สังกัปปวรรค

สงฺกปฺปราคโธเตน วิตกฺกนิสิเตน จ

เนวาลงฺกตภเทฺรน ๑ (น) อุสุการกเตน จ ฯ

อาตมภาพอันลูกศรที่อาบด้วยราคะดำริ อาศัยกามวิตก อันนายช่างศรไม่ได้ตกแต่งขัดเกลาและเหลาเสี้ยม แทงเข้าแล้ว.

น กณฺณายตมุตฺเตน นปิ ๒ โมรุปเสวินา

เตนมฺหิ หทเย วิทฺโธ สพฺพงฺคปริทาหินา ฯ

อาตมภาพมิได้ถูกลูกศรที่เขายกคันขึ้นยิงมา หรือที่ติดพู่หางนกยูงเสียบแทงเลย แต่อาตมภาพถูกลูกศร คือ กิเลสเครื่องเผาอวัยวะทั้งปวงให้เร่าร้อน เสียบแทงที่หทัย.

อาเวธญฺจ น ปสฺสามิ ยโต รุหิรมสฺสเว

ยาว อโยนิโส จิตฺตํ สยํ เม ทุกฺขมาภตนฺติ ฯ

สงฺกปฺปราคชาตกํ ปฐมํ ฯ

แต่อาตมภาพไม่เห็นรอยแผล ไม่เห็นโลหิตไหลออกจากรอยแผลนั้นจิตที่ไม่มีอุบายอันแยบคาย ถูกลูกศรตรึงไว้แล้วอย่างมั่นคง อาตมภาพนำความทุกข์มาให้แก่ตนเอง.

จบ สังกัปปราคชาดกที่ ๑.

อชฺชาปิ เม ตํ มนสิ ยํ มํ ตฺวํ ติลมุฏฺฐิยา

พาหายํ มํ คเหตฺวาน ลฏฺฐิยา อนุตาลยิ ฯ

การที่ท่านให้จับแขนเราไว้แล้วเฆี่ยนตีด้วยซีกไม้ไผ่ เพราะเหตุเมล็ดงากำมือหนึ่งนั้น ยังฝังอยู่ในใจของเราจนทุกวันนี้.

นนุ ชีวิเต น รมสิ เยนาสิ พฺราหฺมณาคโต

ยํ มํ พาหา คเหตฺวาน ติกฺขตฺตุํ อนุตาลยิ ฯ

ดูกรพราหมณ์ ชะรอยท่านจะไม่ยินดีในชีวิตของตนแล้วสินะ จึงได้มาจับแขนแล้วเฆี่ยนตีเราถึง ๓ ครั้ง วันนี้ ท่านจะได้เสวยผลของกรรมนั้น.

อริโย อนริยํ กุพฺพํ ๓ โย ทณฺเฑน นิเสธติ

สาสนํ ตํ ๔ น ตํ เวรํ อิติ นํ ปณฺฑิตา วิทูติ ฯ

ติลมุฏฺฐิชาตกํ ทุติยํ ฯ

๑ ม. นาลงฺกเตน ภเทฺรน ฯ ๒ ม. นาปิ ฯ ๓ ม. กุพฺพนฺตํ ฯ สี. ยุ. กุพฺพานํ ฯ

๔ สี. สาสนตฺถํ ฯ

อารยชนใด ย่อมข่มขี่คนที่ไม่ใช่อารยชน ผู้ทำกรรมชั่ว ด้วยอาชญา กรรมของอารยชนนั้น เป็นการสั่งสอน หาใช่เป็นเวรไม่ บัณฑิตทั้งหลาย รู้ชัดข้อนั้นอย่างนี้แล.

จบ ติลมุฏฐิชาดกที่ ๒.

มมนฺนปานํ วิปุลํ อุฬารํ

อุปฺปชฺชตีมสฺส มณิสฺส เหตุ

ตนฺเต น ทสฺสํ อติยาจโกสิ

น จาปิ เต อสฺสมมาคมิสฺสํ ฯ

ข้าวและน้ำอันไพบูลย์ยิ่ง ย่อมเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า เพราะเหตุแก้วมณีดวงนี้ ข้าพเจ้าจักให้แก้วมณีดวงนั้นแก่ท่านไม่ได้ ท่านก็ยิ่งขอหนักขึ้นใช่แต่เท่านั้น ข้าพเจ้าจักไม่มาสู่อาศรมของท่านอีกด้วย.

