๖. ภูริทัตชาดก เล่ม ๒๘

๖. ภูริทัตตชาดก (๕๔๓)

ว่าด้วยพระภูริทัตทรงบำเพ็ญศีลบารมี

(พวกนาคมาณพได้กราบทูลพระเจ้าพระเจ้าพรหมทัตว่า)

{๖๘๗} [๑๗๙๖] รัตนะอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีอยู่ในนิเวศน์ของท้าวธตรฐ ทั้งหมดนั้นจงมาสู่พระราชนิเวศน์ของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงพระกรุณาโปรดประทานพระราชธิดาแก่พระราชาของข้าพระองค์เถิด พระเจ้าข้า(พระเจ้าพรหมหัตได้สดับดังนั้น จึงตรัสว่า)

{๖๘๘} [๑๗๙๗] แต่ไหนแต่ไรมา พวกเราไม่เคยทำการวิวาห์กับพวกนาค พวกเราจะทำการวิวาห์อันไม่สมควรนั้นได้อย่างไรเล่า

(พวกนาคมาณพได้ฟังดังนั้น จึงขู่พระราชาว่า)

{๖๘๙} [๑๗๙๘] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมมนุษย์ พระองค์จำต้องทรงสละพระชนม์ชีพหรือแว่นแคว้นเสียเป็นแน่ เพราะเมื่อนาคโกรธขึ้นมา คนทั้งหลายเช่นพระองค์จะมีชีวิตอยู่ไม่ได้นาน[๑๗๙๙] ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ พระองค์เป็นมนุษย์ที่ไม่มีฤทธิ์ มาดูหมิ่นพญานาคธตรฐผู้มีฤทธิ์ ผู้เป็นบุตรของท้าววรุณนาคราชที่เกิดอยู่ใต้แม่นํ้ายมุนา

(พระเจ้าพรหมทัตตรัสว่า)

{๖๙๐} [๑๘๐๐] เรามิได้ดูหมิ่นท้าวธตรฐผู้เรืองยศ แท้จริงท้าวธตรฐเป็นใหญ่กว่านาคแม้ทั้งหมด

[๑๘๐๑] พญานาคแม้จะมีอานุภาพมาก ก็ไม่สมควรแก่ธิดาของเรา เราเป็นกษัตริย์ของชาววิเทหรัฐ และสมุททชาพระธิดาเราก็เป็นอภิชาตบุตร(ท้าวธตรฐเมื่อจะประชุมบริษัทบริวาร จึงตรัสว่า)

{๖๙๑} [๑๘๐๒] พวกนาคเหล่ากัมพลอัสสดร จงเตรียมตัว จงไปบอกให้พวกนาครู้ทั่วกัน จงพากันไปยังพระนครพาราณสี แต่อย่าได้เบียดเบียนใคร ๆ(ท้าวธตรฐตรัสกะนาคมาณพเหล่านั้นว่า)

{๖๙๒} [๑๘๐๓] นาคทั้งหลายจงแผ่พังพานห้อยอยู่ที่บ้านเรือน ในสระนํ้า ที่ทางเดิน ที่ทางสี่แยก บนยอดไม้ และบนเสาระเนียด[๑๘๐๔] แม้เราก็จะเนรมิตตัวให้ใหญ่ขาวล้วน วงล้อมเมืองใหญ่ด้วยขนดหาง ยังความกลัวให้เกิดแก่พวกชาวกาสี(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๖๙๓} [๑๘๐๕] นาคทั้งหลายได้ฟังคำของท้าวธตรฐแล้วแปลงเพศเป็นหลายอย่างพากันเข้าไปยังพระนครพาราณสี แต่มิได้เบียดเบียนใคร ๆ[๑๘๐๖] แผ่พังพานห้อยอยู่ที่บ้านเรือน ในสระนํ้า ที่ทางเดิน ที่ทางสี่แยก บนยอดไม้ และบนเสาระเนียด

[๑๘๐๗] พวกสตรีเป็นอันมากได้เห็นนาคเหล่านั้นแผ่พังพานห้อยอยู่ตามที่ต่าง ๆ หายใจฟู ๆ อยู่ ก็พากันร้องครวญคราง

[๑๘๐๘] ชาวพระนครพาราณสีต่างมีความสะดุ้งกลัวสับสนวุ่นวาย พากันไปชุมนุมกันประคองแขนร้องทุกข์ว่า ‘ขอได้โปรดพระราชทานพระราชธิดาแก่พญานาคไปเถิด พระเจ้าข้า’(พราหมณ์ผู้เป็นพรานเนื้อเข้าไปใกล้ภูริทัตตนาคโพธิสัตว์แล้วถามว่า)

{๖๙๔} [๑๘๐๙] ท่านผู้มีนัยน์ตาแดง อกผาย นั่งอยู่ท่ามกลางป่าที่เต็มไปด้วย ดอกไม้ เป็นใครกัน สตรี ๑๐ คนที่ทรงเครื่องประดับล้วนแต่ทองคำ นุ่งผ้างาม ยืนเคารพอยู่ เป็นใครกัน[๑๘๑๐] ท่านผู้มีแขนใหญ่ รุ่งเรืองอยู่ในท่ามกลางป่าเหมือนไฟที่ลุกโชนด้วยเปรียงเป็นใครกัน ท่านคงเป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ เป็นยักษ์หรือเป็นนาคผู้มีอานุภาพมากคนหนึ่ง(ภูริทัตตนาคโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น จึงตรัสบอกฐานะของตนว่า)

{๖๙๕} [๑๘๑๑] เราเป็นนาคผู้มีฤทธิ์เดชกว้างขวางยากที่ใคร ๆ จะเกินหน้าได้ถ้าแม้เราโกรธขึ้นมา ก็พึงขบชนบทที่กว้างขวางให้แหลกไปได้ด้วยเดช[๑๘๑๒] มารดาของเราชื่อว่าสมุททชา บิดาของเราชื่อว่าธตรฐ เราเป็นน้องของสุทัสสนะ คนทั้งหลายรู้จักเราว่าภูริทัต

{๖๙๖} [๑๘๑๓] ห้วงนํ้าลึก วนอยู่ทุกเมื่อ น่ากลัว ที่ท่านเห็นนั้นเป็นที่อยู่อันรุ่งเรืองของเรา ลึกหลายร้อยชั่วคน

[๑๘๑๔] ท่านอย่ากลัวเลย จงเข้าไปยังแม่นํ้ายมุนาซึ่งมีนํ้าสีเขียว ไหลมาจากกลางป่า เซ็งแซ่ด้วยเสียงนกยูงและนกกระเรียน เป็นที่เกษมสำราญของผู้มีอาจารวัตร

(ภูริทัตตนาคโพธิสัตว์พาพราหมณ์กับบุตรไปถึงฝั่งแม่นํ้ายมุนา แล้วกล่าวว่า)

{๖๙๗} [๑๘๑๕] ดูก่อนพราหมณ์ ท่านพร้อมด้วยบุตรและภรรยาไปถึงนาคพิภพแล้ว เราจะบูชาท่านด้วยกามทั้งหลาย ท่านจักอยู่เป็นสุข(พราหมณ์นั้นพรรณนาสมบัติของภูริทัตตนาคโพธิสัตว์ว่า)

{๖๙๘} [๑๘๑๖] แผ่นดินมีพื้นอันราบเรียบ ประกอบด้วยต้นกฤษณาเป็นอันมาก ดาดาษด้วยหมู่แมลงค่อมทอง อุดมด้วยหญ้าเขียวชะอุ่มงดงาม[๑๘๑๗] แมกไม้ก็ร่มรื่น สระโบกขรณีที่สร้างไว้สวยงามก็น่ารื่นรมย์ ระงมไปด้วยเสียงหงส์ มีดอกปทุมร่วงหล่นอยู่เกลื่อนกลาด[๑๘๑๘] มีปราสาทที่มีเสาแปดเหลี่ยมซึ่งขัดเกลาดีแล้ว ๑,๐๐๐ ต้น ทุกต้นสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ เรืองจรูญด้วยเหล่านางนาคกัญญา[๑๘๑๙] พระองค์เข้าถึงวิมานทิพย์กันกว้างใหญ่ น่าเกษมสำราญ ประกอบไปด้วยสุขโดยส่วนเดียวด้วยบุญของพระองค์[๑๘๒๐] พระองค์เห็นจะไม่ทรงต้องการวิมานของท้าวสหัสสเนตร เพราะอิทธิฤทธิ์กันยิ่งใหญ่ไพบูลย์ของพระองค์นี้ก็เหมือนของท้าวสักกะผู้รุ่งเรือง(ภูริทัตตนาคโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น จึงตรัสว่า)

{๖๙๙} [๑๘๒๑] อานุภาพของเหล่าเทวดาผู้มีอำนาจซึ่งคอยบำรุงท้าวสักกเทวราชผู้รุ่งเรืองอยู่ ใคร ๆ ไม่พึงคิดแม้ด้วยใจ{๗๐๐} [๑๘๒๒] เราปรารถนาวิมานของเทวดาทั้งหลายผู้ดำรงอยู่ในความสุขนั้น จึงเข้าจำอุโบสถศีลอยู่บนจอมปลวก

