อุปาหนวรรค

ยถาปิ กีตา ปุริสสฺสุปาหนา

สุขสฺส อตฺถาย ทุขํ อุทพฺพเห

ฆมฺมาภิตตฺตา ตลสาว ปีฬิตา

ตสฺเสว ปาเท ปุริสสฺส ขาทเร ฯ

๑ ม. วิลปิ ฯ ๒ สี. ยุ. วิฬยฺหเส ฯ

รองเท้าที่คนซื้อมา เพื่อประโยชน์จะให้สบายเท้า กลับนำเอาความทุกข์มาให้ รองเท้านั้น ถูกแดดเผาบ้าง ถูกพื้นเท้าครูดสีบ้าง ก็กลับกัดเท้าของผู้นั้นนั่นแหละ ฉันใด.

เอวเมว โย ทุกฺกุลิโน อนริโย

ตุมฺหากํ วิชฺชญฺจ สุตญฺจ อาทิย

ตเมว โส ตตฺถ สุเตน ขาทติ

อนริโย วุจฺจตุปาหนูปโมติ ๑ ฯ

อุปาหนชาตกํ ปฐมํ ฯ

ผู้ใด เกิดในตระกูลต่ำ ไม่ใช่อารยชน เรียนวิชาและศิลปะมาจากสำนักอาจารย์ได้แล้ว ผู้นั้น ย่อมฆ่าตนเองด้วยศิลปะที่เรียนมาในสำนักของอาจารย์นั้น ฉันนั้น บุคคลนั้น บัณฑิตเรียกว่า ไม่ใช่อารยชน เปรียบด้วยรองเท้าที่ทำไม่ดี ฉะนั้น.

จบ อุปาหนชาดกที่ ๑.

เอกจินฺติโต อยมตฺโถ พาโล อปริณายโก

น หิ ขุชฺเชน วาเมน โภติ สงฺคนฺตุมรหสิ ฯ

เรื่องนี้เจ้าคิดคนเดียว บุรุษเตี้ย ค่อม ผู้โง่เขลานี้ จะนำทางไปไม่ได้แน่ดูกรเจ้าผู้เจริญ เจ้าไม่สมควรจะไปกับบุรุษเตี้ยค่อมผู้นี้เลย.

ปุริสูสภํ มญฺญมานา อหํ ขุชฺชมกามยึ

โสยํ สงฺกุฏิโต เสติ ฉินฺนตนฺติ ยถา วิณาติ ฯ

วีณาถูณชาตกํ ทุติยํ ฯ

ดิฉันเข้าใจว่า บุรุษค่อมเป็นผู้องอาจ จึงได้รักใคร่บุรุษค่อมผู้นี้นอนตัวงออยู่ ดุจคันพิณที่มีสายขาดแล้ว ฉะนั้น.

จบ วีณาถูณชาดกที่ ๒.

กามํ ยหึ อิจฺฉสิ เตน คจฺฉ

วิทฺโธสิ มมฺมมฺหิ วิกณฺณเกน

หโตสิ ภตฺเตน สวาทิเตน ๒

โลโลว ๓ มจฺเฉ อนุพนฺธมาโน ฯ

เจ้าปรารถนาในที่ใด ก็จงไปในที่นั้นเถิด เจ้าเป็นผู้ถูกชะนักของเราแทงแล้ว เจ้าเป็นผู้โลภด้วยอาหารแท้ เมื่อติดตามปลาทั้งหลายมาก็ถูกอาหารมีเสียงกลองกำจัดเสียแล้ว.

เอวมฺปิ โลกามิสโมปตนฺโต

วิหญฺญติ จิตฺตวสานุวตฺตี

โส หญฺญติ ญาติสขาน มชฺเฌ

มจฺฉานุโค โสริว สสสุมาโรติ ฯ

วิกณฺณกชาตกํ ตติยํ ฯ

๑ ม. วุจฺจติ ทุปาหนูปโม ฯ ๒ ม. สุวาทิเตน ฯ ๓ ม. โลโล จ ฯ

บุคคลเห็นแก่โลกามิสแม้อย่างนี้ ชอบประพฤติตามอำนาจของจิต ย่อมเดือดร้อน เขาย่อมเดือดร้อนอยู่ในท่ามกลางหมู่ญาติและสหาย ดุจจระเข้ตัวติดตามปลาไปถูกแทง ฉะนั้น.

จบ วิกัณณกชาดกที่ ๓.

ตฺวเมวทานิมกริ ๑ ยํ กาโม พฺยคมา ตยิ

โสยํ อปฺปฏิสนฺธิโก ขรา ฉินฺนํว เรนุกํ ๒ ฯ

พระองค์นั่นแหละ ได้กระทำเหตุอันนี้ ในบัดนี้ หม่อมฉันปราศจากความรักในพระองค์แล้ว ความรักนั้น ประสานกันอีกไม่ได้ ดุจงาช้างอันตัดขาดแล้วด้วยเลื่อย ฉะนั้น.