สุสู ยถา สกฺขรโธตปาณี

ตาเสสิมํ เสลํ ยาจมาโน

ตนฺเต น ทสฺสํ อติยาจโกสิ

น จาปิ เต อสฺสมมาคมิสฺสํ ฯ

ท่านขอแก้วมณีอันเกิดจากหินดวงนี้ ย่อมทำให้ข้าพเจ้าหวาดเสียวเหมือนกับชายหนุ่มมีมือถือดาบอันลับแล้วที่แผ่นหิน มาทำให้ข้าพเจ้าหวาดเสียว ฉะนั้น ข้าพเจ้าจักให้แก้วมณีดวงนั้นแก่ท่านไม่ได้ ท่านก็ยิ่งขอหนักขึ้น ใช่แต่เท่านั้น ข้าพเจ้าจักไม่มาสู่อาศรมของท่านอีกด้วย.

น ตํ ยาเจ ยสฺส ปิยํ ชิคึเส ๑

เทสฺโส โหติ อติยาจนาย

นาโค มณึ ยาจิโต พฺราหฺมเณน

อทสฺสนํเยว ตทชฺฌคมาติ ฯ

มณิกณฺฐชาตกํ ตติยํ ฯ

บุคคลรู้ว่า สิ่งของอันใด เป็นที่รักของเขา ก็ไม่ควรขอสิ่งของอันนั้นบุคคลย่อมเป็นที่เกลียดชังเพราะขอจัด พระยานาคถูกพราหมณ์ขอแก้วมณี ตั้งแต่นั้นก็มิได้มาให้พราหมณ์นั้นเห็นอีกเลย.

จบ มณิกัณฐชาดกที่ ๓.

ภุตฺวา ติณปริฆาสํ ภุตฺวา อาจามกุณฺฑกํ

เอตํ เต โภชนํ อาสิ กสฺมาทานิ น ภุญฺชสิ ฯ

ท่านเคยบริโภคหญ้าที่เป็นเดน เคยบริโภครำและข้าวตังมาแล้วจนเติบโตนี่เคยเป็นอาหารของท่านมาแล้ว เพราะเหตุไร บัดนี้ ท่านจึงไม่บริโภคเล่า?

ยตฺถ โปสํ น ชานนฺติ ชาติยา วินเยน วา

ปหุํ ๒ ตตฺถ มหาพฺรหฺเม อปิ อาจามกุณฺฑกํ ฯ

๑ ม. คิคีเส ฯ ๒ ม. พหุํ ฯ สี. ยุ. พหู ฯ

ข้าแต่ท่านพราหมณ์ ในที่ใด ชนทั้งหลายไม่รู้จักสัตว์ โดยชาติ หรือโดยวินัย ในที่นั้น รำ และข้าวตังมีเป็นอันมาก.

ตฺวญฺจ โข มํ ปชานาสิ ยาทิสายํ หยุตฺตโม

ชานนฺโต ชานมาคมฺม น เต ภกฺขามิ กุณฺฑกนฺติ ฯ

กุณฺฑกกุจฺฉิสินฺธวชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

ก็ท่านรู้จักข้าพเจ้าดีแล้วว่า ม้าตัวนี้ เป็นม้าอุดมเช่นไร ข้าพเจ้ารู้สึกตนอยู่ เพราะอาศัยท่านผู้รู้ จึงไม่บริโภครำของท่าน.

จบ กุณฑกกุจฉิสินธวชาดกที่ ๔.

ยาว โส มตฺตมญฺญาสิ โภชนสฺมึ วิหงฺคโม

ตาว อทฺธานมาปาทิ มาตรญฺจ อโปสยิ ฯ

ลูกนกแขกเต้าตัวนั้น รู้ประมาณในการบริโภคอยู่เพียงใด ก็ได้สืบอายุและได้เลี้ยงมารดาบิดาอยู่เพียงนั้น.

