามนตรี ขอท่านช่วยปลดเปลื้องเราทั้งหลายให้พ้นจากความทุกข์ด้วยเถิด(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์เมื่อข่มเสนกบัณฑิต จึงกล่าวว่า)

{๖๓๗} [๑๖๘๑] ข้าแต่ท่านอาจารย์เสนกะ การกระทำของมนุษย์ที่ผ่านมาแล้ว แก้ไขได้ยาก ให้เจริญยินดีได้ยาก ข้าพเจ้าไม่สามารถจะช่วยปลดเปลื้องท่านได้ ท่านจงรู้เอาเองเถิด(พระเจ้าวิเทหราชตรัสถามว่า)

{๖๓๘} [๑๖๘๒] ท่านจงฟังคำนี้ของข้าพเจ้า ท่านเห็นภัยใหญ่นั่นหรือ ตอนนี้ข้าพเจ้าขอถามท่านอาจารย์เสนกะ ในเวลานี้ท่านจะสำคัญสิ่งที่ควรทำอย่างไร(เสนกบัณฑิตกราบทูลว่า)

{๖๓๙} [๑๖๘๓] พวกเราจงเอาไฟเผาเสียตั้งแต่ประตูมา หรือจงจับมีดฆ่ากันและกัน จะได้สิ้นชีวิตทันที อย่ารอให้พระเจ้าพรหมทัตฆ่าพวกเราอย่างทรมานนานเลย

(พระราชาตรัสถามปุกกุสบัณฑิตว่า)

{๖๔๐} [๑๖๘๔] ท่านจงฟังคำนี้ของข้าพเจ้า ท่านเห็นภัยใหญ่นั่นหรือ ตอนนี้ข้าพเจ้าขอถามท่านอาจารย์ปุกกุสะ ในเวลานี้ท่านจะสำคัญสิ่งที่ควรทำอย่างไร(ปุกกุสบัณฑิตกราบทูลว่า)

{๖๔๑} [๑๖๘๕] พวกเราควรกินยาพิษตาย จะได้สิ้นชีวิตทันที อย่าให้พระเจ้าพรหมทัตฆ่าพวกเราอย่างทรมานนานเลย(พระราชาตรัสถามกามินทบัณฑิตว่า)

{๖๔๒} [๑๖๘๖] ท่านจงฟังคำนี้ของข้าพเจ้า ท่านเห็นภัยใหญ่นั่นหรือ ตอนนี้ข้าพเจ้าขอถามท่านอาจารย์กามินท์ ในเวลานี้ท่านจะสำคัญสิ่งที่ควรทำอย่างไร(กามินทบัณฑิตกราบทูลว่า)

{๖๔๓} [๑๖๘๗] พวกเราจงเอาเชือกผูก

คอตายหรือโดดลงบ่อตายไปเสีย อย่ารอให้พระเจ้าพรหมทัตฆ่าพวกเราอย่างทรมานนานเลย

(พระราชาตรัสถามเทวินทบัณฑิตว่า)

{๖๔๔} [๑๖๘๘] ท่านจงฟังคำนี้ของข้าพเจ้า ท่านเห็นภัยใหญ่นั่นหรือ ตอนนี้ข้าพเจ้าขอถามท่านอาจารย์เทวินท์ ในเวลานี้ท่านจะสำคัญสิ่งที่ควรทำอย่างไร(เทวินทบัณฑิตกราบทูลว่า)

{๖๔๕} [๑๖๘๙] พวกเราจงเอาไฟเผาเสียตั้งแต่ประตูมา หรือจงจับมีดฆ่ากันและกัน จะได้เสียชีวิตทันที ถ้าท่านมโหสธไม่สามารถจะช่วยปลดเปลื้องพวกเราได้โดยง่าย

(พระเจ้าวิเทหราชได้สดับแล้ว ก็ทรงคร่ำครวญว่า)

{๖๔๖} [๑๖๙๐] บุคคลแสวงหาแก่นแห่งต้นกล้วยอยู่ย่อมหาไม่ได้ ฉันใด พวกเราแสวงหาปัญหาคืออุบายให้พ้นจากความทุกข์อยู่ ก็ไม่ได้ประสบปัญหานั้น ฉันนั้น[๑๖๙๑] บุคคลแสวงหาแก่นแห่งไม้งิ้วอยู่ย่อมหาไม่ได้ ฉันใด พวกเราแสวงหาปัญหาคืออุบายให้พ้นจากความทุกข์อยู่ ก็ไม่ได้ประสบปัญหานั้น ฉันนั้น

[๑๖๙๒] การที่พวกเราอยู่ในสำนักของคนชั่ว ผู้เป็นพาล หาความรู้มิได้ ชื่อว่าอยู่ในสถานที่ไม่เหมาะสม ก็เหมือนการที่ช้างทั้งหลายอยู่ในที่ที่ไม่มีนํ้าฉะนั้น[๑๖๙๓] ใจของเราสั่นและปากของเราก็แห้งผาก ไม่ได้ความเย็นใจเลย เหมือนถูกไฟไหม้อยู่กลางแดด

[๑๖๙๔] เตาหลอมของพวกช่างทองย่อมเผาไหม้อยู่ภายใน ไม่ออกไปภายนอก ฉันใด ใจของเราก็หมกไหม้อยู่ภายใน ไม่ออกไปภายนอก ฉันนั้น

(พระบรมศาสดาเมื่อจะทรงประกาศข้อความนั้น จึงตรัสว่า)

