โสฬสกนิบาต

๑ เอส ภิยฺโย ปสีทามิ สุตฺวา ธมฺมํ มหารสํ

วิราโค เทสิโต ธมฺโม อนุปาทาย สพฺพโส ฯ

พหูนิ โลเก จิตฺรานิ อสฺมึ ปฐวิมณฺฑเล ๓

มเถนฺติ มญฺเญ สงฺกปฺปํ สุภํ ราคูปสํหิตํ ฯ

รชมุหตํ วาเตน ยถา เมโฆปสามเย

เอวํ สมฺมนฺติ สงฺกปฺปา ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ ฯ

สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา ฯ

สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขาติ ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา ฯ

สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา ฯ

พุทฺธานุพุทฺโธ โย เถโร โกณฺฑญฺโญ ติพฺพนิกฺกโม ๑

ปหีนชาติมรโณ พฺรหฺมจริยสฺส เกวลี ฯ

โอฆปาโส ทโฬฺห ขีโล ปพฺพโต ทุปฺปทาลิโย

เฉตฺวา ขีลญฺจ ปาสญฺจ เสลํ เฉตฺวาน ๒ ทุพฺภิทํ

ติณฺโณ ปารงฺคโต ฌายี มุตฺโต โส มารพนฺธนา ฯ

อุทฺธโต จปโล ภิกฺขุ มิตฺเต อาคมฺม ปาปเก

สํสีทติ มโหฆสฺมึ อุมฺมิยา ปฏิกุชฺชิโต ฯ

อนุทฺธโต อจปโล นิปโก สํวุตินฺทฺริโย

กลฺยาณมิตฺโต เมธาวี ทุกฺขสฺสนฺตกโร สิยา ฯ

กาลาปพฺพงฺคสงฺกาโส กีโส ธมนิสณฺฐิโต ๓

มตฺตญฺญู อนฺนปานสฺมึ อทีนมนโส นโร

ผุฏฺโฐ ฑํเสหิ มกเสหิ อรญฺญสฺมึ พฺรหาวเน

นาโค สงฺคามสีเสว สโต ตตฺราธิวาสเย ฯ

นาภินนฺทามิ มรณํ นาภินนฺทามิ ชีวิตํ

กาลญฺจ ปฏิกงฺขามิ นิพฺพิสํ ภตโก ยถา ฯ

นาภินนฺทามิ มรณํ นาภินนฺทามิ ชีวิตํ

กาลญฺจ ปฏิกงฺขามิ สมฺปชาโน ปติสฺสโต ฯ

ปริจิณฺโณ มยา สตฺถา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ

โอหิโต ครุโก ภาโร ภวเนตฺติ สมูหตา ฯ

ยสฺส จตฺถาย ปพฺพชิโต อคารสฺมา อนคาริยํ

โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต กึ เม สทฺธิวิหารินาติ ๑ ฯ

อญฺญาโกณฺฑญฺโญ เถโร ฯ

๑ ม. กามโกปปฺปหีนา ฯ ยุ. กามโกปปหีนา ฯ ๒ โป. ปปฺเปยฺย ฯ ๓ โป. ยุ.

ปุถุวิมณฺฑเล ฯ

๑ โป. ยุ. ติพฺพนิกฺขโม ฯ ๒ โป. ม. เภตฺวาน ฯ ๓ ยุ. ธมนิสนฺถโต ฯ

ท้าวสักกเทวราช เมื่อจะประกาศความเลื่อมใสของพระองค์ จึงตรัสพระคาถาที่ ๑ ว่า

ข้าพเจ้าได้ฟังธรรมมีรสอันประเสริฐ จึงเกิดความเลื่อมใสอย่างยิ่ง ธรรมอันคลายความกำหนัด เพราะไม่ยึดถือมั่นโดยประการทั้งปวง พระผู้เป็น

เจ้าได้แสดงแล้ว

ท้าวเธอตรัสชมเชยเทศนาของพระเถระดังนี้แล้ว ทรงนมัสการพระเถระ แล้วเสด็จกลับไปสู่ที่อยู่ของพระองค์ ภายหลังวันหนึ่ง พระเถระเห็นวารจิตของปุถุชนบางจำพวก ซึ่งถูกมิจฉาวิตกครอบงำ และระลึกถึงคำสอนอันเป็นปฏิปักษ์ต่อมิจฉาวิตกนั้นแล้ว นึกถึงความที่คนมีใจอันพรากแล้วจากการฟังทั้งปวง จึงได้ภาษิตคาถา ๒ คาถา อันแสดงซึ่งเนื้อความนั้นว่า