ยโต จ โข โส ๑ พหุตรํ โภชนํ อชฺฌวาหริ ๒

ตโต ตตฺเถว สํสีทิ อมตฺตญฺญู หิ โส อหุ ฯ

อนึ่ง ในกาลใด ลูกนกแขกเต้านั้น กลืนกินโภชนะมากเกินไป ในกาลนั้น ก็ได้ชื่อว่า ไม่รู้จักประมาณในการบริโภค จึงได้จมลงในมหาสมุทรนั้นเทียว.

ตสฺมา มตฺตญฺญุตา สาธุ โภชนสฺมึ อคิทฺธิตา ๓

อมตฺตญฺญู หิ สีทนฺติ มตฺตญฺญูว ๔ น สีทเรติ ฯ

สุกชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้รู้จักประมาณ คือ ความไม่หลงติดอยู่ในโภชนะ เป็นความดี ด้วยว่า บุคคลใด ไม่รู้จักประมาณ ย่อมจมลงในอบายทั้ง ๔ บุคคลผู้รู้จักประมาณแล ย่อมไม่จมลงในอบาย ๔.

จบ สุกชาดกที่ ๕.

ชรูทปานํ ขณมานา วาณิชา อุทกตฺถิกา

อชฺฌคฺคํสุ อโยโลหํ ๕ ติปุสีสญฺจ มาณโย

รชตํ ชาตรูปญฺจ มุตฺตา เวฬุริยา พหู ฯ

พ่อค้าทั้งหลาย มีความต้องการด้วยน้ำ พากันขุดบ่อน้ำเก่า ได้แร่เหล็กแร่ทองแดง ดีบุก ตะกั่ว แก้วมณี เงิน ทอง แก้วมุกดา และแก้วไพฑูรย์ เป็นอันมาก.

เต จ เตน อสนฺตุฏฺฐา ภิยฺโย ภิยฺโย ขณึสุ เต ๖

ตตฺถปาสีวิโส โฆโร ๗ เตชสี เตชสา หนิ ฯ

๑ ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ ๒ สี. ยุ. อชฺฌปาหริ ฯ ๓ ม. อคิทฺธตา ฯ ๔ ม. จ ฯ

๕ ม. อชฺฌคมม อยสํ โลหํ ฯ ๖ สี. อขาณิสุ ฯ ม. อขาณิสุํ ฯ ๗ สี. ม.

เต ตตฺถาสีวิโส โฆโร ฯ

แต่พวกพ่อค้าเหล่านั้น ก็ไม่ได้ยินดีด้วยทรัพย์นั้น ได้พากันขุดให้ลึกยิ่งขึ้นๆ ในบ่อน้ำนั้น มีพระยานาคมีพิษร้ายแรง มีเดช ได้ฆ่าพวกพ่อค้าเหล่านั้นเสียด้วยเดชแห่งพิษ.

ตสฺมา ขเณ นาติกฺขเณ อติกฺขาตมฺหิ ปาปกํ

ขณเนน ๑ ธนํ ลทฺธํ อติกฺขาเตน นาสิตนฺติ ฯ

ชรูทปานชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

เพราะฉะนั้น บุคคลพึงขุดบ่อน้ำเถิด แต่ไม่ควรขุดให้ลึกเกินไป เพราะว่า บ่อที่ขุดลึกเกินไปเป็นของลามก ทรัพย์ที่พวกพ่อค้าได้แล้วด้วยการขุด และชีวิตก็พินาศไป เพราะการที่ขุดลึกเกินไป.

จบ ชรูทปานชาดกที่ ๖.

นายํ ฆรานํ กุสโล โลโล อยํ วลีมุโข

กตํ กตํ โข ปทูเสยฺย เอวํธมฺมมิทํ กุลํ ฯ

สัตว์ตัวนี้ ไม่ฉลาดที่จะทำเรือน มีปกติหลุกหลิก หนังที่หน้าย่น พึงประทุษร้ายของที่เขาทำไว้แล้ว ตระกูลสัตว์นี้ มีอย่างนั้นเป็นธรรมดา.

