arnon.worldเข้าสู่ระบบ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา เอกกนิบาต · วรรคที่ ๒

๕. กุณฑธานเถรคาถา เล่ม ๒๖

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๕๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๑๐ ในวรรคที่ ๒มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ

พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา เอกกนิบาต วรรคที่ ๒ กุณฑธานเถรคาถา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๖ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๖ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๐ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๖)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๖ หน้า ๓๒๕–๓๒๖

หน้า ๓๒๕

๕. กุณฑธานเถรคาถา

สุภาษิตเกี่ยวกับการข้ามโอฆะ

นัยว่า ท่านพระกุณฑธานเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า

{๑๕๒}[๑๕] ภิกษุพึงตัดสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ พึงละสังโยชน์เบื้องสูง ๕ พึงเจริญอินทรีย์ ๕ ให้ยิ่งขึ้นไป ภิกษุผู้ก้าวล่วงกิเลสอันเป็นเครื่องข้อง ๕ ประการได้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่าข้ามโอฆะได้แล้ว

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑สังโยชน์ หมายถึงกิเลสที่ผูกมัดสัตว์ไว้ในภพ มี ๑๐ อย่าง โดยจำแนกเป็น โอรัมภาคิยสังโยชน์ สังโยชน์เบื้องตํ่า ๕ คือ (๑) สักกายทิฏฐิ ความเห็นเป็นเหตุถือตัวถือตน (๒) วิจิกิจฉา ความสงสัย (๓) สีลัพพตปรามาส ความเชื่อถือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ด้วยอำนาจศีลพรต (๔) กามฉันทะ ความพอใจในกาม (๕) พยาบาท ความคิดแก้แค้นผู้อื่น อุทธัมภาคิยสังโยชน์ สังโยชน์เบื้องสูง ๕ คือ (๑) รูปราคะ ความติดอยู่ในรูปภพ (๒) อรูปราคะ ความติดอยู่ในอรูปภพ (๓) มานะ ความถือตัวว่าเป็นนั่นเป็นนี่ (๔) อุทธัจจะ ความฟุ้งซ่าน (๕) อวิชชา ความหลงอันเป็นเหตุไม่รู้จริง {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๑๕/๓๑๒, ขุ.ธ.อ. ๒/๑๐๖}
  2. ๒อินทรีย์ ๕ หมายถึงคุณธรรมที่เป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน เช่น ศรัทธาเป็นใหญในการครอบงำ เสียซึ่งความไร้ศรัทธา เป็นต้น (นัย องฺ.จตุกุก.อ. ๓๘๔) มี ๕ ประการ คือ (๑) สัทธา ความเชื่อ (๒) วิริยะ ความเพียร (๓) สติ ความระลึกได้ (๔) สมาธิ ความตั้งจิตมั่น (๕) ปัญญา ความรู้ทั่ว {พึงดูความพิสดารในอินทรียสังยุต สํ.มหา. (แปล) ๑๙/๔๗๑-๖๕๐/๒๙-๓๗๖}
  3. ๓กิเลสอันเป็นเครื่องข้อง ๕ ประการ หมายถึงกิเลสเหล่านี้ คือ (๑) ราคะ ความกำหนัดยินดี (๒) โทสะ ความประทุษร้าย (๓) โมหะ ความหลง (๔) มานะ ความถือตัวว่าเป็นนั่นเป็นนี่ (๕) ทิฏฐิ ความเห็นผิด (สํ.ส.อ. ๒๔, ขุ.ธ.อ. ๘/๖๘, ขุ.อุ.อ. ๓๗๕, ขุ.เถร.อ. ๑/๑๐๐)
  4. ๔โอฆะ หมายถึงห้วงวังวนแห่งกิเลส มี ๔ อย่าง คือ (๑) กามโอฆะ คือความพอใจยินดีในกามคุณ ๕ (๒) ภวโอฆะ คือ ความพอใจยินดีในรูปภพหรืออรูปภพ และความติดใจในฌาน (๓) ทิฏฐิโอฆะ คือทิฏฐิ ๖๒ ประการ (๔) อวิชชาโอฆะ คือความไม่รู้ในอริยสัจ ๔ (สํ.ส.อ. ๑๖, ขุ.เถร.อ. ๑/๑๐๐)
หน้า ๓๒๖

๖. เพลัฏฐสีสเถรคาถา

สุภาษิตเกี่ยวกับวันคืน

นัยว่า ท่านพระเพลัฏฐสีสเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า

{๑๕๓}[๑๖] โคอาชาไนยตัวงามเทียมไถแล้ว ย่อมลากไถไปได้โดย ไม่ลำบาก ฉันใด เมื่อเราได้ความสุขอันไม่เจือด้วยอามิส คืนและวันทั้งหลายย่อมผ่านพ้นเราไปโดยไม่ยาก ฉันนั้น

๗. ทาสกเถรคาถา

สุภาษิตเกี่ยวกับความเกียจคร้าน

นัยว่า ท่านพระทาสกเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า

{๑๕๔}[๑๗] เมื่อบุคคลรับประทานมากจึงมักง่วง สัปหงก นอนพลิกไปมา เหมือนสุกรใหญ่ที่เขาปรนปรือด้วยอาหาร ย่อมมึนซึมเข้าห้องนอนบ่อย ๆ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑โคอาชาไนย หมายถึงโคแสนรู้คือมีความสามารถรู้เหตุที่ควรและไม่ควร ได้แก่ โคอุสภะ อนึ่ง สัตว์อาชาไนยมี ๓ ประเภท คือ โคอาชาไนย ม้าอาชาไนย และช้างอาชาไนย (ขุ.เถร.อ. ๑/๑๐๒)
  2. ๒ความสุขอันไม่เจือด้วยอามิส หมายถึงความสุขที่เกิดจากผลสมาบัติที่สงบ ประณีต ไม่ระคนด้วยอามิส ๓ คือ อามิสคือกาม อามิสของชาวโลก และอามิสในวัฏฏะ (ขุ.เถร.อ. ๑/๑๐๒)
  3. ๓คาถานี้มีความหมายว่า บุคคลที่มักง่วง กินจุ ชอบหลับไม่เลือกที่ ย่อมไม่สามารถมนสิการ ไตรลักษณ์คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตาได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น จึงชื่อว่ามึนซึมคือมีปัญญาถดถอย เข้าห้องนอน บ่อย ๆ คือไม่สามารถที่จะหลุดพ้นจากการเวียนว่ายตายเกิดได้เลย (ขุ.เถร.อ. ๑/๑๐๔)

จบ ๕. กุณฑธานเถรคาถา