{๖๔๗} [๑๖๙๕] ลำดับนั้น มโหสธบัณฑิตผู้มีปัญญามองเห็นประโยชน์ เห็นพระเจ้าวิเทหราชทรงได้รับความทุกข์ จึงกราบทูลดังนี้ว่า

[๑๖๙๖] ‘ขอเดชะพระมหาราชเจ้า พระองค์อย่าทรงกลัวเลย ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นจอมทัพ พระองค์อย่าทรงกลัวเลย ข้าพระองค์จักช่วยปลดเปลื้องพระองค์ผู้ทรงเหมือนดวงจันทร์ที่ถูกราหูจับไว้

[๑๖๙๗] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า พระองค์อย่าทรงกลัวเลย ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นจอมทัพ พระองค์อย่าทรงกลัวเลย ข้าพระองค์จักช่วยปลดเปลื้องพระองค์ผู้ทรงเหมือนดวงอาทิตย์ที่ถูกราหูจับไว้[๑๖๙๘] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า พระองค์อย่าทรงกลัวเลย ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นจอมทัพ พระองค์อย่าทรงกลัวเลย ข้าพระองค์จักช่วยปลดเปลื้องพระองค์ผู้ทรงเหมือนช้างที่จมอยู่ในหล่ม[๑๖๙๙] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า พระองค์อย่าทรงกลัวเลย ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นจอมทัพ พระองค์อย่าทรงกลัวเลย ข้าพระองค์จักช่วยปลดเปลื้องพระองค์ผู้ทรงเหมือนงูที่ติดอยู่ในตะกร้า[๑๗๐๐] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า พระองค์อย่าทรงกลัวเลย ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นจอมทัพ

พระองค์อย่าทรงกลัวเลย ข้าพระองค์จักช่วยปลดเปลื้องพระองค์ผู้ทรงเหมือนนกที่ติดอยู่ในกรง[๑๗๐๑] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า พระองค์อย่าทรงกลัวเลย ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นจอมทัพ พระองค์อย่าทรงกลัวเลย ข้าพระองค์จักช่วยปลดเปลื้องพระองค์ผู้ทรงเหมือนปลาที่ติดอยู่ในแห[๑๗๐๒] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า พระองค์อย่าทรงกลัวเลย ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นจอมทัพ พระองค์อย่าทรงกลัวเลย ข้าพระองค์จักช่วยปลดเปลื้องพระองค์ผู้มีรี้พลและพาหนะคุ้มกันอยู่[๑๗๐๓] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า พระองค์อย่าทรงกลัวเลย ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นจอมทัพ พระองค์อย่าทรงกลัวเลย ข้าพระองค์จักขับไล่กองทัพของพระเจ้าปัญจาลราชให้หนีไป ดุจไล่กาและเหยี่ยวให้หนีไปด้วยก้อนดินฉะนั้น

[๑๗๐๔] ปัญญาของข้าพระองค์หรืออำมาตย์ผู้เป็นช่นนั้นซึ่งช่วยปลดเปลื้องพระองค์ผู้ตกอยู่ในที่คับขันให้พ้นจากความทุกข์ไม่ได้ จะมีประโยชน์อะไร

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์สั่งเหล่าทหารให้เปิดประตูอุโมงค์ว่า)

{๖๔๘} [๑๗๐๕] มาเถิด พ่อหนุ่มทั้งหลาย พวกท่านจงลุกขึ้นมา จงช่วยกันเปิดประตูอุโมงค์และประตูห้องที่เชื่อมต่อกัน พระเจ้าวิเทหราชจักเสด็จพร้อมด้วยอำมาตย์ทั้งหลายไปทางอุโมงค์

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๖๔๙} [๑๗๐๖] พวกคนรับใช้ของมโหสธบัณฑิตได้ฟังคำของมโหสธแล้วช่วยกันเปิดประตูอุโมงค์และถอดลูกดาลที่ประกอบด้วย(กลไก)ยนต์

{๖๕๐} [๑๗๐๗] อาจารย์เสนกะเดินไปก่อน มโหสธเดินไปข้างหลัง พระเจ้าวิเทหราชมีอำมาตย์แวดล้อมเสด็จดำเนินไปท่ามกลาง

{๖๕๑} [๑๗๐๘] พระเจ้าวิเทหราชเสด็จออกจากอุโมงค์แล้วเสด็จขึ้นเรือ มโหสธบัณฑิตรู้ว่าพระเจ้าวิเทหราชเสด็จขึ้นเรือแล้วได้ถวายอนุศาสน์ว่า

[๑๗๐๙] ‘ขอเดชะพระจอมชน พระเจ้าจูฬนีนี้เป็นพระสัสสุระ(พ่อตา) ของพระองค์ พระนางนันทาเทวีนั้นเป็นพระสัสสุ(แม่ยาย)ของพระองค์ การปฏิบัติพระราชมารดาของพระองค์มีฉันใด การปฏิบัตินั้นขอจงมีแต่พระสัสสุของพระองค์ฉันนั้น พระเจ้าข้า[๑๗๑๐] ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นจอมทัพ อนึ่ง พระภาดาร่วมพระอุทรพระชนนีเดียวกันโดยตรง พระองค์ทรงรักใคร่ ฉันใด พระปัญจาลจันทราชกุมารพระองค์ก็ควรทรงรักใคร่ ฉันนั้น

