พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เอกกนิบาต · อปัณณกวรรค
๗. กัฏฐหาริชาดก เล่ม ๒๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๗ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๗/๑๐ ในอปัณณกวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เอกกนิบาต อปัณณกวรรค กัฏฐหาริชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๕–๖
๖. เทวธรรมชาดก (๖)
ว่าด้วยธรรมของเทวดา
(พระโพธิสัตว์กล่าวว่า)
{๖} [๖] ผู้ประกอบด้วยหิริและโอตตัปปะตั้งมั่นอยู่ในธรรมอันขาว ท่านเรียกว่าผู้สงบ ผู้เป็นสัตบุรุษ ผู้มีเทวธรรมในโลก
๗. กัฏฐหาริชาดก (๗)
ว่าด้วยการทำสัจกิริยาให้ยอมรับเป็นบุตร
(พระโพธิสัตว์ผู้เป็นบุตรหญิงหาฟืนกราบทูลพระราชบิดาว่า)
{๗} [๗] ขอเดชะพระมหาราช ข้าพระบาทเป็นโอรสของพระองค์ ข้าแต่ พระจอมชน ขอได้ทรงโปรดชุบเลี้ยงข้าพระบาทไว้ด้วยเถิด แม้คนอื่น ๆ พระองค์ยังทรงชุบเลี้ยงได้ ไฉนจะไม่ทรงชุบเลี้ยงโอรสของพระองค์เองเล่า
- ทั้งภายในและภายนอก ซึ่งสร้างความขบขันให้กับเหล่าอำมาตย์ราชบริพาร จึงพากันกราบทูลถามเชิงประชดพระเจ้าพาราณสีและเย้ยหยันภูมิปัญญาชายผู้โง่เขลา (ตามคาถาชาดก) จนพระเจ้าพาราณสีละอายพระทัยจึงทรงปลดชายโง่เขลานั้นออกจากตำแหน่งพร้อมทั้งรับสั่งเนรเทศแล้วทรงประทานตำแหน่งคืนแก่พระโพธิสัตว์ (ขุ.ชา.อ. ๑/๑๗๗-๑๘๑)
- ๑ธรรมอันขาว หมายถึงกุศลธรรมทั้งหลายมีหิริโอตตัปปะเป็นต้น (ขุ.ชา.อ. ๑/๑๘๘)
- ๒เทวธรรม หมายถึงคุณธรรมของผู้เป็นเทพซึ่งมี ๓ คือ สมมติเทพ เทพโดยสมมติ ได้แก่ พระเจ้าแผ่นดินและพระราชกุมารเป็นต้น อุปปัตติเทพ เทพโดยอุปบัติ ได้แก่ พวกที่บังเกิดเป็นเทวดาในเทวโลก และวิสุทธิเทพ เทพโดยความบริสุทธิ์ ได้แก่ พระอรหันตขีณาสพ ซึ่งคุณธรรมคือ หิริโอตตัปปะนี้ชื่อว่าเทวธรรม เพราะเป็นเหตุให้ถึงพร้อมด้วยกุศลของเหล่าสมมติเทพ เป็นเหตุให้บังเกิดในเทวโลกของเหล่าอุปปัตติเทพ และเป็นเหตุแห่งความหมดจดจากกิเลสของเหล่าวิสุทธิเทพ (ขุ.ชา.อ. ๑/๑๘๙)
๘. คามนิชาดก (๘)
ว่าด้วยคามนิกุมารผู้ทำตามโอวาทของพระโพธิสัตว์
(คามนิกุมารเปล่งอุทานว่า)
{๘} [๘] เออก็เมื่อ (ตั้งอยู่ในโอวาทของบัณฑิตแล้ว) ไม่รีบร้อน (ประกอบการงานโดยอุบาย) ความหวังในผลย่อมสำเร็จ เรามีพรหมจรรย์ แก่กล้าแล้ว ท่านจงเข้าใจอย่างนี้เถิด พ่อคามนี
๙. มฆเทวชาดก (๙)
ว่าด้วยเทวทูตปรากฏแก่พระเจ้ามฆเทวะ
(พระเจ้ามฆเทวะทรงจับพระเกศาหงอกตรัสแก่อำมาตย์ทั้งหลายว่า)
{๙} [๙] ผมที่หงอกบนศีรษะของเรานี้เกิดขึ้นพร้อมกับนําเอาวัยหนุ่ม ของเราไปด้วย เทวทูต ปรากฏ ณ บัดนี้ เท่ากับเตือนว่าถึง เวลาแล้วที่เราจะต้องบวช
- ๑พรหมจรรย์ หลักความประพฤติที่ประเสริฐ ในที่นี้หมายถึงสังคหวัตถุ ๔ คือ ทาน การให้ ปิยวาจา หรือเปยยวัชชะ วาจาเป็นที่รัก อัตถจริยา การประพฤติประโยชน์ และสมานัตตตา ความมีตนเสมอคือร่วมสุขร่วมทุกข์ (ขุ.ชา.อ. ๑/๑๙๕)
- ๒คามนี (หรือ คามณิ) ในที่ทั่วไปหมายถึงนายบ้านหรือหัวหน้าหมู่บ้าน แต่ในที่นี้คามนิกุมาร กล่าวหมายถึงตนเองซึ่งเป็นผู้เจริญคือประสพผลสําเร็จตามที่ปรารถนา โดยอาศัยการตั้งอยู่ในโอวาทของพระโพธิสัตว์ผู้เป็นบัณฑิต
- ๓เทวทูต ในที่นี้หมายถึงทูตแห่งมัจจุเทพ ทูตแห่งมัจจุราชคือความตาย เพราะเมื่อบุคคลมีผมหงอก นั่นก็เปรียบเหมือนว่าอยู่ใกล้มัจจุราช คือ ความตายใกล้มาเยือน หรือทูตที่เปรียบเหมือนกับ เทวดามาตักเตือนว่าจะตายในไม่ช้า อีกนัยหนึ่งหมายถึงทูตของเหล่าวิสุทธิเทพเพราะพระโพธิสัตว์ทั้งหมดครั้นเห็นคนแก่ คนเจ็บ คนตาย และบรรพชิตแล้วจะถึงความสังเวช ออกบวช (ม.ม.อ. ๒๒๕, ขุ.ชา.อ. ๑/๑๙๗)
จบ ๗. กัฏฐหาริชาดก