สิคาลวรรค

สิคาโล มานถทฺโธ จ ปริวาเรน อตฺถิโก

ปาปุณิ มหตึ ภูมึ ราชาสิ สพฺพทาฐินํ ฯ9

สุนัขจิ้งจอกกระด้างด้วยมานะ มีความต้องการด้วยบริวาร ได้บรรลุถึงสมบัติใหญ่ ได้เป็นราชาแห่งสัตว์มีเขี้ยวงาทั้งปวง ฉันใด.

เอวเมว มนุสฺเสสุ โย โหติ ปริวารวา

โส หิ ตตฺถ มหา โหติ สิคาโล วิย ทาฐินนฺติ ฯ

สพฺพทาฐิชาตกํ ปฐมํ ฯ

___________

๑ สี. อยํ ปจฺฉิมคาถา น ทิสฺสติ ฯ

ในหมู่มนุษย์ ผู้ใดมีบริวารมาก ผู้นั้นชื่อว่า เป็นใหญ่ในบริวารเหล่านั้นดุจสุนัขจิ้งจอกได้เป็นใหญ่กว่าสัตว์มีเขี้ยวงา ฉะนั้น.

จบ สัพพทาฐิชาดกที่ ๑.

พาโล วตายํ สุนโข โย วรตฺตํ น ขาทติ

พนฺธนา จ ปโมเจยฺย ๑ อสิโตว ๒ ฆรํ วเช ฯ

สุนัขตัวใด ไม่กัดเชือกหนังให้ขาด สุนัขตัวนั้น โง่เขลามาก สุนัขควรจะเปลื้องตนเสียจากเครื่องผูก กินเชือกหนังเสียให้อิ่ม แล้วจึงค่อยกลับไปยังที่อยู่ของตน.

อฏฺฐิตํ เม มนสฺมึ เม อโถ เม หทเย กตํ

กาลญฺจ ปฏิกงฺขามิ ยาว ปสุปตุชฺชโนติ ๓ ฯ

สุนขชาตกํ ทุติยํ ฯ

คำที่ท่านกล่าวนี้ฝังอยู่ในหัวใจของข้าพเจ้า อนึ่ง ข้าพเจ้ายังได้จำไว้ในใจแล้ว ข้าพเจ้าจะรอเวลาจนกว่าคนจะหลับ.

จบ สุนขชาดกที่ ๒.

สตฺตตนฺตึ สุมธุรํ รามเณยฺยํ อวาจยึ

โส มํ รงฺคมฺหิ อเวฺหติ สรณํ เม โหหิ โกสิย ฯ

ข้าพระองค์ได้สอนให้ศิษย์ชื่อมุสิละเรียนวิชาดีดพิณ ๗ สาย มีเสียงไพเราะจับใจคนฟัง เขากลับมาขันดีดพิณสู้ข้าพระองค์ ณ ท่ามกลางสนาม ข้าแต่ท้าวโกสีย์ ขอพระองค์จงเป็นที่พึ่งของข้าพระองค์เถิด.

อหํ ตํ สรณํ สมฺม อหมาจริยปูชโก

น ตํ ชยิสฺสติ สิสฺโส สิสฺสมาจริย เชสฺสสีติ ฯ

คุตฺติลชาตกํ ตติยํ ฯ

ดูกรสหาย ฉันจะเป็นที่พึ่งของท่าน ฉันเป็นผู้บูชาอาจารย์ ศิษย์จักไม่ชนะท่าน ท่านจักชนะศิษย์.

จบ คุตติลชาดกที่ ๓.

ยํ ปสฺสติ น ตํ อิจฺฉติ ยญฺจ น ปสฺสติ ตํ กิร อิจฺฉติ

มญฺญามิ จิรํ จริสฺสติ น หิ ตํ ลจฺฉติ ยํ โส อิจฺฉติ ฯ

บุคคลเห็นสิ่งใด ไม่ปรารถนาสิ่งนั้น อนึ่ง บุคคลไม่เห็นสิ่งใด ย่อมปรารถนาสิ่งนั้น เราเข้าใจว่า บุคคลนั้น จักท่องเที่ยวไปอีกนาน อยากได้สิ่งใด ก็จักไม่ได้สิ่งนั้นเลย.

ยํ ลภติ น เตน ตุสฺสติ ยํ [๔] ปตฺเถติ ลทฺธํ หีเฬติ

อิจฺฉา หิ อนนฺตโคจรา วิคติจฺฉานํ นโม กโรมเสติ ฯ

วิคติจฺฉชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

๑ ม. ปมุญฺเจยฺย ฯ ๒ ม. อสิโต จ ฯ ๓ ม. - ปสฺสุปตู ชโน ฯ ๔ ม. จ ฯ

บุคคลได้สิ่งใด ไม่ยินดีด้วยสิ่งนั้น ปรารถนาสมบัติอันใด ก็ติเตียนสมบัติที่ได้มานั้น เพราะขึ้นชื่อว่า ความปรารถนามีอารมณ์ไม่สิ้นสุดเราขอกระทำความนอบน้อมแด่ท่านผู้ปราศจากความปรารถนา.