[๑๗๑๑] พระนางปัญจาลจันทีราชบุตรีของพระเจ้าพรหมทัตที่พระองค์ทรงปรารถนานี้ ขอพระองค์ทรงรักใคร่ในพระนางของพระองค์ พระนางจักเป็นพระมเหสีของพระองค์

(พระเจ้าวิเทหราชประสงค์จะเสด็จไป จึงตรัสกะมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ว่า)

{๖๕๒} [๑๗๑๒] ดูก่อนมโหสธ เจ้าจงรีบขึ้นเรือ จะยืนอยู่ที่ฝั่งทำไมเล่า พวกเราพ้นจากความทุกข์มาได้โดยยาก จงไปกันเดี๋ยวนี้เถิด

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๖๕๓} [๑๗๑๓] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า การที่ข้าพระองค์ซึ่งเป็นผู้นำกองทัพจะมาทอดทิ้งกองทัพเอาแต่ตัวรอดนี้ไม่เป็นธรรมเลย

[๑๗๑๔] ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นจอมทัพ ข้าพระองค์จักนำกองทัพที่พระองค์ทรงทิ้งไว้ในปัญจาลนครและสิ่งของที่พระเจ้าพรหมทัตพระราชทานมาถวายพระองค์ พระเจ้าข้า

(พระเจ้าวิเทหราชตรัสว่า)

{๖๕๔} [๑๗๑๕] ดูก่อนบัณฑิต เจ้ามีเสนาน้อยจักข่มพระเจ้าพรหมทัตผู้มีเสนามากได้อย่างไร เจ้าไม่มีกำลังจักถูกพระเจ้าพรหมทัตผู้มีกำลังเบียดเบียนเอา

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๖๕๕} [๑๗๑๖] ถึงจะมีเสนาน้อย ถ้ามีความคิด ก็เอาชนะผู้มีเสนามาก แต่ไม่มีความคิดได้ พระราชาผู้ทรงปรีชาในอุบายพระองค์เดียวก็ทรงเอาชนะพระราชาทั้งหลายผู้ไม่ทรงปรีชาในอุบายได้ ดังดวงอาทิตย์อุทัยขึ้นกำจัดความมืดได้ฉะนั้น

(พระเจ้าวิเทหราชตรัสสรรเสริญมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ กะเสนกบัณฑิตว่า)

{๖๕๖} [๑๗๑๗] ดูก่อนอาจารย์เสนกะ การอยู่ร่วมกับบัณฑิตทั้งหลายเป็นสุขดีหนอ เพราะว่ามโหสธบัณฑิตช่วยปลดเปลื้องพวกเราผู้ตกอยู่ในเงื้อมมือของศัตรูได้ เหมือนช่วยปล่อยฝูงนกที่ถูกขังอยู่ในกรง และเหมือนช่วยปล่อยฝูงปลาที่ติดอยู่ในข่ายฉะนั้น(เสนกบัณฑิตกราบทูลว่า)

{๖๕๗} [๑๗๑๘] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า บัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้นำความสุขมาให้อย่างแท้จริง เพราะว่ามโหสธบัณฑิตช่วยปลดเปลื้องพวกเราผู้ตกอยู่ในเงื้อมมือของศัตรูได้ เหมือนช่วยปล่อยฝูงนกที่ถูกขังอยู่ในกรง และเหมือนช่วยปล่อยฝูงปลาที่ติดอยู่ในแหฉะนั้น(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๖๕๘} [๑๗๑๙] พระเจ้าจูฬนีผู้มีรี้พลมากทรงเฝ้าระวังอยู่ตลอดทั้งคืน ครั้นอรุณขึ้น ได้เสด็จถึงเมืองอุปการแล้ว

[๑๗๒๐] พระเจ้าจูฬนีปัญจาลราชผู้ทรงมีรี้พลมากเสด็จขึ้นช้างพระที่นั่งซึ่งมีกำลังอายุ ๖๐ ปี ได้รับสั่งกับเสนาของท้าวเธอ

[๑๗๒๑] ท้าวเธอทรงสวมเกราะแก้วมณี พระหัตถ์จับศร ได้ตรัสกะทวยทหารหาญผู้รับใช้เป็นจำนวนมากที่มาชุมนุมกันอยู่

[๑๗๒๒] ผู้ชำนาญการในศิลปศาสตร์ประจำกองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ ยิงขนทรายได้แม่นยำไม่ผิดพลาดซึ่งมาชุมนุมกันอยู่ว่า

{๖๕๙} [๑๗๒๓] ‘ท่านทั้งหลายจงไสช้างพลายที่มีกำลังอายุ ๖๐ ปีเข้าไป ช้างทั้งหลายจงย่ำยีเมืองที่พระเจ้าวิเทหราชรับสั่งให้สร้างไว้[๑๗๒๔] ลูกศรอันขาวเช่นเขี้ยวงามีปลายแหลมคม สามารถแทงทำลายกระดูกได้เหล่านี้ จงถูกยิงไปตกลงด้วยกำลังธนู

[๑๗๒๕] พวกทหารหนุ่มผู้สวมเกราะล้วนแกล้วกล้า มีอาวุธประกอบด้วยด้ามอันวิจิตร เมื่อฝูงช้างใหญ่แล่นมา จงหันหน้าสู้ช้างทั้งหลาย[๑๗๒๖] หอกทั้งหลายที่ชโลมด้วยนํ้ามันแล้ว มีแสงเป็นประกายวับดังดาวประกายพฤกษ์