นยิทํ จิตฺตวโต โลมํ นายํ อสฺสาสิโก มิโค

สตฺถํ ๒ เม ชนสนฺเธน นายํ กิญฺจิ วิชานติ ฯ

ขนอย่างนี้ ไม่ใช่ขนของสัตว์ที่มีความคิดฉลาด ลิงตัวนี้จะทำให้ผู้อื่นยินดีไม่ได้ พระราชบิดาของเราทรงพระนามว่า ชนสันธนะ ได้ตรัสสอนไว้ว่า ธรรมดาลิงย่อมไม่รู้จักเหตุอันใดอันหนึ่ง.

น มาตรํ ปิตรํ วา ภาตรํ ภคินึ สกํ

ภเรยฺย ตาทิโส โปโส สิฏฺฐํ ๓ ทสรเถน เมติ ฯ

คามณิจนฺทชาตกํ สตฺตมํ ฯ

สัตว์เช่นนั้น จะพึงเลี้ยงดูมารดาบิดา หรือพี่ชายพี่สาวของตนไม่ได้เลยคำสอนนี้ พระราชบิดาของเราได้ทรงสั่งสอนไว้อย่างนี้.

จบ คามณิจันทชาดกที่ ๗.

ยาวตา จนฺทิมสุริยา (ปริหรนฺติ) ทิสา ภนฺติ วิโรจนา

สพฺเพว ทาสา มนฺธาตุ เย ปาณา ปฐวิสฺสิตา ฯ

พระจันทร์ พระอาทิตย์ (ย่อมเวียนรอบเขาสิเนรุราช) ส่องรัศมีสว่างไสวไปทั่วทิศโดยกำหนดที่เท่าใด สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยแผ่นดินอยู่ในที่มีกำหนดเท่านั้น ล้วนเป็นทาสของพระเจ้ามันธาตุราชทั้งสิ้น.

น กหาปณวสฺเสน ติตฺติ กาเมสุ วิชฺชติ

อปฺปสฺสาทา ทุขา กามา อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต ฯ

ความอิ่มในกามทั้งหลาย ย่อมไม่มีด้วยฝนคือกหาปณะ กามทั้งหลายมีความยินดีน้อย มีทุกข์มาก บัณฑิตรู้ชัดอย่างนี้.

อปิ ทิพฺเพสุ กาเมสุ รตึ โส นาธิคจฺฉติ

ตณฺหกฺขยรโต โหติ สมฺมาสมฺพุทฺธสาวโกติ ฯ

มนฺธาตุราชชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

๑ ม. ขาเตน จ ฯ ๒ ม. สิฏฺฐํ ฯ ๓ สี. สตฺถํ ฯ

พระสาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมไม่ปรารถนาความยินดีในกามทั้งหลายที่เป็นทิพย์ เป็นผู้ยินดีแต่ความสิ้นไปแห่งตัณหาโดยแท้.

จบ มันธาตุราชชาดกที่ ๘.

นยิมสฺส วิชฺชามยมตฺถิ กิญฺจิ

น พนฺธโว โน ปน เต สหาโย

อถ เกน วณฺเณน ติรีติวจฺโฉ ๒

เตทณฺฑิโก ภุญฺชติ อคฺคปิณฺฑํ ฯ

กรรมอะไรๆ ที่สำเร็จด้วยวิชาของดาบสนี้มิได้มีเลย อนึ่ง ดาบสนั้นไม่ใช่พระญาติพระวงศ์ ไม่ใช่พระสหายของพระองค์ เมื่อเป็นเช่นนั้นเพราะเหตุไร ติรีติวัจฉดาบสผู้มีมือถือไม้เท้า จึงบริโภคก้อนข้าวอันเลิศ?

อาปาสุ เม ยุทฺธปราชิตสฺส

เอกสฺส กตฺวา วิวนสฺมิ โฆเร

ปสารยิ กิจฺฉคตสฺส ปาณึ

เตนุทฺธตารึ ทุขสมฺปเรโต ฯ

เมื่อเรารบพ่ายแพ้โจร ตกอยู่ในฐานะอันตราย ติรีติวัจฉดาบสผู้นี้ได้กระทำความอนุเคราะห์แก่เราผู้เดียว ในป่าที่ไม่มีน้ำ น่าหวาดเสียวเมื่อเราได้รับความลำบากก็ได้พาดพะองให้ เพราะเหตุนั้น เราแม้ถูกความทุกข์เบียดเบียนแล้วก็ขึ้นจากบ่อได้.

