กุสนาฬิวรรค

กเร สริกฺโข อถวาปิ เสฏฺโฐ

นิหีนโก วาปิ กเรยฺย เอโก

กเรยฺยุเมเต ๑ พฺยสเน อุตฺตมตฺถํ

ยถา อหํ กุสนาฬิ รุจายนฺติ ฯ

กุสนาฬิชาตกํ ปฐมํ ฯ

___________

๑ สี. ยุ. กเรยฺยุํ เต ฯ

บุคคลผู้เสมอกัน ประเสริฐกว่ากัน หรือเลวกว่ากัน พึงกระทำมิตรธรรมเถิด เพราะมิตรเหล่านั้น เมื่อความเสื่อมเกิดขึ้น ก็พึงทำประโยชน์อันอุดมให้ได้ ดุจเราผู้เป็นรุกขเทวดาและกุสนาฬิเทวดา คบหาเป็นมิตรกัน ฉะนั้น.

จบ กุสนาฬิชาดกที่ ๑.

ยสํ ลทฺธาน ทุมฺเมโธ อนตฺถํ จรติ อตฺตโน

อตฺตโน จ ปเรสญฺจ หึสาย ปฏิปชฺชตีติ ฯ

ทุมฺเมธชาตกํ ทุติยํ ฯ

ผู้มีปัญญาทรามได้ยศแล้ว ย่อมประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ตนย่อมปฏิบัติเพื่อความเบียดเบียนตนและคนอื่น ฯ

จบ ทุมเมธชาดกที่ ๒.

อสพฺพตฺถคามึ วาจํ พาโล สพฺพตฺถ ภาสติ

นายํ ทธึ เวทิ น นงฺคลีสํ

ทธิปฺปยํ ๑ มญฺญติ นงฺคลีสนฺติ ฯ

นงฺคลีสชาตกํ ตติยํ ฯ

คนพาล ย่อมกล่าวคำที่ไม่ควรกล่าวทุกอย่างได้ในทุกแห่ง คนพาลนี้ไม่รู้จักเนยข้น และงอนไถ ย่อมสำคัญเนยข้นและนมสดว่าเหมือนงอนไถ.

จบ นังคลีสชาดกที่ ๓.

วายเมเถว ปุริโส น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต

วายามสฺส ผลํ ปสฺส ภุตฺตา อมฺพา อนีติหนฺติ ฯ

อมฺพชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

บุรุษผู้เป็นบัณฑิตควรพยายามร่ำไป ไม่ควรเบื่อหน่าย จงดูผลแห่งความพยายาม ผลมะม่วงทั้งหลายที่หล่นให้บริโภคอยู่ก็ด้วยความพยายามทั้งนั้น ไม่ใช่ของที่ได้บินมาเลย.

จบ อัมพชาดกที่ ๔.

พหุมฺปิ โส วิกตฺเถยฺย อญฺญํ ชนปทํ คโต

อนฺวาคนฺตฺวาน ทูเสยฺย ภุญฺช โภเค กฏาหกาติ ฯ

กฏาหกชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

๑ สี. ยุ. ททิมฺปยํ ฯ

ผู้ใดไปสู่ชนบทอื่น ผู้นั้นพึงกล่าวอวดแม้มากมาย ดูกรกฏหกะเจ้าของเงินจะติดตามมาประทุษร้ายเอา เชิญท่านบริโภคอาหารเสียเถิด.

จบ กฏาหกชาดกที่ ๕.

ตเถเวกสฺส ๑ กลฺยาณํ ตเถเวกสฺส ๑ ปาปกํ

ตสฺมา สพฺพํ น กลฺยาณํ สพฺพํ วาปิ น ปาปกนฺติ ฯ

อสิลกฺขณชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

เหตุอย่างเดียวกันนั่นและ เป็นผลดีแก่คนคนหนึ่ง แต่เป็นผลร้ายแก่อีกคนหนึ่งได้ เพราะฉะนั้น เหตุอย่างเดียวกัน มิใช่ว่าจะเป็นผลดีไปทั้งหมด และมิใช่ว่าจะเป็นผลร้ายไปทั้งหมด.

จบ อสิลักขณชาดกที่ ๖.

เต เทสา ตานิ วตฺถูนิ อหญฺจ วนโคจโร

อนุวิจฺจ โข ตํ คเณฺหยฺยุํ ปิว ขีรํ กลณฺฑุกาติ ฯ

กลณฺฑุกชาตกํ สตฺตมํ ฯ

สกุลของท่านไม่ใช่สกุลสูง เราผู้เที่ยวอยู่ในป่าก็ยังรู้ได้ นายของท่านทราบแน่แล้วพึงจับท่านไป ดูกรนายกลัณฑุกะ ท่านจงดื่มน้ำนมเสียเถิด.

จบ กลัณฑุกชาดกที่ ๗.

โย เว ธมฺมทฺธชํ กตฺวา นิคุโยฺห ปาปมาจเร

วิสฺสาสยิตฺวา ภูตานิ พิฬารนฺนาม ตํ วตนฺติ ฯ

มูสิกชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

ผู้ใดและทำธรรมให้เป็นธง แต่ซ่อนความประพฤติไม่ดีไว้ล่อผู้อื่นให้ตายใจ ความประพฤติของผู้นั้นชื่อว่า เป็นความประพฤติของแมว.

จบ มูสิกชาดกที่ ๘.

นายํ สิขา ปุญฺญเหตุ ฆาสเหตุ อยํ สิขา

นงฺคุฏฺฐคณนํ ยาติ อลนฺเต โหตุ อคฺคิกาติ ฯ

อคฺคิกชาตกํ นวมํ ฯ

๑ ม. ตเทเวกสฺส ฯ ๒ สี. พิฬารชาตกํ ฯ ม. พิฬารวตชาตกํ ฯ

๓ ม. อคฺคิกภารทฺวาชชาตกํ ฯ

แหยมนี้ไม่มีอยู่เพราะเหตุแห่งบุญ มีอยู่เพราะเหตุจะกินผู้อื่น ฝูงหนูย่อมไม่ถึงวิธีนับชื่ออังคุฏฐิ พอทีเถอะท่านอัคคิกะ.

จบ อัคคิกชาดกที่ ๙.

ยถา วาจา จ ภุญฺชสฺสุ ยถา ภุตฺตญฺจ พฺยาหร

อุภยนฺเต น สเมติ วาจา ภุตฺตญฺจ โกสิเยติ ฯ

โกสิยชาตกํ ทสมํ ฯ

กุสนาฬิวคฺโค ๑ เตรสโม ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

กุสนาฬิสิริวฺหยโน จ ยสํ

ทธิมมฺพกฏาหกปญฺจมโก

อถ ปาปสขิรพิฬารวตํ

สิขิโกสิยสวฺหยเนน ทส ฯ

ดูกรท่านผู้โกสิยะ ท่านจงกินยาให้สมกับที่ท่านอ้างว่าป่วย หรือจงทำการงานให้สมกับอาหารที่ท่านบริโภค เพราะถ้อยคำกับการกินของท่านทั้ง ๒ ประการ ไม่สมกัน.

จบ โกสิยชาดกที่ ๑๐.

จบ กุสนาฬิวรรคที่ ๑๓.

__________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. กุสนาฬิชาดก ๒. ทุมเมธชาดก

๓. นังคลีสชาดก ๔. อัมพชาดก

๕. กฏาหกชาดก ๖. อสิลักขณชาดก

๗. กลัณฑุกชาดก ๘. มูสิกชาดก

๙. อัคคิกชาดก ๑๐. โกสิยชาดก.