[๑๗๒๗] เมื่อพวกทหารของเราล้วนมีกำลังอาวุธ สวมสังวาลคือเกราะไม่ล่าหนีในสงครามเช่นนี้ พระเจ้าวิเทหราชถึงหากจะบินได้เหมือนนกก็จะพ้นไปได้อย่างไร[๑๗๒๘] ทหารของเราล้วนแต่เป็นชายฉกรรจ์ประมาณ ๓๙,๐๐๐ นาย สามารถตัดศีรษะข้าศึกเอามาคนละศีรษะได้ ซึ่งเราเที่ยวไปทั่วแผ่นดินก็ไม่เห็นทหารอื่นใดเทียมทัน[๑๗๒๙] อนึ่ง ช้างพลายทั้งหลายที่ประดับแล้วเป็นช้างมีกำลังอายุ ๖๐ ปี ซึ่งมีเหล่าทหารหนุ่ม ๆ มีผิวพรรณดังทองงดงามอยู่บนคอ[๑๗๓๐] เหล่าทหารหาญมีเครื่องประดับสีเหลือง นุ่งผ้าสีเหลือง งดงามอยู่บนคอช้าง ดังเทพบุตรในนันทวันฉะนั้น

[๑๗๓๑] ดาบทั้งหลายมีสีดังปลาสลาด ขัดถูด้วยนํ้ามันเป็นเงาวับ สำเร็จจากฝีมือเหล่าทหารกล้า ถูกลับจนมีคมเรียบเสมอกัน

[๑๗๓๒] ส่องแสงจัด ปราศจากสนิม ทำด้วยเหล็กกล้า มั่นคง อันเหล่าทหารผู้มีกำลังเชี่ยวชาญในการฟันดาบถือเป็นคู่มือ

[๑๗๓๓] ดาบทั้งหลายล้วนมีด้ามเป็นทองคำ ประกอบด้วยฝักสีแดง เมื่อกวัดแกว่งไปมาช่างงดงาม ดังสายฟ้าแลบอยู่ในระหว่างก้อนเมฆฉะนั้น[๑๗๓๔] เหล่าทหารดาบผู้แกล้วกล้าสวมเกราะ กวัดแกว่งอยู่ในอากาศฉลาดในการใช้ดาบและโล่ ฝึกปรือมาอย่างชำนาญ สามารถจะตัดคอช้างให้ขาดลงได้[๑๗๓๕] พระองค์ถูกเหล่าทหารเช่นนี้ล้อมไว้แล้ว พระองค์ไม่มีทางที่จะพ้นไปจากที่นี้ได้ ข้าพระองค์ไม่เห็นราชานุภาพของพระองค์ที่จะเป็นเหตุให้พระองค์กลับไปกรุงมิถิลาได้เลย(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กล่าวเย้ยหยันพระเจ้าจูฬนีว่า)

{๖๖๐} [๑๗๓๖] พระองค์ทรงด่วนไสพญาช้างพระที่นั่งมาทำไมหนอ พระองค์มีพระหฤทัยอันร่าเริงเสด็จมา คงจะทรงเข้าพระทัยว่าทรงเป็นผู้ได้ประโยชน์แล้ว[๑๗๓๗] ขอพระองค์ทรงลดแล่งธนูนั่นลงเสียเถิด ทรงทิ้งลูกธนูเสียเถิด ทรงเปลื้องเกราะอันงดงามปานดังแก้วไพฑูรย์นั้นออกเสียเถิด พระเจ้าข้า(พระเจ้าจูฬนีได้สดับดังนั้น จึงตรัสคุกคามว่า)

{๖๖๑} [๑๗๓๘] เจ้ามีสีหน้าผ่องใสและกล่าวถ้อยคำอย่างยิ้มแย้ม ในเวลาที่คนเราจะตาย ย่อมมีผิวพรรณสมบูรณ์เช่นนี้เองหรือ

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๖๖๒} [๑๗๓๙] ขอเดชะ การข่มขู่ของพระองค์ไม่มีประโยชน์หรอก ข้อปรึกษาของพระองค์แตกเสียแล้ว พระราชาของข้าพระองค์เป็นผู้ที่

พระองค์ทรงจับได้ยาก เหมือนม้าสินธพอันม้ากระจอกตามทันได้ยากฉะนั้น

[๑๗๔๐] พระราชาของข้าพระองค์พร้อมด้วยอำมาตย์ราชบริษัทเสด็จข้ามแม่นํ้าไปแล้วแต่วานนี้ เมื่อพระองค์จักเสด็จติดตามไปก็จักตกระกำลำบาก เหมือนกาที่บินไล่ติดตามพญาหงส์ไปฉะนั้น{๖๖๓} [๑๗๔๑] พวกสุนัขจิ้งจอกซึ่งเป็นสัตว์ชั้นต่ำกว่าพวกเนื้อเห็นดอกทองกวาวบานด้วยแสงจันทร์ก็สำคัญว่าเป็นชิ้นเนื้อจึงยืนล้อมอยู่

[๑๗๔๒] ครั้นเมื่อราตรีล่วงไป เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้นมา สุนัขจิ้งจอกซึ่งเป็นสัตว์ชั้นต่ำกว่าพวกเนื้อได้เห็นดอกทองกวาวบานเข้าก็หมดความ หวัง ฉันใด[๑๗๔๓] ขอเดชะ ฉันนั้นนั่นแล พระองค์ทรงล้อมพระเจ้าวิเทหราชไว้ก็จักทรงหมดความหวังเสด็จกลับไป เหมือนสุนัขจิ้งจอกล้อมต้นทองกวาวไว้แล้วหมดความหวังกลับไปฉะนั้น(พระเจ้าจูฬนีได้สดับดังนั้น จึงรับสั่งให้ลงโทษมโหสธบัณทิตว่า)