เอตสฺส กิจฺเฉน อิธานุปตฺโต

เวยฺยาสิโน ๓ วีสย ชีวโลเก

ลาภารโห ตาต ติรีติวจฺโฉ

เทถสฺส โภคํ ยชิตญฺจ ๔ ยญฺญนฺติ ฯ

ติริติวจฺฉชาตกํ นวมํ ฯ

___________

๑ ม. ติรีฏ ... ฯ ๒ ม. ติรีฏวจฺโฉ ฯ ๓ สี. เวสายิโน ฯ ม. เวสายิโน วิสยา ฯถ

๔ ม. ยชถญฺจ ฯ สี. ยุ. ยชตญฺจ ฯ

เรามาถึงเมืองนี้ได้โดยความยาก เพราะอานุภาพของติรีติวัจฉดาบสผู้นี้เราถึงจะเป็นอยู่ในมนุษยโลก ก็เหมือนกับไปปรโลกอันเป็นวิสัยของมัจจุราช ลูกรัก ติรีติวัจฉดาบส เป็นผู้ควรแก่ปัจจัยลาภ ท่านทั้งหลายจงพากันถวายของควรบริโภค และของควรบูชาแก่ท่านติรีติวัจฉดาบสเถิด.

จบ ติรีติวัจฉชาดกที่ ๙.

ยสฺสตฺถา ทูรมายนฺติ อมิตฺตมปิ ยาจิตุํ

ตสฺสูทรสฺสหํ ทูโต มา เม กุชฺฌ รเถสภ ฯ

สัตว์เหล่านี้ เป็นไปในอำนาจของตัณหา ย่อมไปสู่ประเทศอันไกล หวังจะขอสิ่งของตามแต่จะได้ เพื่อประโยชน์แก่ท้องใด ข้าพระองค์เป็นทูตของท้องนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ ขอพระองค์อย่าได้ทรงพิโรธแก่ข้าพระองค์เลย.

ยสฺส ทิวา จ รตฺโต จ วสมายนฺติ มาณวา

ตสฺสูทรสฺสหํ ทูโต มา เม กุชฺฌ ๑ รเถสภ ฯ

อนึ่ง มาณพทั้งหลาย ย่อมตกอยู่ในอำนาจของท้องใด ทั้งกลางวันและกลางคืน ข้าพระองค์ก็เป็นทูตของท้องนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ ขอพระองค์อย่าได้ทรงพิโรธแก่ข้าพระองค์เลย.

ททามิ เต พฺราหฺมณ โรหิณีนํ

ควํ สหสฺสํ สห ปุงฺคเวน

ทูโต หิ ทูตสฺส กถํ น ทชฺชํ

มยมฺปิ ตสฺเสว ภวาม ทูตาติ ฯ

ทูตชาตกํ ทสมํ ฯ

สงฺกปฺปวคฺโค ปฐโม ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

อุสุการวโร ติลมุฏฺฐิ มณิ

หยราช วิหงฺคม อาสีวิโส

ชนสนฺธ กหาปณวสฺส ปุน

ติริติ ๒ ปุน ทูตาวเรน ๓ ทส ฯ

___________

๑ สี. ยุ. กุชฺฌิ ฯ ๒ ม. ติริฏํ ฯ ๓ ม. ทูตวเรน ฯ

ดูกรพราหมณ์ เราจะให้โคสีแดงแก่ท่านสักพันตัวพร้อมทั้งโคจ่าฝูงแก่ท่านแม้เราและสัตว์ทั้งมวลก็ชื่อว่า เป็นทูตของท้องทั้งสิ้น เพราะฉะนั้นเราก็เป็นทูต ไฉนจะไม่ให้สิ่งของแก่ท่านผู้เป็นทูตเล่า.

จบ ทูตชาดกที่ ๑๐.

จบ สังกัปปวรรคที่ ๑.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สังกัปปราคชาดก ๒. ติลมุฏฐิชาดก

๓. มณิกัณฐชาดก ๔. กุณฑกกุจฉสินธวชาดก

๕. สุกชาดก ๖. ชรูทปานชาดก

๗. คามณิจันทชาดก ๘. มันธาตุราชชาดก

๙. ติรีติวัจฉชาดก ๑๐. ทูตชาดก.