อารมณ์อันวิจิตรมีอยู่ในโลกเป็นอันมาก ชรอยจะย่ำยีบุคคลผู้คิดถึง

อารมณ์ว่า งาม อันประกอบด้วยราคะในปฐพีมณฑลนี้ ฝนตกลงมาในฤดูฝน พึงระงับธุลีที่ถูกลมพัดไปได้ ฉันใด เมื่อใด พระอริยสาวก

พิจารณาเห็นด้วยปัญญา เมื่อนั้น ความดำริของพระอริยสาวกนั้นย่อมระงับไปฉันนั้น เมื่อใด พระอริยสาวกพิจารณาเห็นด้วยปัญญาว่า สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง เมื่อนั้น พระอริยสาวกนั้นย่อมหน่ายในทุกข์ นี้เป็นทางแห่งความหมดจด เมื่อใด พระอริยสาวกพิจารณาเห็นด้วยปัญญาว่าสังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ เมื่อนั้น พระอริยสาวกนั้นย่อมหน่ายในทุกข์นี้เป็นทางแห่งความหมดจด เมื่อใด พระอริยสาวกพิจารณาเห็นด้วยปัญญาว่า ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา เมื่อนั้นพระอริยสาวกนั้นย่อมหน่ายในทุกข์ นี้เป็นทางแห่งความหมดจด พระโกณฑัญญเถระองค์ใดเป็นผู้ตรัสรู้ตามพระพุทธเจ้า เป็นผู้มีความบากบั่นอย่างแรงกล้า ละความเกิดและความตายได้แล้ว เป็นผู้บริบูรณ์ด้วยพรหมจรรย์อันได้ด้วยยาก พระโกณฑัญญเถระองค์นั้นได้ตัดบ่วง คือ โอฆะ ตาปูตรึงจิต อันมั่นคงและภูเขาที่ทำลายได้ยากแล้ว ข้ามไปถึงฝั่ง คือ นิพพาน เป็นผู้เพ่ง

ฌาน หลุดพ้นจากเครื่องผูกแห่งมาร.

ภายหลังวันหนึ่ง ท่านพระโกณฑัญญเถระได้เห็นภิกษุรูปหนึ่งซึ่งเป็นสัทธิวิหาริกของท่านเป็นผู้เกียจคร้าน มีความเพียรทราม มีใจฟุ้งซ่าน มักใหญ่ใฝ่สูง เพราะการคบหาด้วยมิตรชั่วช้า จึงไปยังที่นั้นด้วยฤทธิ์ แล้วตักเตือนว่า ท่านอย่าทำอย่างนี้ต่อไป ขอท่านจงละมิตรชั่วช้าเสียแล้วคบหากัลยาณมิตรทำสมณธรรมเถิด ภิกษุนั้นไม่เชื่อฟังคำของท่าน ท่านจึงเกิดความสลดใจ เมื่อจะติเตียนข้อปฏิบัติอันผิด และสรรเสริญการปฏิบัติชอบและการอยู่สงัด ด้วยถ้อยคำอันเป็นบุคคลาธิษฐาน จึงได้ภาษิตคาถานี้ใจความว่า

ภิกษุมีใจฟุ้งซ่าน กลับกลอก คบหาแต่มิตรที่เลวทราม ถูกคลื่นซัดให้จมอยู่ในห้วงน้ำ คือ สงสาร ส่วนภิกษุมีใจไม่ฟุ้งซ่าน ไม่กลับกลอก

มีปัญญารักษาตัวรอด สำรวมอินทรีย์ คบหากัลยาณมิตร เป็นนักปราชญ์พึงทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ นรชนผู้ซูบผอม มีตัวสะพรั่งไปด้วยเส้นเอ็นดังเถาหญ้านาง เป็นผู้รู้จักประมาณในข้าวและน้ำ มีใจไม่ย่อท้อ ถูกเหลือบยุงทั้งหลายกัดอยู่ในป่าใหญ่ ย่อมเป็นผู้มีสติอดกลั้น ได้อยู่ในป่านั้น

เหมือนช้างที่อดทนต่อศาตราวุธในยุทธสงครามฉะนั้น เราไม่ยินดีความตาย ไม่เพลิดเพลินความเป็นอยู่ เรารอเวลาตาย เหมือนลูกจ้างรอให้หมดเวลาทำงาน ฉะนั้น เราไม่ยินดีความตาย ไม่เพลิดเพลินความเป็นอยู่ แต่เรามีสติสัมปชัญญะรอเวลาตาย พระศาสดาเราได้คุ้นเคยแล้วเราทำคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว ปลงภาระอันหนักลงแล้วถอนตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพขึ้นแล้ว ได้บรรลุถึงประโยชน์ที่กุลบุตรทั้งหลายออกบวชเป็นบรรพชิตต้องการแล้ว เพราะฉะนั้น จะมีประโยชน์

อะไรด้วยสัทธิวิหาริก ผู้ว่ายากแก่เรา.