{๖๖๔} [๑๗๔๔] พวกเจ้าจงช่วยกันตัดมือ เท้า หู และจมูกของมโหสธผู้ปล่อยให้พระเจ้าวิเทหราชคัตรูของเราซึ่งตกอยู่ในเงื้อมมือรอดพ้นไปเสีย[๑๗๔๕] พวกเจ้าจงเสียบมโหสธผู้ปล่อยพระเจ้าวิเทหราชศัตรูของเรา ซึ่งตกอยู่ในเงื้อมมือไปเสียในหลาว แล้วจงย่างมันเหมือนดังย่างเนื้อฉะนั้น[๑๗๔๖] บุคคลแทงหนังวัวลงบนแผ่นดิน หรือเกี่ยวหนังราชสีห์หรือเสือโคร่งฉุดมาด้วยขอ ฉันใด

[๑๗๔๗] เราจักให้พวกเจ้าช่วยกันทิ่มแทงมโหสธผู้ปล่อยพระเจ้าวิเทหราชศัตรูของเราซึ่งตกอยู่ในเงื้อมมือไปฆ่าเสียด้วยหอก ฉันนั้น

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น ก็หัวเราะ กราบทูลว่า)

{๖๖๕} [๑๗๔๘] ถ้าพระองค์รับสั่งให้ตัดมือ เท้า หู และจมูกของข้าพระองค์ พระเจ้าวิเทหราชก็จักรับสั่งให้ตัดพระหัตถ์เป็นต้นของพระเจ้าปัญจาลจันทราชโอรสเหมือนกัน[๑๗๔๙] ถ้าพระองค์รับสั่งให้ตัดมือ เท้า หู และจมูกของข้าพระองค์ พระเจ้าวิเทหราชก็จักรับสั่งให้ตัดพระหัตถ์เป็นต้นของพระนางปัญจาลจันทีราชธิดาเหมือนกัน[๑๗๕๐] ถ้าพระองค์รับสั่งให้ตัดมือ เท้า หู และจมูกของข้าพระองค์ พระเจ้าวิเทหราชก็จักรับสั่งให้ตัดพระหัตถ์เป็นต้นของพระนางนันทาเทวีอัครมเหสีเหมือนกัน[๑๗๕๑] ถ้าพระองค์รับสั่งให้ตัดมือ เท้า หู และจมูกของข้าพระองค์ พระเจ้าวิเทหราชก็จักรับสั่งให้ตัดพระหัตถ์เป็นต้นของพระราชบุตร

ราชบุตรี และพระมเหสีของพระองค์เหมือนกัน[๑๗๕๒] ถ้าพระองค์รับสั่งให้เสียบเนื้อของข้าพระองค์ในหลาวแล้วย่างให้ร้อน พระเจ้าวิเทหราชก็จักรับสั่งเสียบเนื้อของพระเจ้าปัญจาลจันทราชโอรสในหลาวแล้วย่างให้ร้อนเหมือนกัน[๑๗๕๓] ถ้าพระองค์รับสั่งให้เสียบเนื้อของข้าพระองค์ในหลาวแล้วย่างให้ร้อน พระเจ้าวิเทหราชก็จักรับสั่งให้เสียบเนื้อของพระนางปัญจาลจันทีราชธิดาแล้วย่างให้ร้อนเหมือนกัน[๑๗๕๔] ถ้าพระองค์รับสั่งให้เสียบเนื้อของข้าพระองค์ในหลาวแล้วย่างให้ร้อน พระเจ้าวิเทหราชก็จักรับสั่งให้เสียบเนื้อของพระนางนันทาเทวีอัครมเหสีแล้วย่างให้ร้อนเหมือนกัน

[๑๗๕๕] ถ้าพระองค์รับสั่งให้เสียบเนื้อของข้าพระองค์ในหลาวแล้วย่างให้ร้อน พระเจ้าวิเทหราชก็จักรับสั่งให้เสียบเนื้อของพระราชบุตร พระราชบุตรี และพระมเหสีของพระองค์แล้วย่างให้ร้อนเหมือนกัน

[๑๗๕๖] ถ้าพระองค์รับสั่งให้ทิ่มแทงข้าพระองค์ด้วยหอกพระเจ้าวิเทหราชก็จักรับสั่งให้ทิ่มแทงพระเจ้าปัญจาลจันทราชโอรส ด้วยหอกเหมือนกัน

[๑๗๕๗] ถ้าพระองค์รับสั่งให้ทิ่มแทงข้าพระองค์ด้วยหอกพระเจ้าวิเทหราชก็จักรับสั่งให้ทิ่มแทงพระนางปัญจาลจันทีราชธิดา ด้วยหอกเหมือนกัน

[๑๗๕๘] ถ้าพระองค์รับสั่งให้ทิ่มแทงข้าพระองค์ด้วยหอกพระเจ้าวิเทหราชก็จักรับสั่งให้ทิ่มแทงพระนางนันทาเทวีอัครมเหสี ด้วยหอกเหมือนกัน