อตฺริจฺฉา ๓ อติโลเภน อติโลภมเทน จ

เอวํ หายติ อตฺถมฺหา อหํว อสิตาภุยาติ ฯ

อสิตาภุชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

บุคคลผู้ปรารถนาเกินส่วน ย่อมเสื่อมจากประโยชน์ เพราะความโลภเกินประมาณ และเพราะความมัวเมาอันเกิดจากความโลภเกินประมาณเหมือนเราเสื่อมจากนางอสิตาภู ฉะนั้น.

จบ อสิตาภุชาดกที่ ๔.

สุขา ฆรา วจฺฉนข สหิรญฺญา สโภชนา

ยตฺถ ภุตฺวา ปิวิตฺวา จ สเยยฺยาสิ ๔ อนุสฺสุโก ฯ

ข้าแต่ท่านดาบสผู้มีเล็บงาม เรือนทั้งหลายที่มีเงิน และโภชนาหารบริบูรณ์เป็นเรือนมีความสุข ท่านบริโภค และดื่มในเรือนใด ไม่ต้องขวนขวายก็ได้นอน การอยู่ครองเรือนนั้น เป็นสุขอย่างยิ่ง.

ฆรา นานีหมานสฺส ฆรา นาภณโต มุสา

ฆรา นาทินฺนทณฺฑสฺส ปเรสํ อนิกุพฺพโต

เอวํ ฉิทฺทํ ทุรภิสมฺภวํ ๕ โก ฆรํ ปฏิปชฺชตีติ ฯ

วจฺฉนขชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

๑ ม. -มกรํ ฯ ๒ สี. ยุ. เรรุกํ ฯ ๓ ม. อตฺริจฺฉํ ฯ ๔ ม. สเยยฺยาถ ฯ

๕ สี. ยุ. ทุรภิภวํ ฯ

บุคคลผู้เป็นฆราวาส ไม่มีมานะ ทำการงานก็ดี ไม่กล่าวคำมุสาก็ดี ...

ไม่ใช้อำนาจลงโทษผู้อื่น การครองเรือนก็ตั้งอยู่ไม่ได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ใครเล่าจะครอบครองเรือนไม่ให้บกพร่อง ให้เกิดความยินดีได้แสนยากเล่า?

จบ วัจฉนขชาดกที่ ๕.

ภทฺทโก วตายํ ปกฺขี ทิโช กุมุทสนฺนิโภ

วูปสนฺเตหิ ปกฺเขหิ มนฺทมนฺโทว ฌายติ ฯ

นกมีปีกตัวนี้ ดีจริง ยืนนิ่งดังดอกโกมุท หุบปีกทั้ง ๒ ไว้ ง่วงเหงาซบเซาอยู่.

นาสฺส สีลํ วิชานาถ อนญฺญาย ปสํสถ

อเมฺห ทิโช น ปาเลติ เตน ปกฺขี น ผนฺทตีติ ฯ

พกชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

ท่านทั้งหลาย ไม่รู้จักกิริยาของมัน พวกท่านไม่รู้จึงได้พากันสรรเสริญนกตัวนี้ไม่ได้คุ้มครองรักษาพวกเราดอก เพราะเหตุนั้น นกตัวนี้จึงไม่เคลื่อนไหวเลย.

จบ พกชาดกที่ ๖.

โก นุ โข ภควา เหตุ เอกจฺเจ อิธ ปุคฺคเล

อตีว หทยํ นิพฺพาติ จิตฺตญฺจาปิ ปสีทติ ฯ

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เหตุไรหนอ เมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้ พอเห็นกันเข้าก็เฉยๆ หัวใจก็เฉย บางคนพอเห็นกันเข้า จิตก็เลื่อมใส.

ปุพฺเพว สนฺนิวาเสน ปจฺจุปฺปนฺนหิเตน วา

เอวนฺตํ ชายเต เปมํ อุปฺปลํว ยโถทเกติ ฯ

สาเกตชาตกํ สตฺตมํ ฯ

ความรักนั้น ย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ด้วยการอยู่ร่วมกันในกาลก่อน ๑ ด้วยความเกื้อกูลต่อกันในปัจจุบัน ๑ เหมือนดอกอุบลและชลชาติ เมื่อเกิดในน้ำ ย่อมเกิดเพราะอาศัยเหตุ ๒ ประการ คือน้ำและเปือกตม ฉะนั้น.

จบ สาเกตชาดกที่ ๗.

อิงฺฆ เอกปทํ ตาต อเนกตฺถปทสฺสิตํ ๑

กิญฺจิ สงฺคหิตํ พฺรูหิ เยนตฺเถ สาธเยมเส ฯ

คุณพ่อครับ เหตุอย่างเดียวทำให้ได้ประโยชน์หลายอย่างมีอยู่หรือไม่ผมจะพึงทำประโยชน์ให้สำเร็จด้วยเหตุใด ขอคุณพ่อจงบอกเหตุนั้น ซึ่งรวบรวมประโยชน์ได้หลายอย่างแก่ผมเถิด.