(พราหมณ์เมื่อจะลากลับ จึงกล่าวว่า)

{๗๐๑} [๑๘๒๓] ข้าพระองค์พร้อมด้วยบุตรเข้าไปป่าแสวงหาเนื้อ พวกญาติก็ไม่รู้ว่าข้าพระองค์ตายหรือเป็น

[๑๘๒๔] ข้าพระองค์ขอทูลลาพระภูริทัตผู้เรืองยศ พระโอรสแห่งกษัตริย์แคว้นกาสี พระองค์ทรงอนุญาตแล้ว ข้าพระองค์ก็จะได้ไปพบญาติ ๆ(ลำดับนั้น ภูริทัตตนาคโพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๗๐๒} [๑๘๒๕] การที่ท่านได้มาอยู่ในสำนักของเรานี้เป็นความพอใจของเราหนอ แต่ว่ากามารมณ์เช่นนี้เป็นของหาไม่ได้ง่ายในหมู่มนุษย์[๑๘๒๖] ถ้าท่านปรารถนาจะอยู่ เราก็จะบูชาท่านด้วยกามารมณ์ทั้งหลาย เราอนุญาตให้ท่านไปพบญาติได้โดยสวัสดี

(ภูริทัตตนาคโพธิสัตว์ให้แก้วมณีแก่พราหมณ์แล้วตรัสว่า)

{๗๐๓} [๑๘๒๗] ดูก่อนพราหมณ์ เมื่อเก็บทิพยมณีนี้ไว้ ก็จะได้ปศุสัตว์และบุตรตามปรารถนา ท่านจงถือเอาทิพยมณีไป จงปราศจากโรคภัย อยู่เย็นเป็นสุขเถิด(พราหมณ์จึงกล่าวว่า)

{๗๐๔} [๑๘๒๘] ข้าแต่พระภูริทัต พระดำรัสของพระองค์ หาโทษมิได้ข้าพระองค์ยินดียิ่งนัก ข้าพระองค์แก่แล้วก็จักบวช ไม่ปรารถนากามทั้งหลาย

(ภูริทัตตนาคโพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๗๐๕} [๑๘๒๙] ถ้าหากพรหมจรรย์เกิดมีการแตกหักขึ้น ก็ย่อมมีความจำเป็นต้องใช้โภคะ ท่านอย่าได้หวั่นใจ ควรมาหาเรา เราจะให้ทรัพย์แก่ท่านมาก ๆ(พราหมณ์กล่าวว่า)

{๗๐๖} [๑๘๓๐] ข้าแต่พระภูริทัต พระดำรัสของพระองค์หาโทษมิได้ ข้าพระองค์ยินดียิ่งนัก ข้าพระองค์จักกลับมาอีก ถ้ามีความต้องการ(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๗๐๗} [๑๘๓๑] ภูริทัตตรัสดำรัสนี้แล้วจึงใช้ให้นาคมาณพ ๔ ตนไปส่งว่า ‘พวกท่านจงมาเตรียมตัวพาพราหมณ์ไปส่งจนถึงโดยเร็ว’[๑๘๓๒] นาคมาณพ ๔ ตนที่ภูริทัตตรัสให้ไปส่ง ฟังรับสั่งของภูริทัตเตรียมตัวแล้วพาพราหมณ์ไปส่งจนถึงโดยเร็ว

(พราหมณ์ผู้เป็นพรานเนี้อเห็นแก้วมณีที่มือของพราหมณ์อาลัมพายน์ จึงเข้าไปถามว่า)

{๗๐๘} [๑๘๓๓] แก้วมณีที่สมมติกันว่าเป็นมงคล เป็นสมบัติชั้นดี น่าชื่นใจ เกิดแต่หิน สมบูรณ์ด้วยลักษณะ ที่ท่านถืออยู่นี้ใครได้มา(พราหมณ์อาลัมพายน์จึงตอบว่า)

{๗๐๙} [๑๘๓๔] แก้วมณีนี้พวกนางนาคมาณวิกาประมาณ ๑,๐๐๐ ล้วนมีตาแดงแวดล้อมอยู่โดยรอบ เราเดินทางไปตลอดเวลาในวันนี้ จึงได้แก้วมณีนี้มา

(พราหมณ์ผู้เป็นพรานเนื้อประสงค์จะลวงเอาแก้วมณี จึงแกล้งกล่าวโทษของแก้วมณีว่า)

{๗๑๐} [๑๘๓๕] แก้วมณีนี้เกิดแต่หิน หามาได้ด้วยดี ผู้คนเขานิยมยกย่องกันประดับประดาเก็บรักษาไว้ด้วยดีทุกเมื่อ พึงยังประโยชน์ทั้งปวงให้สำเร็จได้[๑๘๓๖] เมื่อบุคคลปราศจากการระวังในการเก็บรักษาหรือในการประดับประดา แก้วมณีอันเกิดแต่หินนี้ที่บุคคลดูแลโดยไม่แยบคายย่อมเป็นไปเพื่อความพินาศ[๑๘๓๗] คนผู้ไม่มีกุศลไม่ควรประดับแก้วมณีอันเป็นทิพย์นี้ ขอท่านรับทองคำร้อยแท่งไว้ จงให้แก้วมณีนี้แก่เราเถิด

(พราหมณ์อาลัมพายน์กล่าวว่า)

{๗๑๑} [๑๘๓๘] แก้วมณีของเรานี้ไม่ควรขายด้วยโคหรือรัตนะ เพราะแก้วมณีของเราเกิดแต่หิน บริบูรณ์ด้วยลักษณะ จึงไม่ควรขาย(พราหมณ์ผู้เป็นพรานเนื้อจึงถามว่า)

{๗๑๒} [๑๘๓๙] ถ้าแก้วมณีของท่านเป็นของไม่ควรขายด้วยโคหรือรัตนะ เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านจะแลกเปลี่ยนแก้วมณีด้วยอะไร เราถามท่านขอจงบอกความข้อนั้นแก่เรา(พราหมณ์อาลัมพายน์กล่าวว่า)

{๗๑๓} [๑๘๔๐] ผู้ใดบอกพญานาคผู้มีเดชยากที่บุคคลจะล่วงเกินแก่เราได้ เราจะให้แก้วมณีอันเกิดแต่หินอันรุ่งเรืองด้วยรัศมีนี้แก่ผู้นั้น

(พราหมณ์ผู้เป็นพรานเนื้อถามว่า)

{๗๑๔} [๑๘๔๑] ท่านเป็นครุฑผู้ประเสริฐแปลงเพศเป็นพราหมณ์มาแสวงหานาคประสงค์จะนำไปเป็นอาหารของตนหรือไรหนอ(พราหมณ์อาลัมพายน์กล่าวว่า)

{๗๑๕} [๑๘๔๒] ดูก่อนพราหมณ์ เรามิได้เป็นครุฑ เราไม่เคยเห็นครุฑ เราเป็นผู้สนใจด้วยงูพิษ คนทั้งหลายรู้จักเราว่าหมองู(พราหมณ์ผู้เป็นพรานเนื้อถามว่า)

{๗๑๖} [๑๘๔๓] ท่านมีกำลังอะไร มีศิลปะอะไร ท่านเป็นผู้ทรงไว้ซึ่งผลอันพิเศษในอะไร จึงไม่ยำเกรงงู(พราหมณ์อาลัมพายน์เมื่อจะแสดงพลังของตน จึงกล่าวว่า)

{๗๑๗} [๑๘๔๔] ครุฑได้บอกวิชากำจัดพิษอย่างสูงแก่ฤๅษีโกสิยโคตรผู้อยู่ในป่าบำเพ็ญตบะมานาน

[๑๘๔๕] เราเข้าไปหาฤๅษีตนหนึ่งผู้อบรมตนอาศัยอยู่ในระหว่างภูเขา ได้บำรุงท่านโดยเคารพ มิได้เกียจคร้านทั้งกลางคืนกลางวัน[๑๘๔๖] ในกาลนั้น ท่านผู้บำเพ็ญวัตรประพฤติพรหมจรรย์เป็นภควันต์ถูกเราปรนนิบัติแล้ว จึงได้สอนมนต์ทิพย์ให้แก่เราด้วยความรัก[๑๘๔๗] เราทรงไว้ซึ่งผลอันพิเศษในมนต์นั้น จึงไม่กลัวพวกงู เราเป็นอาจารย์ของพวกหมอกำจัดพิษ คนทั้งหลายรู้จักเราว่าอาลัมพายน์(พราหมณ์ผู้เป็นพรานเนื้อได้ฟังดังนั้น จึงปรึกษากะบุตรว่า)

{๗๑๘} [๑๘๔๘] พ่อโสมทัต พวกเราจะรับแก้วมณีไว้นะ เจ้าจงรู้ไว้ พวกเราอย่าละทิ้งสิริที่มาถึงด้วยอาชญาตามความพอใจของตนเสีย