[๑๗๕๙] ถ้าพระองค์รับสั่งให้ทิ่มแทงข้าพระองค์ด้วยหอกพระเจ้าวิเทหราชก็จักรับสั่งให้ทิ่มแทงพระราชบุตร พระราชบุตรี และพระมเหสีของพระองค์เหมือนกัน ข้อความดังกราบทูลอย่างนื้อันข้าพระองค์ทั้งสอง คือ พระเจ้าวิเทหราชกับข้าพระองค์ได้ปรึกษาตกลงกันไว้แล้วในที่ลับ[๑๗๖๐] โล่หนักประมาณ ๑๐๐ ปละที่ทำสำเร็จแล้วด้วยมืดของช่างหนังย่อมช่วยป้องกันตัวเพื่อห้ามลูกศรทั้งหลาย ฉันใด

[๑๗๖๑] ข้าพระองค์เป็นผู้นำความสุข บรรเทาความทุกข์ถวายพระเจ้าวิเทหราชผู้เรืองยศ ก็จำต้องทำลายลูกศรคือพระดำริของพระองค์ด้วยโล่คือความคิดของข้าพระองค์ ฉันนั้น

{๖๖๖} [๑๗๖๒] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า เชิญพระองค์ทอดเนตรพระราชนิเวศน์อันว่างเปล่าของพระองค์ ข้าแต่พระบรมกษัตริย์ เหล่านางสนมกุมารทั้งหลาย และพระราชชนนีของพระองค์ข้าพระองค์ให้นำออกทางอุโมงค์นำไปถวายพระเจ้าวิเทหราชแล้ว พระเจ้าข้า(พระเจ้าจูฬนีจึงรับสั่งให้อำมาตย์คนหนึ่งไปดูให้รู้ความจริงว่า)

{๖๖๗} [๑๗๖๓] เอาละ พวกเจ้าจงไปยังราชนิเวศน์ของเราแล้วตรวจตราดูคำของมโหสธนี้จะจริงหรือเท็จอย่างไร

(อำมาตย์นั้นไปแล้วกลับมากราบทูลว่า)

{๖๖๘} [๑๗๖๔] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า คำที่มโหสธกราบทูลนั้นเป็นความจริงพระราชนิเวศน์ทุกแห่งว่างเปล่าดุจที่ลงกินของฝูงกา

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์พรรณนาหนทางที่พระนางนันทาเทวีเสด็จไปว่า)

{๖๖๙} [๑๗๖๕] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระนางนันทาเทวีผู้ทรงโฉมงดงามทั่วสรรพางค์ มีพระโสณีงามดังแผ่นทองธรรมชาติ มีปกติตรัสด้วยพระสำเนียงอันอ่อนหวานดังเสียงลูกหงส์ เสด็จไปทางอุโมงค์นี้แล้ว[๑๗๖๖] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระนางนันทาเทวีผู้ทรงโฉมงดงามทั่วสรรพางค์ ทรงพระภูษาโกสัย มีพระสรีระเหลืองอร่าม มีสายรัดพระองค์งดงามด้วยทองคำ ข้าพระองค์นำออกไปแล้วทางอุโมงค์นี้[๑๗๖๗] พระนางนันทาเทวีผู้มีพระบาทแดงสดใส ทรงโฉมงดงาม มีสายรัดพระองค์แก้วมณีแกมสุวรรณ ดวงพระเนตรดังตานกพิราบ มีพระสรีระงดงาม พระโอษฐ์แดงดังผลตำลึงสุก สะโอดสะอง

[๑๗๖๘] มีเอวองค์เล็กเรียวดังเถานาคลดาอันเกิดดีแล้วและกาญจนไพทีมีพระเกลายาวดำมีปลายช้อนขึ้นเล็กน้อย

[๑๗๖๙] มีดวงพระเนตรเขื่องดังดวงตาของลูกเนื้อทรายอันเกิดดีแล้วและดุจเปลวเพลิงในฤดูเหมันต์ พระนางนันทาเทวีย่อมงดงามด้วยเส้นพระโลมาเล็ก ๆ ดังแม่นํ้าใกล้ภูผาอันดาดาษไปด้วยไม้ไผ่เล็ก ๆ[๑๗๗๐] พระนางมีพระเพลางามดังงวงไอยรา มีพระถันยุคลดังคู่ผลมะพลับงามเป็นที่หนึ่ง พระสัณฐานสันทัด ไม่สูงนัก ไม่ต่ำนัก มีพระขนงพองามไม่มากนัก[๑๗๗๑] ข้าแต่พระองค์ผู้มีพาหนะ สมบูรณ์ด้วยสิริ พระองค์คงทรงยินดี ด้วยการทิวงคตของพระนางเจ้านันทาเทวีเป็นแน่ ข้าพระองค์และพระนางเจ้านันทาเทวีก็จักไปสู่สำนักยมราชเป็นแน่(ลำดับนั้น พระเจ้าจูฬนีได้ตรัสถามมโหสธบัณทิตโพธิสัตว์ว่า)

{๖๗๐} [๑๗๗๒] มโหสธผู้ที่ปล่อยพระเจ้าวิเทหราชศัตรูของเราซึ่งตกอยู่ในเงื้อมมือเราไป ได้ศึกษาเล่ห์กลอันเป็นทิพย์มาหรือว่าได้ทำอุบายบังตา

(มโหสธบัณทิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๖๗๑} [๑๗๗๓] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า บัณฑิตทั้งหลายในโลกนี้ย่อมศึกษาเล่ห์กลอันเป็นทิพย์ บัณฑิตผู้มีความคิดเหล่านั้นย่อมปลดเปลื้องตนได้