๒ มนุสฺสภูตํ สมฺพุทฺธํ อตฺตทนฺตํ สมาหิตํ

อิริยมานํ พฺรหฺมปเถ จิตฺตสฺสูปสเม รตํ

ยํ มนุสฺสา นมสฺสนฺติ สพฺพธมฺมาน ปารคุํ

เทวาปิ นํ นมสฺสนฺติ อิติ เม อรหโต สุตํ

สพฺพสํโยชนาตีตํ วนา นิพฺพานมาคตํ

กาเมหิ เนกฺขมฺมรตํ มุตฺตํ เสลาว กญฺจนํ

ส เว อจฺจรุจิ ๒ นาโค หิมวาวญฺเญ สิลุจฺจเย

สพฺเพสํ นาคนามานํ สจฺจนาโม อนุตฺตโร

นาคํ โว กิตฺตยิสฺสามิ น หิ อาคุํ กโรติ โส ฯ

โสรจฺจํ อวิหึสา จ ปาทา นาคสฺส เต ทุเว ฯ

สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ จรณา นาคสฺส เต ๑ ปเร ฯ

สทฺธาหตฺโถ มหานาโค อุเปกฺขาเสตทนฺตวา ฯ

สติ คีวา สิโร ปญฺญา วีมํสา ธมฺมจินฺตนา

ธมฺมกุจฺฉิสมาวาโส ๒ วิเวโก ตสฺส วาลธิ ฯ

โส ฌายี อสฺสาสรโต อชฺฌตฺตํ สุสมาหิโต

คจฺฉํ สมาหิโต นาโค ฐิโต นาโค สมาหิโต

สยํ สมาหิโต นาโค นิสินฺโนปิ สมาหิโต

สพฺพตฺถ สํวุโต นาโค เอสา นาคสฺส สมฺปทา ฯ

ภุญฺชติ อนวชฺชานิ สาวชฺชานิ น ภุญฺชติ

ฆาสํ อจฺฉาทนํ ลทฺธา สนฺนิธึ ปริวชฺชยํ

สํโยชนํ อณณ ถูลํ สพฺพํ เฉตฺวาน พนฺธนํ

เยน เยเนว คจฺฉติ อนเปกฺโขว คจฺฉติ ฯ

ยถาปิ อุทเก ชาตํ ปุณฺฑรีกํ ปวฑฺฒติ

โนปลิปฺปติ โตเยน สุจิคนฺธํ มโนรมํ

ตเถว จ โลเก ชาโต พุทฺโธ โลเก วิหรติ

โนปลิปฺปติ โลเกน โตเยน ปทุมํ ยถา ฯ

มหาคฺคินิ ๓ ปชฺชลิโต อนาหาโรปสมฺมติ

องฺคาเรสุ จ สนฺเตสุ นิพฺพุโตติ ปวุจฺจติ ฯ

อตฺถสฺสายํ วิญฺญาปนี อุปมา วิญฺญูหิ เทสิตา

วิญฺญิสฺสนฺติ มหานาคา นาคํ นาเคน เทสิตํ ฯ

วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห อนาสโว

สรีรํ วิชหํ นาโค ปรินิพฺพิสฺสตฺยนาสโวติ ฯ

อุทายี เถโร ฯ

ตตฺรุทฺทานํ ภวติ

โกณฺฑญฺโญ จ อุทายี จ เถรา เทฺว เต มหิทฺธิกา

โสฬสมฺหิ นิปาตมฺหิ คาถาโย เทฺว จ ตึส จาติ ฯ

โสฬสกนิปาโต นิฏฺฐิโต ฯ

๑ ยุ. สนฺทวิหาเรนาติ ฯ ๒ ยุ. อจฺจนฺตรุจี ฯ

๑ ตฺยาปเรติปิ ฯ ๒ ธมฺมกุจฺฉิสมาตโปติปิ ฯ ๓ ยุ. มหาคินิ ฯ

เราเคยได้ฟังมาจากพระอรหันต์ทั้งหลายว่า มนุษย์ทั้งหลายย่อมนอบน้อมบุคคลใด ผู้เกิดเป็นมนุษย์ เป็นพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้เอง มีตนอันได้ฝึกฝนแล้ว มีจิตตั้งมั่น ดำเนินไปในทางของพรหม ยินดีในการสงบระงับจิต ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง แม้เทวดาทั้งหลายก็พากันนอบน้อมบุคคลนั้น เทวดาและมนุษย์ย่อมนอบน้อมพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์ใด ผู้ก้าวล่วงสังโยชน์ทั้งปวง ออกจากป่า คือ กิเลสมาสู่นิพพานออกจากกามมายินดีในเนกขัมมะ เหมือนทองคำอันพ้นแล้วจากหินฉะนั้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