(โสมทัตผู้เป็นบุตรได้กล่าวเตือนสติพราหมณ์ผู้เป็นบิดาว่า)

{๗๑๙} [๑๘๔๙] ข้าแต่พ่อพราหมณ์ ภูริทัตตนาคราชบูชาคุณพ่อไปถึงที่อยู่ของตน เพราะเหตุไร คุณพ่อจึงปรารถนาประทุษร้ายต่อผู้ทำ ความดีเพราะความหลงอย่างนี้เล่า[๑๘๕๐] ถ้าคุณพ่อปรารถนาทรัพย์ ภูริทัตตนาคราชก็คงจักให้ คุณพ่อไปขอท่านเถิด ภูริทัตตนาคราชคงจักให้ทรัพย์เป็นอันมากแก่คุณพ่อ(พราหมณ์ผู้เป็นพรานเนี้อกล่าวว่า)

{๗๒๐} [๑๘๕๑] พ่อโสมทัต การกินของที่อยู่ในมือ อยู่ในภาชนะ หรือที่ตั้งอยู่เบื้องหน้า เป็นความประเสริฐ ประโยชน์ที่เห็นประจักษ์อย่าได้ล่วงเลยพวกเราไปเสีย(โสมทัตกล่าวว่า)

{๗๒๑} [๑๘๕๒] คนที่ประทุษร้ายมิตร ทิ้งความเกื้อกูล จะต้องหมกไหม้อยู่ในนรกที่ร้ายแรง จะถูกแผ่นดินสูบ หรือเมื่อมีชีวิตอยู่ก็จะเหี่ยวแห้ง[๑๘๕๓] ถ้าคุณพ่อปรารถนาทรัพย์ ภูริทัตตนาคราชก็คงจักให้ ลูกเข้าใจว่าคุณพ่อจักต้องได้ประสบเวรที่ตนทำไว้ในไม่ช้า

(พราหมณ์ผู้เป็นพรานเนี้อกล่าวว่า)

{๗๒๒} [๑๘๕๔] พราหมณ์ทั้งหลายบูชายัญแล้วก็บริสุทธิ์ได้ เราจักบูชามหายัญก็จักพ้นจากบาปด้วยการบูชายัญอย่างนี้

(โสมทัตกล่าวว่า)

{๗๒๓} [๑๘๕๕] ก็เอาเถิด ลูกจะขอแยกไป ณ บัดนี้ วันนี้ลูกจะไม่ขออยู่ร่วมกับคุณพ่อ จะไม่ขอเดินทางร่วมกับคุณพ่อผู้ทำกรรมหยาบช้าอย่างนี้สักก้าวเดียว(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๗๒๔} [๑๘๕๖] โสมทัตผู้เป็นพหูสูตครั้นกล่าวกะบิดาและประกาศกะเทวดา ทั้งหลายอย่างนี้แล้วก็หลีกไปจากที่นั้น

(พราหมณ์ผู้เป็นพรานเนี้อพาพราหมณ์อาลัมพายน์ไป เห็นพญานาคภูริทัตนอนขนดอยู่บนจอมปลวกจึงชี้มือบอกว่า)

{๗๒๕} [๑๘๕๗] ท่านจงจับพญานาคนั่นไป จงส่งแก้วมณีนั้นมาให้เรา พญานาคนั่นมีรัศมีสีดังแมลงค่อมทอง มีศีรษะแดง[๑๘๕๘] มีตัวปรากฏดังกองปุยนุ่น นอนอยู่บนจอมปลวกนั่น ท่านจงจับเอาเถิด พราหมณ์

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๗๒๖} [๑๘๕๙] อาลัมพายน์เอาทิพยโอสถทาตัวและร่ายมนต์แล้วทำการป้องกันตัว จึงสามารถจับพญานาคนั้นได้ด้วยประการฉะนี้(ลำดับนั้น นาคสุทัสสนะโอรสองค์โตของพระนางสมุททชาทูลถาม พระมารดาว่า)

{๗๒๗} [๑๘๖๐] เพราะได้ทอดพระเนตรเห็นข้าพระองค์ผู้ให้สำเร็จสิ่งที่น่าใคร่ทั้งปวงมาเฝ้า อินทรีย์ของพระแม่เจ้าจึงไม่ผ่องใส พระพักตร์ของหม่อมแม่ก็เกรียมดำ

[๑๘๖๑] เพราะทอดพระเนตรเห็นข้าพระองค์เช่นนี้ พระพักตร์ของหม่อมแม่จึงเกรียมดำ เหมือนดอกบัวที่อยู่ในมือถูกมือขยี้ฉะนั้น{๗๒๘} [๑๘๖๒] ใครพูดล่วงเกินหม่อมแม่หรือ หรือหม่อมแม่มีเวทนาอะไรซึ่งเป็นเหตุให้ทอดพระเนตรเห็นข้าพระองค์ผู้มาเฝ้าแล้วพระพักตร์ของหม่อมแม่จึงเกรียมดำไป(พระนางสมุททชาตรัสบอกพระโอรสสุทัสสนะว่า)

{๗๒๙} [๑๘๖๓] ลูกสุทัสสนะเอ๋ย แม่ได้ฝันล่วงมาเดือนหนึ่งแล้วว่ามีคนมาตัดแขนของแม่ ดูเหมือนจะเป็นข้างขวาพาเอาไปทั้งที่เปื้อนเลือด ทั้งที่แม่กำลังร้องไห้อยู่[๑๘๖๔] ลูกสุทัสสนะเอ๋ย ตั้งแต่แม่ฝันมา เจ้าจงรู้เถิดว่าแม่ไม่ได้ความสุขทุกวันทุกคืนเลย

{๗๓๐} [๑๘๖๕] ลูกภูริทัตซึ่งเหล่านางนาคกัญญาผู้มีร่างกายอันสวยสดงดงามปกคลุมด้วยสังวาลทองคำ เคยพากันห้อมล้อมในกาลก่อน มาบัดนี้ไม่ปรากฏตัวเลย[๑๘๖๖] ลูกภูริทัตซึ่งเสนาทั้งหลายผู้ถือกระบี่ที่ยอดเยี่ยม งามสะพรั่งดังดอกกรรณิการ์พากันห้อมล้อมในกาลก่อน มาบัดนี้ไม่ปรากฏตัวเลย[๑๘๖๗] เอาละ แม่จักไปยังวังของลูกภูริทัตเดี๋ยวนี้ จักไปเยี่ยมน้องของเจ้าผู้ตั้งอยู่ในธรรม สมบูรณ์ด้วยศีล

(พระบรมศาสดาเมี่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๗๓๑} [๑๘๖๘] ภรรยาทั้งหลายของภูริทัตเห็นพระมารดาของภูริทัตเสด็จมา ต่างพากันประคองแขนคร่ำครวญว่า

[๑๘๖๙] ‘ข้าแต่พระแม่เจ้า พวกหม่อมฉันไม่ทราบมาเดือนหนึ่งแล้วว่า ภูริทัตผู้เรืองยศโอรสของพระแม่เจ้าสิ้นชีพเสียแล้วหรือว่ายังดำรงพระชนม์อยู่’

(พระนางสมุททชาพระมารดาของพระภูริทัตตนาคราชโพธิสัตว์พาสะใภ้ทั้งปวงขึ้นไปบนปราสาท มองดูที่นั่งที่นอนแล้วก็รำพันพิลาปว่า)

{๗๓๒} [๑๘๗๐] ตัวแม่เมื่อไม่เห็นลูกภูริทัตก็จักตรอมตรมด้วยความทุกข์ไปแสนนาน เหมือนนางนกที่ถูกพรากลูกไปเห็นแต่รังเปล่าฉะนั้น

[๑๘๗๑] ตัวแม่เมื่อไม่เห็นลูกภูริทัตก็จักตรอมตรมด้วยความทุกข์ไปแสนนาน เหมือนนางหงส์ขาวที่พลัดพรากจากลูกอ่อนฉะนั้น

[๑๘๗๒] ตัวแม่เมื่อไม่เห็นลูกภูริทัตก็จักตรอมตรมด้วยความทุกข์ไปแสนนาน เหมือนนางนกจากพรากบนเปือกตมที่ไม่มีนํ้าเป็นแม่นมั่น

[๑๘๗๓] ตัวแม่เมื่อไม่เห็นลูกภูริทัตก็จักตรอมตรมด้วยความโศกภายในเหมือนเบ้าหลอมของช่างทองที่เกรียมไหม้ในภายในไม่ออกไปภายนอกฉะนั้น

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความข้อนั้น จึงตรัสว่า)

{๗๓๓} [๑๘๗๔] บุตรธิดาและชายาในวังของภูริทัตล้มนอนกันระเนระนาดดังต้นสาละที่ถูกลมฟาดหักลงฉะนั้น