จบ วิคติจฉชาดกที่ ๔.

กาโล ฆสติ ภูตานิ สพฺพาเนว สหตฺตนา

โย จ กาลฆโส ภูโต ส ภูตปจนึ ปจิ ฯ

กาลย่อมกินสัตว์ทั้งปวงกับทั้งตัวเองด้วย ก็ผู้ใดกินกาล ผู้นั้นเผาตัณหาที่เผาสัตว์ได้แล้ว.

พหูนิ นรสีสานิ โลมสานิ พฺรหฺานิ จ

คีวาสุ ปฏิมุกฺกานิ โกจิ เทเวตฺถ กณฺณวาติ ฯ

มูลปริยายชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

ศีรษะของนรชนปรากฏว่ามีมาก มีผมดำยาวปกคลุมถึงคอ บรรดาคนทั้งหลายนี้ จะหาคนผู้มีปัญญาสักคนก็ไม่ได้.

จบ มูลปริยายชาดกที่ ๕.

หนฺตฺวา ฆตฺวา ๒ วธิตฺวา จ เทติ ทานํ อสญฺญโต

อีทิสํ ภตฺตํ ภุญฺชมาโน ส ปาปมุปลิมฺปติ ๓ ฯ

บุคคลผู้ไม่สำรวม ประหารสัตว์ เบียดเบียน และฆ่าสัตว์ ให้ทานแก่สมณะใด สมณะนั้น บริโภคภัตเช่นนี้ ย่อมเข้าไปติดบาปด้วย.

ปุตฺตทารมฺปิ เจ หนฺตฺวา เทติ ทานํ อสญฺญโต

ภุญฺชมาโนปิ สปฺปญฺโญ น ปาปมุปลิมฺปตีติ ๓ ฯ

พาโลวาทชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

ถ้าสมณะเป็นผู้มีปัญญา แม้จะบริโภคทานที่บุคคลผู้ไม่สำรวม ฆ่าบุตรและภรรยาถวาย ก็ไม่เข้าไปติดบาปเลย.

จบ พาโลวาทชาดกที่ ๖.

อทฺธา ปาทญฺชลี สพฺเพ ปญฺญาย อติโรจติ

ตถา หิ โอฏฺฐํ ภญฺชติ อุตฺตรึ นูน ปสฺสติ ฯ

ปาทัญชลีราชกุมาร ย่อมรุ่งเรืองกว่าเราทั้งหมดด้วยพระปรีชาแน่นอนเมื่อเป็นเช่นนั้น ทำไมจึงทรงเม้มพระโอฐอยู่เล่า จะทรงเห็นเหตุอย่างอื่นยิ่งกว่านี้เป็นแน่.

นายํ ธมฺมํ อธมฺมํ วา อตฺถานตฺถญฺจ พุชฺฌติ

อญฺญตฺร โอฏฺฐนิพฺโภคา นายํ ชานาติ กิญฺจนนฺติ ฯ

ปาทญฺชลิชาตกํ สตฺตมํ ฯ

๑ สี. เตโลวาทชาตกํ ฯ ๒ ม. เฉตฺวา ฯ ๓ สี. ยุ. ปาเปน ฯ

ปาทัญชลีราชกุมารพระองค์นี้ จะทรงทราบสิ่งที่เป็นธรรมหรือไม่เป็นธรรม สิ่งที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ ก็หาไม่ ปาทัญชลีราชกุมารพระองค์นี้ นอกจากจะเม้มพระโอฐแล้ว ย่อมไม่ทรงทราบเหตุการณ์สักนิดหนึ่งเลย.

จบ ปาทัญชลิชาดกที่ ๗.

สพฺเพหิ กึสุโก ทิฏฺโฐ กิเนฺวตฺถ วิจิกิจฺฉถ

น หิ สพฺเพสุ ฐาเนสุ สารถิ ๑ ปริปุจฺฉิโต ฯ

ท่านทุกคนเห็นต้นทองกวาวแล้ว ยังจะสงสัยในต้นทองกวาวนั้น เพราะเหตุไรหนอ ท่านทั้งหลายหาได้ถามนายสารถีให้ถี่ถ้วนในที่ทั้งปวงไม่.

เอวํ สพฺเพหิ ญาเณหิ เยสํ ธมฺมา อชานิตา

เต เว ธมฺเมสุ กงฺขนฺติ กึสุกสฺมึว ภาตโรติ ฯ

กึสุโกปมชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

บุคคลเหล่าใด ยังไม่รู้ธรรมทั้งหลาย ด้วยญาณทั้งปวง บุคคลเหล่านั้นแลย่อมสงสัยในธรรมทั้งหลาย เหมือนพระราชาบุตร ๔ พระองค์ ทรงสงสัยในต้นทองกวาวฉะนั้น.