ทกฺเขยฺเยกปทํ ตาต อเนกตฺถปทสฺสิตํ

ตญฺจ สีเลน สํยุตฺตํ ขนฺติยา อุปปาทิตํ

อลํ มิตฺเต สุขาเปตุํ อมิตฺตานํ ทุขาย วาติ ๑ ฯ

เอกปทชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

๑ สี. ยุ. -ปทนิสฺสิตํ ฯ

ลูกเอ๋ย เหตุอย่างหนึ่ง คือ ความขยันหมั่นเพียร ทำให้ได้ประโยชน์หลายอย่าง ก็ความขยันหมั่นเพียรนั้น ประกอบด้วยศีล ประกอบด้วยขันติ อาจจะทำมิตรทั้งหลายให้ถึงความสุข หรืออาจทำศัตรูทั้งหลายให้ถึงความทุกข์ได้.

จบ เอกปทชาดกที่ ๘.

อาสีวิสมฺปิ มํ สนฺตํ ปวิฏฺฐํ กุมินามุขํ

รุจฺจเต หริตามาตา ยํ มํ ขาทนฺติ มจฺฉกา ฯ

ดูกรท่านผู้เป็นบุตรกบเขียด ปลาทั้งหลายรุมกัดฉันผู้มีพิษแล่นเร็ว เข้าไปยังหน้าลอบ เรื่องนี้ท่านชอบใจหรือ?

วิลุมฺปเตว ปุริโส ยาวสฺส อุปกปฺปติ

ยทา จญฺเญ วิลุมฺปนฺติ โส วิลุตฺโต วิลุมฺปตีติ ฯ

หริตมาตชาตกํ นวมํ ฯ

บุรุษผู้มีอิสรภาพอยู่เพียงใด ก็ย่ำยีผู้อื่นได้อยู่เพียงนั้น คนอื่นมาย่ำยีตนคราวใด คราวนั้น ผู้ที่ถูกย่ำยีก็ย่ำยีตอบบ้าง.

จบ หริตมาตชาดกที่ ๙.

สพฺโพ ชโน หึสิโต ปิงฺคเลน

ตสฺมึ มเต ปจฺจยํ ๓ เวทยนฺติ

ปิโย นุ เต อาสิ อกณฺหเนตฺโต

กสฺมา นุ ตฺวํ โรทสิ ทฺวารปาล ฯ

ชนทั้งปวงถูกพระเจ้าปิงคละเบียดเบียนแล้ว เมื่อพระเจ้าปิงคละนั้นสวรรคตแล้ว ชนทั้งหลายก็ได้ความยินดี ดูกรนายประตู พระเจ้าปิงคละผู้ไม่มีพระเนตรดำ เป็นที่รักของท่านหรือ เพราะเหตุไร จึงได้ร้องไห้หนอ?

น เม ปิโย อาสิ อกณฺหเนตฺโต

ภายามิ ปจฺจาคมนาย ตสฺส

อิโต คโต หึเสยฺย มจฺจุราชํ

โส หึสิโต อาเนยฺย ปุน อิธ ฯ

พระเจ้าปิงคละผู้ไม่มีพระเนตรดำ จะเป็นที่รักของข้าพเจ้าก็หามิได้ แต่ข้าพเจ้ากลัวว่า พระเจ้าปิงคละนั้นจะกลับเสด็จมาอีก พระเจ้าปิงคละเสด็จไปจากมนุษย์โลกนี้แล้ว ก็จะเบียดเบียนพระยามัจจุราช พระยามัจจุราชนั้นถูกพระเจ้าปิงคละเบียดเบียนแล้ว ก็จะพึงนำมาส่งมนุษย์โลกนี้อีก.

ทฑฺโฒ วาหสหสฺเสหิ สิตฺโต ฆฏสเตหิ โส

ปริกฺขิตฺตา จ สา ภูมิ มา ภายิ นาคมิสฺสตีติ ๑ ฯ

มหาปิงฺคลชาตกํ ทสมํ ฯ

อุปาหนวคฺโค นวโม ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

วรุปาหน ขุชฺช วิกณฺณกโก

อสิตาภุย ปญฺจมวจฺฉนโข

ทิช เปมวรุตฺตม เอกปทํ

กุมินามุข ปิงฺคลเกน ทส ฯ

๑ ม. จาติ ฯ ๒ ม. หริตมณฺฑูกชาตกํ ฯ ๓ ม. ปจฺจยา ฯ

พระเจ้าปิงคละนั้น พวกเราช่วยกันเผาแล้วด้วยฟืนพันเล่มเกวียนรดด้วยน้ำหลายร้อยหม้อ พื้นที่ดินนั้นเราป้องกันไว้อย่างดีแล้ว ท่านอย่ากลัวเลย พระเจ้าปิงคละจักไม่เสด็จกลับมาอีก.

จบ มหาปิงคลชาดกที่ ๑๐.

จบ อุปาหนวรรคที่ ๙.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อุปาหนชาดก ๒. วีณาถูณชาดก

๓. วิกัณณกชาดก ๔. อสิตาภุชาดก

๕. วัจฉนขชาดก ๖. พกชาดก

๗. สาเกตชาดก ๘. เอกปทชาดก

๙. หริตมาตชาดก ๑๐. มหาปิงคลชาดก.