{๗๓๔} [๑๘๗๕] อริฏฐกุมารและสุโภคกุมารได้ฟังเสียงอันกึกก้องของบุตรธิดาและชายาของภูริทัตเหล่านั้นในวังของภูริทัตจึงวิ่งตามติดกันไปช่วยกันปลอบพระมารดาว่า[๑๘๗๖] ‘ข้าแต่หม่อมแม่ จงเบาพระทัยเถิด อย่าเศร้าโศกไปเลยเพราะว่าสัตว์ทั้งหลายย่อมมีความตายและความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาอย่างนี้ การตายแและการเกิดขึ้นนี้เป็นความแปรปรวนไปของสัตว์โลก’

(พระนางสมุททชาตรัสว่า)

{๗๓๕} [๑๘๗๗] ดูก่อนพ่อสุทัสสนะ แม่เองก็รู้ว่าสัตว์ทั้งหลายมีอย่างนี้เป็นธรรมดา แต่เมื่อไม่เห็นลูกภูริทัตก็ถูกความเศร้าโศกครอบงำ[๑๘๗๘] ดูก่อนลูกสุทัสสนะ คืนวันนี้ เจ้าจงรู้ว่าเมื่อไม่ได้เห็นลูกภูริทัตแม่เห็นจะต้องเสียชีวิตไปแน่

(พระโอรสทั้งสามกราบทูลว่า)

{๗๓๖} [๑๘๗๙] ข้าแต่หม่อมแม่ จงเบาพระทัยเถิด อย่าเศร้าโศกไปเลย ลูกทั้งสามจักเที่ยวตามหาท่านพี่ภูริทัตไปตามทิศน้อยทิศใหญ่ จักนำท่านพี่ภูริทัตกลับมาให้ได้[๑๘๘๐] (จักตามหา) ที่ภูเขา ซอกเขา หมู่บ้าน และนิคม หม่อมแม่จักได้พบท่านพี่ภูริทัตมาภายใน ๗ วัน(พราหมณ์อาลัมพายน์เห็นพญานาคภูริทัตเข้าไปหาดาบสนั้น จึงเข้าไปถามว่า)

{๗๓๗} [๑๘๘๑] งูหลุดจากมือไปฟุบลงที่เท้าของท่าน คุณพ่อ มันกัดคุณพ่อหรือ คุณพ่ออย่ากลัวเลย จงมีความสุขเถิด(นาคราชสุทัสสนะผู้ปลอมเป็นดาบสตามหาน้องชายภูริทัตกล่าวว่า)

{๗๓๘} [๑๘๘๒] งูตัวนี้ไม่สามารถจะทำความทุกข์อะไร ๆ แก่เราได้หรอก หมองูมีอยู่เท่าใดก็ไม่ดียิ่งไปกว่าเรา(พราหมณ์อาลัมพายน์กล่าวว่า)

{๗๓๙} [๑๘๘๓] ใครหนอมีเพศเป็นพราหมณ์ ช่างโง่เง่า มายังชุมนุมชนอวดท้าเราด้วยการสู้รบ ขอบริษัทของเราจงฟังไว้

(สุทัสสนดาบสกล่าวว่า)

{๗๔๐} [๑๘๘๔] ดูก่อนหมองู ท่านจงต่อสู้กับเราด้วยนาค เราจักสู้กับท่านด้วยลูกเขียด ในการรบของเรานั้น เราทั้งสองจงมาพนันกันด้วยทรัพย์ ๕,๐๐๐(พราหมณ์อาลัมพายน์กล่าวว่า)

{๗๔๑} [๑๘๘๕] ดูก่อนมาณพ เราเป็นคนมีทรัพย์มั่งคั่ง เจ้าเป็นคนยากจน ใครจะเป็นคนรับประกันเจ้า และอะไรเป็นเดิมพันของเจ้า[๑๘๘๖] เดิมพันของเรามี และคนรับประกันเช่นนั้นก็มี ในการรบของเราทั้งสอง เราทั้งสองมาพนันกันด้วยทรัพย์ ๕,๐๐๐(สุทัสสนดาบสเข้าไปเฝ้าพระราชาแล้วกราบทูลว่า)

{๗๔๒} [๑๘๘๗] ดูก่อนมหาบพิตรผู้ทรงเกียรติ เชิญสดับคำของอาตมา ขอความเจริญจงมีแด่มหาบพิตร ขอมหาบพิตรทรงเป็นผู้ประกันทรัพย์ ๕,๐๐๐ แก่อาตมาด้วยเถิด(พระราชาตรัสว่า)

{๗๔๓} [๑๘๘๘] ท่านพราหมณ์ หนี้เป็นของบิดา หรือว่าเป็นหนี้ที่ท่านก่อไว้เองเพราะเหตุไร ท่านจึงขอทรัพย์ข้าพเจ้ามากมายอย่างนี้(สุทัสสนดาบสกราบทูลว่า)

{๗๔๔} [๑๘๘๙] เพราะหมองูอาลัมพายน์ปรารถนาจะต่อผู้กับอาตมาด้วยนาค อาตมาจักให้ลูกเขียดกัดหมองูอาลัมพายน์[๑๘๙๐] ดูก่อนมหาบพิตรผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญแห่งรัฐในวันนี้ขอเชิญพระองค์ผู้มีหมู่ทหารดาบเป็นกองทัพเสด็จไปทอดพระเนตรนาค

(พราหมณ์อาลัมพายน์กล่าวว่า)

{๗๔๕} [๑๘๙๑] ท่านดาบส เราไม่ได้ดูหมิ่นท่านโดยทางศิลปศาสตร์เลย ท่านมัวเมาด้วยศิลปะศาสตร์มากไป จึงไม่ยำเกรงนาค(สุทัสสนดาบสกล่าวว่า)

{๗๔๖} [๑๘๙๒] ดูก่อนพราหมณ์ แม้อาตมาก็ไม่ได้ดูหมิ่นท่านโดยทางศิลปศาสตร์ แต่ว่าท่านหลอกลวงประชาชนด้วยนาคอันไม่มีพิษมาเสียนัก[๑๘๙๓] ถ้าผู้คนรู้ว่านาคของท่านไม่มีพิษเหมือนอย่างที่อาตมารู้แล้ว ท่านก็จะไม่ได้แม้แกลบสักกำมือหนึ่งเลย จักได้ทรัพย์แต่ที่ไหนเล่า หมองู(พราหมณ์อาลัมพายน์กล่าวว่า)

{๗๔๗} [๑๘๙๔] ท่านผู้นุ่งหนังเสือพร้อมทั้งเล็บ เกล้าชฎา นัยน์ตาเกรอะกรังช่างโง่เง่าเข้ามาในชุมนุมชน ดูหมิ่นนาคเช่นนี้ว่าไม่มีพิษ[๑๘๙๕] ท่านเข้ามาใกล้แล้ว ก็จะรู้ว่านาคนั้นเต็มไปด้วยเดชร้ายกาจ ข้าพเจ้าเข้าใจว่านาคตัวนี้จักทำท่านให้เป็นเหมือนกองขี้เถ้าไปฉับพลัน(สุทัสสนดาบสกล่าวว่า)

{๗๔๘} [๑๘๙๖] พิษของงูเรือน งูปลา งูเขียวพึงมีแน่ แต่พิษของนาคที่มีศีรษะแดงไม่มีแน่แท้

(พราหมณ์อาลัมพายน์กล่าวว่า)

{๗๔๙} [๑๘๙๗] ข้าพเจ้าได้ฟังคำของพระอรหันต์ทั้งหลายผู้สำรวม ผู้มีตบะมาว่า ‘ทายกทั้งหลายให้ทานในโลกนี้แล้วย่อมไปสู่สวรรค์ ท่านยังมีชีวิตอยู่ จงให้ทานเสีย ถ้าท่านมีสิ่งของที่ควรจะให้

[๑๘๙๘] นาคนี้มีฤทธิ์มาก มีเดช ยากที่ใคร ๆ จะล่วงพ้นไปได้ เราจะให้นาคนั้นกัดท่าน นาคนั้นก็จักทำท่านให้เป็นเถ้าไป

(สุทัสสนดาบสกล่าวว่า)

{๗๕๐} [๑๘๙๙] ดูก่อนสหาย แม้เราก็ได้ฟังคำของพระอรหันต์ทั้งหลายผู้สำรวมผู้มีตบะมาว่า ‘ทายกทั้งหลายให้ทานในโลกนี้แล้วย่อมไปสู่สวรรค์ ท่านนั่นแหละเมื่อยังมีชีวิตอยู่ ก็จงให้ทานเสีย ถ้าท่านมีสิ่งของที่ควรจะให้[๑๙๐๐] ลูกเขียดชื่อว่าอัจจิมุขีนี้เต็มไปด้วยเดชร้ายกาจ เราจักให้ลูกเขียดกัดท่าน ลูกเขียดนั้นจักทำท่านให้เป็นเถ้าไป

[๑๙๐๑] นางเป็นธิดาของท้าวธตรฐ เป็นน้องสาวต่างมารดาของเรานางอัจจิมุขีผู้เต็มไปด้วยเดชร้ายกาจนั้นจงกัดท่าน