[๑๗๗๔] ข้าพระองค์มีทหารรุ่นหนุ่มผู้ฉลาดที่เป็นนักขุดอุโมงค์อยู่ พระเจ้าวิเทหราชเสด็จไปยังกรุงมิถิลาโดยทางที่ทหารเหล่านั้นชุดไว้

{๖๗๒} [๑๗๗๕] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า เชิญพระองค์ทอดพระเนตรอุโมงค์ซึ่งสร้างไว้ดีแล้ว งามรุ่งเรืองด้วยระเบียบแห่งกองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบ ซึ่งสำเร็จดีแล้วเถิด(พระเจ้าจูฬนีทรงเห็นอุโมงค์แล้วทรงยกย่องมโหสธบัณทิตโพธิสัตว์ว่า)

{๖๗๓} [๑๗๗๖] ดูก่อนมโหสธ เป็นลาภของชนชาววิเทหรัฐหนอ บัณฑิตทั้งหลายเช่นนี้อยู่ในเรือนในแคว้นของผู้ใด ก็เป็นลาภของผู้นั้นเป็นลาภของผู้ที่ได้อยู่ร่วมกับบัณทิตเช่นเจ้า

{๖๗๔} [๑๗๗๗] เราจะให้เครื่องเลี้ยงชีพ การบริหาร เบี้ยเลี้ยงและบำเหน็จเพิ่มขึ้นสองเท่า และให้โภคสมบัติอันไพบูลย์อีก เจ้าจงใช้สอยและจงรื่นรมย์อยู่ในกามเถิด เจ้าอย่ากลับไปหาพระเจ้าวิเทหราชเลย พระเจ้าวิเทหราชจะทรงทำอะไรให้ได้(มโหสธบัณทิตโพธิสัตว์เมื่อจะปฏิเสธ จึงกราบทูลว่า)

{๖๗๕} [๑๗๗๘] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ผู้ใดละทิ้งผู้ที่ชุบเลี้ยงตนมา เพราะเหตุแห่งทรัพย์ ผู้นั้นพึงถูกตนเองและผู้อื่นทั้งสองฝ่ายตำหนิได้ ข้าพระองค์จะไม่ขออยู่ในแคว้นของบุคคลอื่นเป็นอยู่ ตราบเท่าที่พระเจ้าวิเทหราชยังทรงพระชนม์อยู่[๑๗๗๙] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ผู้ใดละทิ้งผู้ที่ชุบเลี้ยงตนมาเพราะเหตุแห่งทรัพย์ ผู้นั้นพึงถูกตนเองและผู้อื่นทั้งสองฝ่ายตำหนิได้ ข้าพระองค์จะไม่ขออยู่ในแคว้นของบุคคลอื่นเป็นอยู่ ตราบเท่าที่พระเจ้าวิเทหราชยังทรงครองราชย์อยู่

(ในเวลาที่มโหสธกราบทูลลา พระเจ้าจูฬนีตรัสว่า)

{๖๗๖} [๑๗๘๐] ดูก่อนมโหสธ เราจะให้ทอง ๑,๐๐๐ แท่ง บ้าน ๘๐ หลัง ในแคว้นกาสีแก่ท่าน เราจะให้ทาสี ๔๐๐ คน ภรรยา ๑๐๐ คน แก่ท่าน จงพากองทัพทั้งปวงไปโดยสวัสดี{๖๗๗} [๑๗๘๑] พวกเจ้าจงให้อาหารแก่ช้างและม้าเพิ่มขึ้นเป็นสองเท่า จงเลี้ยงดูกองพลรถและกองพลราบให้อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำ จนกว่าจะเพียงพอ{๖๗๘} [๑๗๘๒] ดูก่อนมโหสธบัณฑิต ท่านจงพาเอากองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบไป พระเจ้าวิเทหราชผู้มหาราชจงได้ทอดพระเนตรเห็นท่านผู้ไปถึงมิถิลานคร(พระเจ้าวิเทหราชทรงเห็นกองทัพใหญ่มาก็ตกพระทัย ตรัสว่า)

{๖๗๙} [๑๗๘๓] เสนา คือ กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ ปรากฏมากมายเป็นจตุรงคินีที่น่ากลัว บัณฑิตทั้งหลายจะสำคัญอย่างไรหนอ(ลำดับนั้น เสนกบัณฑิตกราบทูลว่า)

{๖๘๐} [๑๗๘๔] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า ความยินดีอย่างสูงสุด จักปรากฏแด่พระองค์ มโหสธพากองทัพทั้งปวงมาถึงแล้วโดยสวัสดี

(พระเจ้าวิเทหราชทรงสวมกอดมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ แล้วตรัสต้อนรับว่า)

{๖๘๑} [๑๗๘๕] พวกเราทิ้งเจ้าไว้ในแคว้นกัปปิละแล้วกลับมาที่นี้ เหมือนคน ๔ คนนำคนตายไปทิ้งไว้ที่ป่าช้าแล้วกลับมาฉะนั้น

[๑๗๘๖] เมื่อเป็นเช่นนั้น เจ้าเปลื้องตนพ้นมาได้ด้วยเหตุอะไร ด้วยปัจจัยอะไร หรือด้วยผลอะไร

(มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๖๘๒} [๑๗๘๗] ขอเดชะพระจอมกษัตริย์วิเทหรัฐ ข้าพระองค์ป้องกันกลศึกที่พวกนั้นกีดกันไว้ด้วยกลศึกที่ข้าพระองค์คิดแล้ว ข้าพระองค์ป้องกันความลับที่พวกนั้นปรึกษากันไว้ด้วยความลับที่ข้าพระองค์คิดไว้ ใช่แต่เท่านั้น ข้าพระองค์ยังให้ล้อมพระราชาไว้ ดังสาครกั้นล้อมชมพูทวีปไว้ฉะนั้น[๑๗๘๘] พระเจ้าพรหมหัตได้พระราชทานทอง ๑,๐๐๐ แท่ง บ้าน ๘๐ หลัง ในแคว้นกาสี ทาสี ๔๐๐ คนและภรรยา ๑๐๐ คนแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้พากองทัพทั้งปวงมาถึง ณ ที่นี้โดยสวัสดีแล้ว พระเจ้าข้า

(พระเจ้าวิเทหราชทรงยินดีร่าเริงยิ่งนัก ทรงยกย่องมโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์ว่า)

{๖๘๓} [๑๗๘๙] ดูก่อนอาจารย์เสนกะ การอยู่ร่วมกับเหล่าบัณฑิตเป็นสุขดีหนอ ด้วยว่ามโหสธบัณฑิตปลดเปลื้องพวกเราผู้ตกอยู่ในเงื้อมมือของศัตรูได้ เหมือนช่วยปล่อยฝูงนกที่ถูกขังอยู่ในกรง และเหมือนช่วยปล่อยปลาที่ติดอยู่ในแหฉะนั้น(ฝ่ายเสนกบัณฑิตได้กราบทูลรับรองพระราชดำรัสว่า)

{๖๘๔} [๑๗๙๐] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า ข้อนี้เป็นอย่างนั้น เพราะว่าบัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้นำความสุขมาให้ มโหสธบัณฑิตปลดเปลื้องพวก

เราผู้ตกอยู่ในเงื้อมมือของศัตรูได้ เหมือนช่วยปล่อยฝูงนกที่ถูกขังอยู่ในกรง และเหมือนช่วยปล่อยปลาที่ติดอยู่ในแหฉะนั้น(พระเจ้าวิเทหราชรับสั่งให้ชาวพระนครเที่ยวตีกลองเป่าประกาศว่า)

{๖๘๕} [๑๗๙๑] ชาวเมืองผู้นับว่าเกิดในแว่นแค้วนมคธจงดีดพิณทั้งปวง จงตีกลองเล็กกลองใหญ่และมโหระทึก จงพากันโห่ร้องบันลือเสียงให้เซ็งแช่(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๖๘๖} [๑๗๙๒] พวกนางสนม พวกกุมาร พวกพ่อค้า และพวกพราหมณ์ต่างก็นำข้าวนํ้าเป็นอันมากมาให้แก่มโหสธบัณฑิตโพธิสัตว์[๑๗๙๓] พวกกองพลช้าง พวกกองพลม้า พวกกองพลรถ พวกกองพลราบ ต่างก็นำข้าวนํ้าเป็นอันมากมาให้แก่มโหสธบัณฑิต[๑๗๙๔] ชาวชนบทและชาวนิคมประชุมพร้อมกัน ต่างก็นำข้าวนํ้าเป็นอันมากมาให้แก่มโหสธบัณฑิต

[๑๗๙๕] ผู้คนเป็นอันมากได้เห็นมโหสธบัณฑิตกลับมา ต่างก็พากันดีใจ ครั้นมโหสธบัณฑิตมาถึงมิถิลานครแล้ว ต่างพากันยกธงขึ้นโบกสบัดไปมา

จบ มโหสธชาดกที่ ๕

๖. ภูริทัตตชาดก (๕๔๓)

ว่าด้วยพระภูริทัตทรงบำเพ็ญศีลบารมี

(พวกนาคมาณพได้กราบทูลพระเจ้าพระเจ้าพรหมทัตว่า)

{๖๘๗} [๑๗๙๖] รัตนะอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีอยู่ในนิเวศน์ของท้าวธตรฐ ทั้งหมดนั้นจงมาสู่พระราชนิเวศน์ของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงพระกรุณาโปรดประทานพระราชธิดาแก่พระราชาของข้าพระองค์เถิด พระเจ้าข้า(พระเจ้าพรหมหัตได้สดับดังนั้น จึงตรัสว่า)

{๖๘๘} [๑๗๙๗] แต่ไหนแต่ไรมา พวกเราไม่เคยทำการวิวาห์กับพวกนาค พวกเราจะทำการวิวาห์อันไม่สมควรนั้นได้อย่างไรเล่า

(พวกนาคมาณพได้ฟังดังนั้น จึงขู่พระราชาว่า)

{๖๘๙} [๑๗๙๘] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมมนุษย์ พระองค์จำต้องทรงสละพระชนม์ชีพหรือแว่นแคว้นเสียเป็นแน่ เพราะเมื่อนาคโกรธขึ้นมา คนทั้งหลายเช่นพระองค์จะมีชีวิตอยู่ไม่ได้นาน[๑๗๙๙] ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ พระองค์เป็นมนุษย์ที่ไม่มีฤทธิ์ มาดูหมิ่นพญานาคธตรฐผู้มีฤทธิ์ ผู้เป็นบุตรของท้าววรุณนาคราชที่เกิดอยู่ใต้แม่นํ้ายมุนา