จบ กิงสุโกปมชาดกที่ ๘.

เอกปุตฺตโก ภวิสฺสสิ

ตฺวญฺจ โน เหสฺสสิ อิสฺสโร กุเล

โอโรห ทุมสฺมา สาลก

เอหิ ทานิ ฆรกํ วเชมเส ฯ

ดูกรพ่อสาลกวานร พ่อเป็นลูกคนเดียวของเรา อนึ่ง พ่อจักได้เป็นใหญ่แห่งโภคสมบัติในตระกูลของเรา ลงมาจากต้นไม้เถิด มาเถิดพ่อ เราจะพากันกลับไปบ้านของเรา.

นนุ มํ สุหทโยติ ๒ มญฺญสิ

ยญฺจ มํ หนสิ เวฬุยฏฺฐิยา

ปกฺกมฺพวเน รมามเส

คจฺฉ ตฺวํ ฆรกํ ยถาสุขนฺติ ฯ

สาลกชาตกํ นวมํ ฯ

๑ ม. สารถี ฯ ๒ สี. ยุ. นนุ มํ หทเยติ ฯ

ท่านสำคัญเราว่า เป็นสัตว์ใจดี จึงได้ตีเราด้วยเรียวไม้ไผ่ เราพอใจอยู่ในป่ามะม่วงที่มีผลสุก ท่านจงกลับไปบ้านตามสบายเถิด.

จบ สาลกชาดกที่ ๙.

อยํ อิสิ อุปสมสญฺญเม รโต

ส ติฏฺฐติ สิสิรภเยน อทฺธิโต ๑

หนฺท อยํ ปวิสตุมํ อคารกํ

วิเนตุ สีตํ ทรถญฺจ เกวลํ ฯ

ฤาษีผู้ยินดีแล้วในความสงบและความสำรวม ท่านถูกภัย คือ ความหนาวเบียดเบียน จึงมายืนอยู่ เชิญฤาษีผู้นี้จงเข้ามายังบรรณศาลานี้เถิดจะได้บรรเทาความหนาว และความกระวนกระวายให้หมดสิ้นไป.

นายํ อิสิ ๒ อุปสมสญฺญเม รโต

กปิ อยํ ทุมฺพรสาขโคจโร ๓

โส ทูสโก โรสโก จาปิ ชมฺโม

สเจ วเช อิมมฺปิ ทูสเย ฆรนฺติ ๔ ฯ

กปิชาตกํ ทสมํ ฯ

สิคาลวคฺโค ทสโม ฯน

__________

ตสฺสุทฺทานํ

อถ ราชา สิคาลวโร สุนโข

ตถา โกสิย อิจฺฉติ กาลฆโส

อถ ทานวโรฏฺฐปิ สารถินา

ปุนมฺปวนญฺจ สิสิรกปิ ทส ฯ

_______________

วคฺคุทฺทานํ ฯ

ทฬฺหญฺจ วคฺคํ อปเรน สนฺถวํ

กลฺยาณวคฺคาสทิโส จ รุหกํ

นตํทฬฺหํ พีรณตฺถมฺภกา ปุน

กาสาวุปาหนสิคาลเกน ทสาติ ฯ

ทุกนิปาตํ นิฏฺฐิตํ ฯ

๑ ม. อฏฺฏิโต ฯ ๒ ม. อิสี ฯ ๓ สี. ม. ทุมวรสาขโคจโร ฯ ๔ ม. สเจ วเชมมฺปิ

ทูเสยฺย ฆรนฺติ ฯ

นี้ไม่ใช่ฤาษีผู้ยินดีในความสงบและความสำรวม เป็นลิงเที่ยวโคจรอยู่ตามกิ่งมะเดื่อ มันเป็นสัตว์ประทุษร้าย ฉุนเฉียว และมีสันดานลามกถ้าเข้ามาอยู่ยังบรรณศาลาหลังนี้ ก็จะพึงประทุษร้ายบรรณศาลา.

จบ กปิชาดกที่ ๑๐.

จบ สิคาลวรรคที่ ๑๐.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สัพพทาฐิชาดก ๒. สุนขชาดก

๓. คุตติลชาดก ๔. วิคติจฉชาดก

๕. มูลปริยายชาดก ๖. พาโลวาทชาดก

๗. ปาทัญชลิชาดก ๘. กิงสุโกปมชาดก

๙. สาลกชาดก ๑๐. กปิชาดก.

_________________

รวมวรรคที่มีในทุกนิบาตนี้ คือ

๑. ทัฬหวรรค ๒. สันถวรรค

๓. กัลยาณธรรมวรรค ๔. อสทิสวรรค

๕. รุหกวรรค ๖. นตังทัฬหวรรค

๗. พีรณัตถัมภกวรรค ๘. กาสาววรรค

๙. อุปาหนวรรค ๑๐. สิคาลวรรค.

จบ ทุกนิบาตชาดก.