(สุทัสสนดาบสเมื่อปฏิเสธที่จะหยดพิษลงตามพระดำรัสของพระราชา จึงทูลว่า)

{๗๕๑} [๑๙๐๒] ดูก่อนมหาบพิตร ถ้าอาตมาหยดพิษลงบนแผ่นดิน ขอมหาบพิตรทรงทราบเถิดว่าต้นหญ้าลดาวัลย์และต้นยาทั้งหลายก็จะเหี่ยวแห้งไปโดยไม่ต้องสงสัย{๗๕๒} [๑๙๐๓] ดูก่อนมหาบพิตร ถ้าอาตมาขว้างพิษขึ้นไปบนอากาศ ขอมหาบพิตรทรงทราบเถิดว่าฝนและน้ำค้างจะไม่ตกตลอด ๗ ปี

{๗๕๓} [๑๙๐๔] ดูก่อนมหาบพิตร ถ้าอาตมาจักหยดพิษลงในป่า ขอมหาบพิตรทรงทราบเถิดว่าสัตว์น้ำมีประมาณเท่าใด ทั้งปลาและเต่าก็จะตายหมดเท่านั้น

(พราหมณ์ผู้เป็นพรานเนื้อเห็นพราหมณ์อาลัมพายน์กลายเป็นคนมีโรคเรื้อนเพราะผลกรรมที่ทรมานภูริทัตตนาคราช จึงสำนึกผิดคิดจะลอยบาปได้ไปที่ท่าปยาคะแห่งแม่น้ำยมุนา ถูกสุโภคกุมารนาคน้องชายของภูริทัตตนาคราชฉุดลงนํ้า จึงกล่าวว่า) {๗๕๔} [๑๙๐๕] น้ำที่โลกสมมติว่าสามารถลอยบาปได้มีอยู่ที่ท่าปยาคะ ภูตผีตนใดมาฉุดเราลงสู่แม่นํ้ายมุนาที่ลึก

(นาคสุโภคะน้องชายนาคราชภูริทัตกล่าวว่า)

{๗๕๕} [๑๙๐๖] เราเป็นโอรสของนาคราชผู้เป็นใหญ่ในโลกผู้เรืองยศ ซึ่งพันพระนครพาราณสีไว้โดยรอบ ดูก่อนพราหมณ์ นาคทั้งหลายเรียกเราว่าสุโภคะ

(พราหมณ์ผู้เป็นพรานเนื้อกล่าวว่า)

{๗๕๖} [๑๙๐๗] ถ้าท่านเป็นโอรสของนาคราชผู้เป็นพระราชาของชาวกาสี เป็นอธิบดีของเทวดา พระชนกของท่านก็เป็นคนใหญ่คนโตผู้หนึ่ง และพระชนนีของท่านก็ไม่มีใครเทียบเท่าในหมู่มนุษย์ ผู้มีอานุภาพมากเช่นท่านย่อมไม่สมควรจะฉุดแม้ผู้เป็นทาสของพราหมณ์ให้จมนํ้าเลย(สุโภคกุมารกล่าวว่า)

{๗๕๗} [๑๙๐๘] เจ้าแอบต้นไม้ยิงเนื้อซึ่งมาเพื่อจะดื่มนํ้า เนื้อถูกยิงแล้วรู้สึกได้ด้วยกำลังลูกศรจึงวิ่งหนีไปไกล

[๑๙๐๙] เจ้าไปพบมันล้มอยู่ในป่าใหญ่ จึงแล่เนื้อหาบมาถึงต้นไทรในเวลาเย็น

[๑๙๑๐] ซึ่งกึกก้องไปด้วยเสียงร้องของนกแขกเต้าและนกสาลิกา มีใบเหลือง เกลื่อนกลาดไปด้วยย่านไทร มีฝูงนกดุเหว่าร้องอยู่ระงม น่ารื่นรมย์ใจ มีภูมิภาคเขียวไปด้วยหญ้าแพรกอยู่เป็นนิจ[๑๙๑๑] พี่ชายของเราผู้รุ่งเรืองไปด้วยฤทธิ์และยศ มีอานุภาพมาก อันนางนาคกัญญาทั้งหลายแวดล้อมปรากฏแก่เจ้าผู้อยู่ที่ต้นไทรนั้น[๑๙๑๒] ท่านพาเจ้าไปเลี้ยงดูบำรุงบำเรอด้วยสิ่งที่น่าใคร่ทุกอย่าง เจ้ากลับประทุษร้ายท่านผู้ไม่ประทุษร้าย เวรนั้นมาถึงเจ้าในที่นี้แล้ว[๑๙๑๓] เจ้าจงเหยียดคอออกมาไว ๆ เถิด เราจักไม่ไว้ชีวิตแก่เจ้า เราระลึกถึงเวรที่เจ้าทำกับพี่เรา จักตัดหัวเจ้าเสีย(พราหมณ์ผู้เป็นพรานเนื้อกล่าวว่า)

{๗๕๘} [๑๙๑๔] พราหมณ์เป็นผู้ทรงพระเวท ๑ เป็นผู้ประกอบพิธีขอ ๑ เป็นผู้บูชาไฟ ๑ ด้วยฐานะ ๓ ประการนี้ พราหมณ์จึงเป็นผู้ที่ใคร ๆ ไม่ควรจะฆ่า(นาคสุโภคะล่าวว่า)

{๗๕๙} [๑๙๑๕] เมืองของท้าวธตรฐอยู่ภายใต้แม่นํ้ายมุนา จรดหิมวันตบรรพตซึ่งตั้งอยู่ไม่ไกลแม่น้ำยมุนา ล้วนแล้วด้วยทองคำงามรุ่งเรือง[๑๙๑๖] พี่น้องร่วมท้องของเราล้วนเป็นคนมีชื่อลือชาอยู่ในเมืองนั้น ดูก่อนพราหมณ์ พี่น้องของเราเหล่านั้นว่าอย่างไร เจ้าจักต้องเป็นอย่างนั้น(นาคกาณาริฏฐะเห็นนาคสุโภคะจับพราหมณ์นั้นมา จึงกล่าวว่า)

{๗๖๐} [๑๙๑๗] ท่านพี่สุโภคะ ยัญและเวททั้งหลายในโลกที่พวกพราหมณ์ประกอบขึ้นไม่ใช่เป็นของเล็กน้อย เพราะฉะนั้น ผู้ติเตียน

พราหมณ์ซึ่งใคร ๆ ไม่ควรติเตียนชื่อว่าย่อมละทิ้งทรัพย์ที่ทำให้ปลื้มใจและธรรมของสัตบุรุษเสีย

{๗๖๑} [๑๙๑๘] พวกพราหมณ์ถือการเรียนไตรเพท พวกกษัตริย์ถือการปกครองแผ่นดิน พวกแพศย์ถือการกสิกรรม และพวกศูทรถือการรับใช้วรรณะทั้ง ๔ นี้เข้าถึงการงานตามที่อ้างมาเฉพาะอย่าง ๆ กล่าวกันว่า วรรณะเหล่านี้มหาพรหมผู้มีอำนาจจัดไว้{๗๖๒} [๑๙๑๙] แม้ท่านเหล่านี้ คือ พระพรหมผู้สร้างโลก ท้าววรุณ ท้าวกุเวร ท้าวโสมะ พญายม พระจันทร์ พระวายุ พระอาทิตย์ ก็ล้วนบูชายัญมามากแล้ว และบูชาสิ่งที่น่าใคร่ทุกอย่างแก่พราหมณ์ผู้ทรงพระเวท[๑๙๒๐] ท้าวอรชุนผู้มีกองทัพที่น่ากลัว มีกำลังมาก มีแขนนับพัน ไม่มีใครเสมอในแผ่นดิน ยกธนูได้ ๕๐๐ คัน ก็ได้บูชาไฟมาแต่ก่อน

{๗๖๓} [๑๙๒๑] ท่านพี่สุโภคะ ผู้ใดเลี้ยงพราหมณ์ทั้งหลายมาตลอดด้วยข้าวและน้ำตามกำลัง ผู้นั้นมีจิตเลื่อมใสอนุโมทนาอยู่ ได้เป็นเทพเจ้าองค์หนึ่ง

{๗๖๔} [๑๙๒๒] พระเจ้ามุจลินท์สามารถบูชาเทวดาคือไฟผู้กินมาก มีสีไม่ด้อยให้อิ่มหนำด้วยเนยใส ทรงบูชายัญวิธีแก่เทวดาคือไฟผู้ประเสริฐแล้วได้ไปเกิดในทิพยคติ

{๗๖๕} [๑๙๒๓] พระเจ้าทุทีปะผู้ทรงมีอานุภาพมาก มีอายุยืน ๑,๐๐๐ ปี มีพระรูปงามน่าดูยิ่งนัก ทรงละแว่นแคว้นอันไม่มีที่สุดพร้อมทั้งเสนาเสด็จออกผนวชแล้วได้เสด็จสู่สวรรค์