พระองค์นั้นแล เป็นนาครุ่งเรือง พ้นโลกนี้กับทั้งเทวโลก เหมือนขุนเขาหิมวันต์รุ่งเรืองล่วงภูเขาเหล่าอื่นฉะนั้นเราจักแสดงช้างอันประเสริฐ ซึ่งเป็นช้างมีชื่อโดยแท้จริง เป็นเยี่ยมกว่าบรรดาผู้มีชื่อว่าช้างทั้งหมด แก่ท่านทั้งหลาย เพราะผู้ใดไม่ทำบาป ผู้นั้นชื่อว่า นาค ความสงบเสงี่ยมและการไม่เบียดเบียน ๒ อย่างนี้ เป็นเท้าหน้าทั้งสองของนาค สติสัมปชัญญะเป็นเท้าหลัง ช้างตัวประเสริฐควรบูชา มีศรัทธาเป็นงวง มีอุเบกขาเป็นงาอันขาว มีสติเป็นคอ มีปัญญาเครื่องพิจารณาค้นคว้าธรรมเป็นศีรษะ มีธรรม คือ สัมมาวาจาเป็นท้อง มีวิเวกเป็นหาง ช้างตัวประเสริฐ คือ

พระพุทธเจ้านั้น เป็นผู้มีปกติเพ่งฌาน ยินดีในนิพพาน มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในภายใน คือ เมื่อเดินก็มีจิตตั้งมั่น เมื่อยืนก็มีจิตตั้งมั่น นอนก็มีจิตตั้งมั่น แม้เมื่อนั่งก็มีจิตตั้งมั่น เป็นผู้สำรวมในที่ทั้งปวง อันนี้เป็นคุณสมบัติของช้างผู้ประเสริฐ คือ พระพุทธเจ้า ช้างตัวประเสริฐ คือ พระพุทธเจ้านั้นบริโภคของอันหาโทษมิได้ ไม่บริโภคของที่มีโทษ ได้อาหารและเครื่องนุ่งห่มแล้ว ก็ไม่สั่งสมไว้ ตัดเครื่องเกาะเกี่ยวผูกพันน้อยใหญ่ทั้งสิ้นไม่มีความห่วงใยเลย เที่ยวไปในที่ทุกแห่ง เปรียบเหมือนดอกบัวขาบมีกลิ่นหอมหวานชวนให้รื่นรมย์ เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ย่อมไม่ติดอยู่ด้วยน้ำ ฉันใด พระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติแล้วในโลก อยู่ในโลกไม่ติดอยู่ด้วยโลก เหมือนดอกปทุมไม่ติดอยู่ด้วยน้ำ ฉันนั้น ไฟกองใหญ่ลุกโชนเมื่อหมดเชื้อก็ดับไป ก็เมื่อเถ้ายังมีอยู่ เขาก็เรียกว่ากันว่า ไฟดับแล้วฉันใด อุปมาอันทำให้รู้เนื้อความแจ่มแจ้งนี้ วิญญูชนทั้งหลายแสดงไว้แล้ว ก็ฉันนั้น มหานาคทั้งหลายจักรู้แจ้งนาค อันพระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว พุทธนาคเป็นผู้ปราศจาก ราคะ โทสะ และโมหะ หมดอาสวะ

เมื่อละสรีระร่างกายนี้แล้ว ก็จักไม่มีอาสวะปรินิพพาน.

____________________

ในโสฬสกนิบาตนี้ พระเถระผู้มีมหิทธิฤทธิ์ ๒ รูป คือ พระโกณฑัญญเถระ กับ พระอุทายีเถระ ได้ภาษิตคาถาไว้องค์ละ ๑๖ คาถา รวมเป็น

๓๒ คาถา ฉะนี้แล.

จบ โสฬสกนิบาต.