{๗๖๖} [๑๙๒๔] ท่านพี่สุโภคะ พระเจ้าสาครราชทรงพิชิตแผ่นดินจรดทะเล รับสั่งให้ตั้งเสาสำหรับบูชายัญอันงามยิ่ง ล้วนแล้วด้วยทองทรงบูชาไฟ แล้วได้เป็นเทพเจ้าองค์หนึ่ง

[๑๙๒๕] แม่น้ำคงคาและมหาสมุทรซึ่งเป็นที่สั่งสมนมเปรี้ยว ย่อมเป็นไปด้วยอานุภาพของผู้ใด ผู้นั้นคือพระเจ้าอังคโลมบาท ทรงบำเรอไฟแล้วเสด็จไปเกิดในพระนครของท้าวสหัสสนัยน์{๗๖๗} [๑๙๒๖] เทวดาผู้ประเสริฐ ผู้มีฤทธิ์มาก เรืองยศ เป็นเสนาบดีของท้าววาสวะในไตรทิพย์ กำจัดมลทินด้วยโสมยาควิธีแล้วได้เป็นเทพเจ้าองค์หนึ่ง

{๗๖๘} [๑๙๒๗] เทวดาผู้ประเสริฐ มีฤทธิ์ เรืองยศ ผู้สร้างโลกนี้โลกหน้า แม่น้ำภาคีรถี ขุนเขาหิมวันต์ และภูเขาวิชฌะ ก็ได้บูชาไฟมาก่อน

[๑๙๒๘] ภูเขามาลาคิรี ขุนเขาหิมวันต์ ภูเขาวิชฌะ ภูเขาสุทัสสนะ ภูเขานิสภะ ภูเขากากเวรุ ภูเขาเหล่านี้และภูเขาใหญ่อื่น ๆ กล่าวกันว่าพวกพราหมณ์ผู้บูชายัญได้สร้างกันไว้{๗๖๙} [๑๙๒๙] คนทั้งหลายเรียกพราหมณ์ผู้ทรงพระเวท ผู้เข้าถึงคุณแห่งมนต์ผู้มีตบะในโลกนี้ว่าผู้ประกอบพิธีขอ มหาสมุทรชัดท่วมพราหมณ์นั้นผู้กำลังตระเตรียมน้ำอยู่ที่ฝั่งมหาสมุทร เพราะเหตุนั้น น้ำในสมุทรจึงดื่มไม่ได้{๗๗๐} [๑๙๓๐] วัตถุที่ควรบูชาคือพวกพราหมณ์มีอยู่บนแผ่นดินเป็นจำนวนมาก พราหมณ์ทั้งหลายที่มีอยู่ในทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศใต้ และทิศเหนือ ย่อมยังปีติและโสมนัสให้เกิดแก่ท้าววาสวะ(พระภูริทัตตนาคราชโพธิสัตว์เมื่อจะทำลายความเข้าใจผิดของนาค กาณาริฏฐะและบริษัทเกี่ยวกับการบูชายัญ จึงกล่าวว่า)

{๗๗๑} [๑๙๓๑] ดูก่อนพ่ออริฏฐะ การเรียนรู้พระเวทเป็นโทษของเหล่านักปราชญ์ แต่เป็นการกระทำของคนโง่เขลา เป็นเหมือนอาการของพยับแดด เพราะมองไม่เห็นเสมอไป มีคุณทางหลอกลวงคน แต่หลอกคนที่มีปัญญาไปไม่ได้

[๑๙๓๒] พระเวทมิได้มีเพื่อป้องกันผู้ประทุษร้ายมิตร ผู้ล้างผลาญความเจริญ เหมือนไฟที่คนบำเรอแล้วย่อมป้องกันคนโทสจริตผู้ทำกรรมชั่วไม่ได้

[๑๙๓๓] ถ้าคนทั้งหลายเอาไม้ที่มีอยู่ในโลกทั้งหมดพร้อมทั้งทรัพย์สมบัติของตนคลุกกับหญ้าแล้วจุดไฟเผา ไฟซึ่งมีเดชไม่มีใครเทียมถึงเผาไหม้สิ่งนั้นหมดไปก็ยังไม่อิ่ม ใครเล่าซึ่งรู้จักรสด้วยสองลิ้นจะพึงทำให้ไฟซึ่งมีอาหารอย่างดีอิ่มได้[๑๙๓๔] นมสดย่อมแปรสภาพไปได้เป็นธรรมดา คือ แปรเป็นนมเปรี้ยวแล้วเป็นเนยแข็ง ฉันใด ไฟก็แปรสภาพไปได้เป็นธรรมดา ฉันนั้น ไฟประกอบด้วยความเพียรในการสีไฟจึงจะเกิดได้[๑๙๓๕] ไม่เคยปรากฏว่าไฟเข้าไปอยู่ในไม้แห้งและไม้สด คนสีไฟไม่สีไฟ ไฟก็ไม่เกิด ไฟย่อมไม่เกิดเพราะไม่มีคนทำให้เกิด

[๑๙๓๖] ถ้าแหละไฟพึงอยู่ภายในไม้แห้งและไม้สด ป่าทั้งหมดในโลกก็จะพึงแห้งไป และไม้แห้งถ้จะพึงลุกเป็นไฟ

[๑๙๓๗] ถ้าคนทำบุญได้โดยเอาไม้และหญ้าให้ไฟกิน คนเผาถ่าน คนหุงเกลือ พ่อครัว และคนเผาศพก็พึงชื่อว่าได้ทำบุญ

[๑๙๓๘] ถ้าแม้พราหมณ์เหล่านี้ทำบุญได้เพราะเรียนมนต์ เพราะเลี้ยงไฟให้อิ่มหนำ ก็จะไม่มีใครในโลกที่เอาของให้ไฟกิน ชื่อว่าได้ทำบุญ

[๑๙๓๙] ดูก่อนสหายผู้มีลิ้นสองแฉก ไฉนเล่า ไฟซึ่งชาวโลกเขาบูชากันจึงมากินสิ่งของที่มีกลิ่นไม่น่าชื่นใจ ซึ่งคนทั่วไปไม่ปรารถนาพากันหลีกเว้น ไม่ใช่สิ่งประเสริฐ

[๑๙๔๐] คนบางพวกนับถือไฟเป็นเทวดา ส่วนพวกมิลักขุนับถือน้ำเป็นเทวดา คนเหล่านี้พูดผิดทั้งหมดทีเดียว ไฟไม่ใช่เทพเจ้าตนหนึ่ง นํ้าก็ไม่ใช่

[๑๙๔๑] บุคคลผู้บำเรอไฟซึ่งไม่มีอินทรีย์ ไม่มีกายที่จะรู้สึกได้ ส่องแสงสว่าง เป็นเครื่องทำการงานของผู้คน แต่เมื่อยังทำบาปกรรมอยู่จะพึงไปสุคติได้อย่างไร

[๑๙๔๒] พวกพราหมณ์ผู้ต้องการเลี้ยงชีวิตในโลกนี้กล่าวว่าพระพรหมครอบงำได้ทั้งหมด และว่าพระพรหมบำเรอไฟ ถ้าพระพรหมมีอานุภาพกว่าทุกสิ่งและมีอำนาจ ทั้งไม่มีใครสร้างเมื่อเป็นเช่นนั้น พระพรหมจะไปไหว้ไฟที่ตนสร้างขึ้นเองเพื่อประโยชน์อะไร[๑๙๔๓] คำของพวกพราหมณ์น่าหัวเราะเยาะ ไม่ควรแก่การพิจารณา ไม่เป็นความจริง พวกพราหมณ์ในปางก่อนเผยแพร่ไว้เพราะเหตุต้องการสักการะ พราหมณ์เหล่านั้นเมื่อลาภและสักการะไม่เกิดขึ้น จึงได้เชื่อมต่อสันติธรรม เข้ากับการฆ่าสัตว์บูชายัญ[๑๙๔๔] พวกพราหมณ์ถือการเรียนพระเพท พวกกษัตริย์ถือการปกครองแผ่นดิน พวกแพศย์ถือการกสิกรรม และพวกศูทร์ถือการบำเรอวรรณะทั้ง ๔ นี้เข้าถึงการงานตามที่อ้างมาเฉพาะอย่าง ๆ กล่าวกันว่าวรรณะ ๔ เหล่านี้มหาพรหมผู้มีอำนาจจัดไว้[๑๙๔๕] ถ้าคำนี้พึงเป็นจริงเหมือนดังที่พวกพราหมณ์กล่าวไว้ คนที่มิใช่กษัตริย์ก็ไม่พึงได้ราชสมบัติเลย คนที่มิใช่พราหมณ์ก็ไม่พึงได้ศึกษามนต์เลย คนนอกจากแพศย์ก็ไม่พึงทำกสิกรรมเลย และพวกศูทรก็ไม่พึงพ้นจากการรับใช้ผู้อื่นไปได้เลย

[๑๙๔๖] เพราะคำนี้เป็นคำไม่จริง คนเหล่านี้พูดเท็จเพราะปากท้องเป็นเหตุ คนด้อยปัญญาย่อมหลงเชื่อคำนั้น แต่พวกบัณฑิตย่อมเห็นคำนั้นได้ด้วยตนเอง[๑๙๔๗] เพราะพวกกษัตริย์ยังเก็บภาษีจากพวกแพศย์ พวกพราหมณ์ ก็ยังถือศัสตราเที่ยวฆ่าสัตว์อยู่ เพราะเหตุไร พระพรหมจึงไม่ทำชาวโลกซึ่งวุ่นวายมีความแตกต่างกันเช่นนั้นให้ตรงเสียเล่า[๑๙๔๘] ถ้าแหละพระพรหมนั้นเป็นใหญ่ในโลกทั้งปวง เป็นเจ้าชีวิตของหมู่สัตว์ ทำไมจึงจัดการชาวโลกทั้งปวงให้มีความทุกข์ ทำไมจึงไม่ทำชาวโลกทั้งปวงให้มีความสุข[๑๙๔๙] ถ้าแหละพระพรหมนั้นเป็นใหญ่ในโลกทั้งปวง เป็นเจ้าชีวิตของหมู่สัตว์ ทำไมจึงทำชาวโลกให้กอความฉิบหายด้วยการไม่ประพฤติธรรม

คือ มีมารยา พูดเท็จ และมัวเมา[๑๙๕๐] ดูก่อนอริฏฐะ ถ้าแหละพระพรหมนั้นเป็นใหญ่ในโลกทั้งปวงเป็นเจ้าชีวิตของหมู่สัตว์ ก็ชื่อว่าเป็นเจ้าชีวิตที่ไร้ธรรม เพราะเมื่อธรรมมีอยู่ พรหมนั้นกลับไปจัดสร้างอธรรมขึ้น[๑๙๕๑] ตั๊กแตน ผีเสื้อ งู แมลงภู่ หนอน และแมลงวันใครฆ่าแล้วย่อมบริสุทธิ์ได้ ธรรมเหล่านี้ไม่ใช่ของพระอริยเจ้า เป็นธรรมที่ผิดของชาวกัมโพชรัฐเป็นอันมาก{๗๗๒} [๑๙๕๒] ถ้าแหละคนที่ฆ่าเขาแล้วย่อมบริสุทธิ์ และผู้ถูกฆ่าย่อมเข้าถึงแดนสวรรค์ได้ พวกพราหมณ์ก็พึงฆ่าพวกพราหมณ์ด้วยกันเสียหรือไม่ก็พึงฆ่าพวกที่หลงเชื่อถ้อยคำของพราหมณ์ด้วยกันเสีย[๑๙๕๓] พวกเนี้อ ปศุสัตว์ และโคตัวไหน ๆ ก็ไม่ได้อ้อนวอนให้ฆ่าตัวเองเลย ล้วนแต่ดิ้นรนต้องการมีชีวิตอยู่ในโลกนี้ คนทั้งหลาย ย่อมนำเอาสัตว์และปศุสัตว์เข้าผูกที่เสาบูชายัญ

[๑๙๕๔] พวกคนพาลยื่นหน้าเข้าไปที่เสาบูชายัญเป็นที่ผูกสัตว์ด้วยการพรรณนาต่าง ๆ ว่า ‘เสาบูชายัญนี้จะให้สิ่งที่น่าใคร่แก่ท่านในโลกหน้า จะเป็นของยั่งยืนในสัมปรายภพ’

[๑๙๕๕] ก็ถ้าที่เสาบูชายัญ หรือที่ไม้แห้ง ที่ไม้สดจะพึงมีแก้วมณี สังข์ มุกดา ข้าวเปลอก ทรัพย์ เงิน ทอง อนึ่ง ถ้าเสาบูชายัญจะพึงให้สิ่งที่น่าใคร่ทั้งปวงในไตรทิพย์ได้ พราหมณ์เท่านั้นก็จะบูชายัญกัน ผู้ที่ไม่ใช่พราหมณ์ก็จะไม่พึงให้พราหมณ์บูชายัญอะไร ๆ เลย[๑๙๕๖] แก้วมณี สังข์ มุกดา ข้าวเปลือก ทรัพย์ เงิน ทองจักมีที่ เสาบูชายัญ ที่ไม้แห้ง ที่ไม้สดได้ที่ไหน เสาบูชายัญจะพึงให้สิ่งที่น่าใคร่ทั้งปวงในไตรทิพย์ได้ที่ไหนกัน

[๑๙๕๗] พราหมณ์เหล่านี้เป็นคนโอ้อวด หยาบช้า โง่เขลา โลภจัด ยื่นหน้าเข้าไปด้วยการพรรณนาต่าง ๆ ว่า ‘จงเอาไฟไปบูชาและจงให้ทรัพย์แก่เรา แต่นั้นท่านจักได้สิ่งที่น่าใคร่ทั้งปวงแล้วมีความสุข’[๑๙๕๘] พวกพราหมณ์พาพระราชาหรือมหาอำมาตย์เข้าไปยังโรงบูชาไฟแล้วยื่นหน้าเข้าไปด้วยการพรรณนาอย่างงดงามต่าง ๆ ชวนให้โกนผม โกนหนวด ตัดเล็บ ทำให้เขาเสียทรัพย์ไปด้วยพระเวท[๑๙๕๙] พวกพราหมณ์ผู้โกหกพอหลอกลวงได้คนหนึ่งก็มาประชุมกินกันเป็นอันมากเหมือนฝูงกาตอมนกเค้า หลอกเอาจนเกลี้ยงแล้วก็ทิ้งไว้ที่บริเวณบูชายัญ

[๑๙๖๐] ผู้ที่ถูกพวกพราหมณ์หลอกลวงนั้นก็เหลือตัวคนเดียวอย่างนี้แล ส่วนตัวพราหมณ์ก็มาชุมนุมกันมากคน ปล้นเอาด้วยความ

พากเพียรพยายาม นำเอาทรัพย์ที่มองเห็นไปด้วยการพรรณนาถึงเทวโลกซึ่งมองไม่เห็น

[๑๙๖๑] เหมือนพวกศุลการักษ์ที่พระราชาสอนให้เก็บภาษีเบียดบังเอาทรัพย์ของพระราชาไปฉะนั้น ดูก่อนอริฏฐะ พราหมณ์เช่นนั้นเป็นเหมือนโจร ไม่ใช่สัตบุรุษ เป็นผู้ควรจะฆ่าเสีย แต่ไม่มีใครฆ่าในโลก[๑๙๖๒] พวกพราหมณ์กล่าวว่าไม้ทองหลางเป็นแขนขวาของพระอินทร์จึงตัดเอาไม้ทองหลางมาใช้ในยัญนี้ ถ้าคำนั้นเป็นความจริงพระอินทร์ก็แขนขาดไปแล้ว ทำไมพระอินทร์จึงชนะพวกอสูรด้วยกำลังแขนนั้นได้[๑๙๖๓] คำนั้นเป็นความเท็จ พระอินทร์ยังมีแขนพร้อม เป็นเทวดาชั้นดีเลิศ ไม่มีใครฆ่าได้ กำจัดอสูรได้ มนต์ของพราหมณ์เหล่านี้เหลวเปล่า เป็นการหลอกลวงที่เห็นกันได้ในโลกนี้[๑๙๖๔] ภูเขามาลาคิรี ขุนเขาหิมวันต์ ภูเขาวิชณะ ภูเขาสุทัสสนะ ภูเขานิสภะ ภูเขากากเวรุ ภูเขาเหล่านี้และภูเขาใหญ่อื่น ๆ กล่าวกันว่า พวกพราหมณ์ผู้บูชายัญได้สร้างไว้ทำไว้[๑๙๖๕] คนทั้งหลายกล่าวกันว่าพวกพราหมณ์ผู้บูชายัญเอาอิฐเช่นใดมาสร้างมาทำภูเขา ภูเขามิใช่เช่นนั้น เป็นอย่างอื่น ไม่หวั่นไหวเห็นได้ชัดว่าเป็นหิน

[๑๙๖๖] ภูเขาไม่ใช่อิฐ เป็นหินมานานแล้ว เหล็กและโลหะย่อมเกิดไม่ได้ในภูเขาที่พวกพราหมณ์ผู้สรรเสริญยัญกล่าวไว้ว่าผู้บูชายัญสร้างไว้ทำไว้

[๑๙๖๗] คนทั้งหลายเรียกพราหมณ์ผู้ทรงพระเวท ผู้เข้าถึงคุณแห่งมนต์ ผู้มีตบะในโลกนี้ว่าผู้ประกอบพิธีขอ มหาสมุทรชัดท่วมพราหมณ์นั้นผู้กำลังตระเตรียมน้ำอยู่ที่ฝั่งมหาสมุทร เพราะเหตุนั้น น้ำในมหาสมุทรจึงดื่มไม่ได้[๑๙๖๘] แม่น้ำพัดเอาพราหมณ์ผู้มีเวทบริบูรณ์และเข้าถึงมนต์ไปเกินกว่าพัน น้ำในแม่น้ำก็ยังไม่เสียรสไป เพราะพวกพราหมณ์ถูกพัดพาลงไปนั้น ไฉนมหาสมุทรอันกว้างใหญ่เท่านั้นจึงดื่มไม่ได้[๑๙๖๙] บ่อน้ำทั้งหลายที่เขาขุดไว้ในมนุษยโลกนี้กลายเป็นน้ำเค็มไปก็มีแต่ไม่ใช่เค็มเพราะท่วมพราหมณ์ตาย น้ำในบ่อเหล่านั้นไม่ควรดื่ม เป็นน้ำรู้รสสองอย่าง

[๑๙๗๐] ในอดีตเมื่อครั้งปฐมกัป ใครจะเป็นภรรยาใครกัน ใจเท่านั้นทำให้มนุษย์เกิดขึ้นก่อน โดยสภาวะแม้นั้น ก็ไม่มีใครเลวไปกว่าใคร ท่านกล่าวจำแนกส่วนไว้อย่างนี้

[๑๙๗๑] แม้ลูกคนจัณฑาลที่เป็นคนฉลาด มีความรู้ ก็พึงเรียนพระเวทและสวดมนต์ได้ ศีรษะของเขาก็ไม่แตก ๗ เสียง มนต์เหล่านี้พวกพราหมณ์สร้างไว้เพื่อฆ่าตน

[๑๙๗๒] เป็นการสร้างแต่ปาก เป็นการสร้างยืดถือไว้ด้วยความโลภ ทำให้หลุดได้ยาก ไปตามครรลองถ้อยคำของพวกพราหมณ์ผู้แต่งกาพย์ จิตของพวกคนโง่มักยืดมั่นอยู่ในทางลุ่ม ๆ ดอน ๆ คนไม่มีปัญญาจึงหลงเชื่อเรื่องนั้นอย่างจริงจัง[๑๙๗๓] ราชสีห์ เสือโคร่ง เสือเหลืองมีกำลังอย่างลูกผู้ชาย พราหมณ์ ไม่มีกำลังเช่นนั้นเลย ความเป็นมนุษย์ของพราหมณ์เหล่านั้น พึงเห็นเหมือนของโค เพราะชาติกำเนิดของพราหมณ์เหล่านั้นเท่านั้นที่ไม่มีใครเสมอ

[๑๙๗๔] ถ้าพระราชาเท่านั้นทรงพิชิตปฐพีได้แล้ว จะพึงถึงพร้อมด้วยอำมาตย์ ทรงเป็นที่พึ่งพำนักของข้าราชบริพาร พระราชานั้น ก็พึงชนะหมู่ศัตรูได้โดยลำพังพระองค์เอง ประชาราษฎร์ของพระราชานั้นจะได้มีความสุขอยู่เสมอ[๑๙๗๕] มนต์ของกษัตริย์และไตรเพทเหล่านี้มีความหมายเสมอกัน ถ้าไม่วินิจฉัยความแห่งมนต์และไตรเพทนั้น ก็ไม่รู้ความหมายนั้นเหมือนไม่รู้ทางที่นํ้าท่วมฉะนั้น

[๑๙๗๖] มนต์ของกษัตริย์และไตรเพทเหล่านี้มีความหมายเสมอกัน ลาภไม่มีลาภ ยศ และไม่มียศ ทั้งหมดเทียวเป็นธรรมดาของวรรณะทั้ง ๔ นั้น

[๑๙๗๗] พวกคฤหบดีใช้คนจำนวนมากให้ทำการงานในแผ่นดินเพราะเหตุแห่งทรัพย์และข้าวเปลือก ฉันใด แม้พวกพราหมณ์ผู้ทรงไตรเพทก็ฉันนั้น ถึงวันนี้ก็ยังใช้คนเป็นจำนวนมากให้ทำการงานในแผ่นดิน[๑๙๗๘] พราหมณ์เหล่านั้นเสมอกันกับคฤหบดีต่างมีความขวนขวายประกอบในกามคุณเป็นนิจ ใช้คนเป็นจำนวนมากให้ทำการงานในแผ่นดินเหมือนกัน พราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้มีสามัญสำนึกน้อย หาปัญญามิได้ ไกลจากธรรม(พระเจ้าสาครพรหมทัตทูลถามพระบิดาผู้เป็นดาบสว่า)

{๗๗๓} [๑๙๗๙] กระบวนกลอง ตะโพน สังข์ บัณเฑาะว์ และมโหระทึกของใครมาข้างหน้า ทำให้พระราชาจอมทัพทรงหรรษา

[๑๙๘๐] ใครนั่นมีสีหน้าสุกใสด้วยแผ่นทองหนา มีวรรณะดังสายฟ้า ชันษายังหนุ่มแน่น สอดสวมแล่งธนู รุ่งเรืองด้วยสิริ กำลังเดินมา

[๑๙๘๑] ใครนั่นมีพักตร์ผ่องใสเพียงดังทอง เหมือนถ่านไฟไม้ตะเคียนซึ่งลุกโชนอยู่ที่ปากเบ้า รุ่งเรืองด้วยสิริ กำลังเดินมา[๑๙๘๒] ใครนั่นมีฉัตรทองชมพูนุชซึ่งมีชี่ที่น่ารื่นรมย์ใจสำหรับกันแสงอาทิตย์ รุ่งเรืองด้วยสิริ กำลังเดินมา[๑๙๘๓] ใครนั่นมีปัญญาประเสริฐ มีพัดวาลวีชนีอย่างดีเยี่ยมที่คนประคองไว้ ณ เบื้องบนเศียรทั้งสองข้าง[๑๙๘๔] คนทั้งหลายถือกำหางนกยูงอันวิจิตรอ่อนสลวย มีด้ามบุด้วยทองและแก้วมณี จรลีมาข้างหน้าทั้งสองข้างของใคร[๑๙๘๕] ข้างหน้าทั้งสองข้างของใคร มีกุณฑลอันกลมเกลี้ยง ซึ่งมีรัศมีดังสีถ่านไม้ตะเคียนซึ่งลุกโชนอยู่ที่ปากเบ้า งดงามอยู่[๑๙๘๖] เส้นผมของใครต้องลมอยู่ไหว ๆ มีปลายสนิทละเอียดดำ งามจรดนลาฏ ดังสายฟ้าพุ่งขึ้นจากท้องฟ้า[๑๙๘๗] ใครนั่นมีเนตรซ้ายขวากว้างและใหญ่ งาม มีพักตร์ผ่องใสดังดันฉ่องทอง

[๑๙๘๘] ใครนั่นมีฟันในโอษฐ์สะอาดขาวผ่องเหมือนสีสังข์ เมื่อเจรจาก็งดงาม ดังดอกมณฑารพตูม[๑๙๘๙] ใครนั่นมีมือและเท้าทั้งสองมีสีเสมอดังนํ้าครั่ง ตั้งอยู่ในที่สบายมีริมฝีปากเปล่งปลั่งดังผลมะพลับ งามดังดวงสุริยา[๑๙๙๐] ใครนั่นมีผ้าคลุมขาวสะอาด ดังหนึ่งต้นสาละใหญ่มีดอกสะพรั่งข้างเขาหิมวันต์ในฤดูหิมะตก งามดังองค์อินทร์ผู้มีชัย[๑๙๙๑] ใครนั่นนั่งอยู่ท่ามกลางบริษัท คล้องพระแสงขรรค์คร่ำทอง วิจิตรด้วยด้ามแก้วมณีที่พระอังสา

[๑๙๙๒] ใครนั่นสวมฉลองพระบาททองอันวิจิตร เย็บเรียบร้อย สำเร็จเป็นอันดี ข้าพเจ้าขอนอบน้อมต่อผู้แสวงหาคุณอันใหญ่(พระดาบสกล่าวว่า)

{๗๗๔} [๑๙๙๓] ผู้ที่มาเหล่านี้เป็นนาคที่มีฤทธิ์ เรืองยศ เป็นลูกแห่งท้าวธตรฐเกิดแต่นางสมุททชา นาคเหล่านี้มีฤทธิ์มาก

จบ ภูริทัตตชาดกที่ ๖

๗. จันทกุมารชาดก (๕๔๔)

ว่าด้วยพระจันทกุมารทรงบำเพ็ญขันติบารมี

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าเรื่องว่า)

{๗๗๕} [๑๙๙๔] พระราชาพระนามว่าเอกราชเป็นผู้มีกรรมอันหยาบช้าครองราชย์อยู่ในพระนครปุบผวดี ท้าวเธอตรัสถามขัณฑหาลพราหมณ์ปุโรหิตผู้เป็นคนหลงว่า[๑๙๙๕] ‘ดูก่อนพราหมณ์ ท่านเป็นผู้ฉลาดในธรรมวินัย ขอจงบอกทางสวรรค์แก่เราเหมือนอย่างที่นรชนทั้งหลายทำบุญแล้วจากภพนี้ไปสู่สุคติภพฉะนั้นเถิด’