๑๔. อโยฆรชาดก เล่ม ๒๗

[๒๕๗๗] ก็พระราชาผู้กล้าหาญประเสริฐที่สุดกว่านรชนยังทรงพอพระทัย ในบรรพชาเพศ ละรัฐสีมาไปแล้ว แม้เราก็จักละกามทั้งหลาย อันตั้งอยู่เป็นถ่องแถว เที่ยวไปในโลกแต่ผู้เดียว

[๒๕๗๘] กาลเวลาย่อมล่วงไป ราตรีย่อมผ่านไป ช่วงแห่งวัยก็ละไปตาม ลำดับแม้เราก็จักละกามทั้งหลายอันน่ารื่นรมย์ใจเที่ยวไป ในโลกแต่ผู้เดียว

[๒๕๗๙] กาลเวลาย่อมล่วงไปราตรีย่อมผ่านไป ช่วงแห่งวัยก็ละไป ตามลำดับแม้เราก็จักละกามทั้งหลายอันตั้งอยู่เป็นถ่องแถว เที่ยวไปในโลกแต่ผู้เดียว

[๒๕๘๐] <*> กาลเวลาย่อมล่วงไปราตรีย่อมผ่านไปช่วงแห่งวัยก็ละไป ตามลำดับแม้เราก็จักเป็นผู้เย็นใจก้าวล่วงความข้องทั้งปวง เที่ยวไปในโลกแต่ผู้เดียว

๑๔. อโยฆรชาดก (๕๑๐)

ว่าด้วยพระโพธิสัตว์แสดงเหตุผลในการออกบวช

(อโยฆรราชโพธิสัตว์ตรัสแสดงธรรมถวายพระราชบิดาว่า)

{๒๒๖๑} [๒๕๘๑] สัตว์ถือปฏิสนธิครั้งแรกทีเดียวจะเป็นกลางวันก็ตาม กลางคืนก็ตาม ย่อมอยู่ในครรภ์มารดาก่อน สัตว์นั้นย่อมไปสู่ความเป็น กลละเป็นต้น ย่อมไม่กลับมาสู่ความเป็นกลละเป็นต้นอีก เหมือน เมฆหมอกที่ตั้งขึ้นแล้วลอยผ่านไปฉะนั้น{๒๒๖๒} [๒๕๘๒] นรชนผู้ประกอบด้วยกำลังกายหรือกำลังทหารก็ตามจะสู้รบ กับชราและมรณะแล้วไม่แก่ไม่ตายไม่ได้เลยเพราะว่าชีวิต ของสัตว์นี้ทั้งมวลถูกความเกิดและความแก่เบียดเบียน เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม

{๒๒๖๓} [๒๕๘๓] พระราชาผู้เป็นอธิบดีแห่งรัฐทั้งหลายย่อมจะข่มขี่หมู่เสนา ๔ เหล่า ทัพอันน่าสะพรึงกลัวแล้วเอาชนะได้แต่ก็ไม่สามารถที่จะ เอาชนะเสนาแห่งมัจจุราชได้ เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้า จึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม{๒๒๖๔} [๒๕๘๔] พระราชาบางพวกถูกแวดล้อมด้วยพลช้าง พลม้า พลรถ และพลราบ ย่อมพ้นจากเงื้อมมือของข้าศึกได้ แต่ก็ไม่อาจจะพ้น จากมัจจุราชได้เพราะเหตุนั้นข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะ บวชประพฤติธรรม{๒๒๖๕} [๒๕๘๕] พระราชาทั้งหลายผู้กล้าหาญย่อมหักรานพระนครแห่งราชศัตรู ให้ย่อยยับและกำจัดมหาชนได้ ด้วยพลช้าง พลม้า พลรถ และพลราบ แต่ก็ไม่สามารถที่จะหักรานมัจจุราชได้ เพราะเหตุนั้น

ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม{๒๒๖๖} [๒๕๘๖] คชสารทั้งหลายที่ตกมันมีมันแตกไหลเยิ้มย่อมย่ำยีนคร ทั้งหลายและเข่นฆ่าผู้คนได้ แต่ก็ไม่สามารถจะยํ่ายีมัจจุราชได้ เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม{๒๒๖๗} [๒๕๘๗] นายขมังธนูทั้งหลายแม้มีฝีมืออันได้ฝึกฝนมาดีแล้ว สามารถยิง ธนูได้ไกลและยิงได้เร็วเหมือนสายฟ้าแลบแต่ก็ไม่สามารถจะ ยิงต่อต้านมัจจุราชได้ เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่า จะบวชประพฤติธรรม{๒๒๖๘} [๒๕๘๘] สระทั้งหลายและมหาปฐพีกับทั้งภูเขาราวป่าย่อมเสื่อมสิ้นไป สังขารทั้งปวงนั้นถึงดำรงอยู่ได้นานก็ย่อมเสื่อมสิ้นไปเพราะ สังขารทั้งปวงนั้น ครั้นถึงกาลกำหนดแล้วย่อมจะแตกทำลายไป เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม

{๒๒๖๙} [๒๕๘๙] แท้จริง ชีวิตของสัตว์ทั้งมวลทั้งที่เป็นสตรีและบุรุษในโลกนี้ เป็นสิ่งเคลื่อนไหวไปมาไม่แน่นอน เหมือนผ้าของพวกคอสุรา ไม่แน่นอนและเหมือนต้นไม้ใกล้ฝั่งไม่ยั่งยืนฉะนั้นเพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม{๒๒๗๐} [๒๕๙๐] ผลไม้ที่สุกแล้วย่อมหล่นร่วงไปฉันใดสัตว์ทั้งหลายทั้งหนุ่ม ทั้งแก่ ทั้งปานกลาง ทั้งหญิง ทั้งชาย เมื่อสรีระแตกทำลายลง ก็ย่อมหล่นร่วงไป ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม{๒๒๗๑} [๒๕๙๑] วัยนี้หาได้สุกสกาวเต็มดวงตลอดไปเหมือนดังดวงจันทร์ไม่ เพราะส่วนใดล่วงไปแล้วส่วนนั้นก็เป็นอันล่วงไปแล้ว ในบัดนี้แม้ความยินดีในกามคุณของคนแก่ย่อมไม่มีความสุขจะ มีแต่ที่ไหนเพราะเหตุนั้นข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวช ประพฤติธรรม{๒๒๗๒} [๒๕๙๒] ยักษ์ก็ดี ปีศาจก็ดี หรือเปรตก็ดีโกรธเคืองขึ้นมาย่อมเข้าสิงมนุษย์ได้ แต่ก็ไม่สามารถจะเข้าสิงมัจจุราชได้ เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม

{๒๒๗๓} [๒๕๙๓] มนุษย์ทั้งหลายย่อมทำการบวงสรวงพวกยักษ์ ปีศาจหรือ เปรตผู้โกรธเคืองเหล่านั้นได้แต่ก็ไม่สามารถที่จะบวงสรวง มัจจุราชได้เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวช ประพฤติธรรม{๒๒๗๔} [๒๕๙๔] พระราชาทรงรู้โทษชัดเจนแล้วย่อมลงอาญาบุคคลผู้ทำความผิด ผู้ประทุษร้ายต่อราชสมบัติ และผู้เบียดเบียนประชาชน ตามควร แต่ก็ไม่สามารถจะลงอาญามัจจุราชได้ เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม

[๒๕๙๕] คนทั้งหลายผู้ทำความผิดก็ดีผู้ประทุษร้ายราชสมบัติก็ดีผู้ เบียดเบียนประชาชนก็ดีย่อมได้ที่จะได้รับพระราชทานอภัยโทษ แต่จะทำให้มัจจุราชยกโทษให้หาได้ไม่ เพราะเหตุนั้น ข้าพระ พุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม{๒๒๗๖} [๒๕๙๖] มัจจุราชมิได้มีความคำนึงถึงว่าผู้นี้เป็นกษัตริย์ ผู้นี้เป็นพราหมณ์ ผู้นี้มั่งคั่ง ผู้นี้มีกำลัง ผู้นี้มีเดชานุภาพ เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม

{๒๒๗๗} [๒๕๙๗] ราชสีห์ก็ดี เสือโคร่งก็ดี เสือเหลืองก็ดีย่อมข่มขี่เคี้ยวกินสัตว์ที่ ดิ้นรนอยู่ได้แต่ก็ไม่สามารถจะเคี้ยวกินมัจจุราชได้ เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม{๒๒๗๘} [๒๕๙๘] นักเล่นกลทั้งหลายกำลังเล่นกลอยู่ท่ามกลางสนามย่อมลวง นัยน์ตาของประชาชนในที่นั้น ๆ ให้หลงเชื่อได้ชั่วพริบตา แต่ก็ ไม่สามารถจะลวงมัจจุราชให้หลงเชื่อได้เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม{๒๒๗๙} [๒๕๙๙] อสรพิษที่มีพิษร้ายโกรธขึ้นมาแล้วย่อมขบกัดมนุษย์ให้ถึงตายได้ แต่ก็ไม่สามารถจะขบกัดมัจจุราชได้ เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้า จึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม

{๒๒๘๐} [๒๖๐๐] อสรพิษโกรธขึ้นมาแล้วย่อมขบกัดผู้ใด หมอทั้งหลายย่อมถอนพิษ ที่ผู้นั้นได้แต่จะถอนพิษของผู้ถูกมัจจุราชประทุษร้ายหาได้ไม่ เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม{๒๒๘๑} [๒๖๐๑] แพทย์ผู้มีชื่อเสียงเหล่านี้ คือแพทย์ธรรมมนตรีแพทย์ เวตตรุณะ แพทย์โภชะกำจัดพิษพญานาคได้ แต่แพทย์ เหล่านั้นยังต้องนอนตายอยู่เหมือนกันเพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม

{๒๒๘๒} [๒๖๐๒] พวกวิทยาธรเมื่อร่ายเวทย์ชื่อโฆระย่อมหายตัวไปได้ด้วยโอสถทั้งหลาย แต่จะหายตัวไม่ให้มัจจุราชเห็นไม่ได้เลย เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม{๒๒๘๓} [๒๖๐๓] ธรรมแลย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม ธรรมที่บุคคลประพฤติดี แล้วย่อมนำความสุขมาให้ นี้เป็นอานิสงส์ในธรรมที่ประพฤติดีแล้ว ผู้มีปกติประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ{๒๒๘๔} [๒๖๐๔] สภาวะทั้ง ๒ คือ ธรรมและอธรรมมีวิบากไม่เสมอกัน อธรรมย่อมนำสัตว์ไปสู่นรก ธรรมย่อมนำสัตว์ให้ถึงสุคติ

จบ วีสตินิบาต

รวมชาดกที่มีในวีสตินิบาตนี้ คือ

๑. มาตังคชาดก ๒. จิตตสัมภูตชาดก

๓. สีวิราชชาดก ๔. สิริมันทชาดก

๕. โรหนมิคชาดก ๖. หังสชาดก

๗. สัตติคุมพชาดก ๘. ภัลลาติยชาดก

๙. โสมนัสสชาดก ๑๐.จัมเปยยชาดก

๑๑. มหาปโลภนชาดก ๑๒. ปัญจปัณฑิตชาดก

๑๓. หัตถิปาลชาดก ๑๔. อโยฆรชาดก

๑๖. ติงสตินิบาต

๑. กิงฉันทชาดก (๕๑๑)

ว่าด้วยโทษที่ฉกฉวยเอาประโยชน์ของคนอื่น

(เทพธิดาผู้รักษาแม่นํ้ากล่าวกะกิงฉันทดาบสโพธิสัตว์ว่า)

{๒๒๘๕} [๒๖๐๕] ดูก่อนพราหมณ์ ท่านมีความพอใจอะไร มีความประสงค์อะไร ปรารถนาอะไร แสวงหาอะไร ต้องการอะไร จึงมานั่งอยู่ แต่ผู้เดียวในเวลาร้อน(พระดาบสโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๒๒๘๖} [๒๖๐๖] หม้อนํ้าใหญ่มีรูปทรงงดงาม ฉันใด ผลมะม่วงสุกที่มีสี กลิ่น และรสอย่างดีเยี่ยมก็มีอุปมาฉันนั้น[๒๖๐๗] ดูก่อนแม่นางผู้มีทรวดทรงไร้มลทินอาตมาได้เห็นผลมะม่วง นั้นถูกกระแสนํ้าพัดลอยมา จึงได้ประคองมือเก็บเอามาวางไว้ ในเรือนไฟ[๒๖๐๘] แต่นั้นก็วางไว้บนใบตอง ปอกด้วยมีดเองแล้วฉัน กำจัดความ หิวและความกระหายของอาตมาไปได้

[๒๖๐๙] อาตมาหมดความกระวนกระวายใจ แต่พอมะม่วงหมด อาตมา ต้องอดทนต่อความทุกข์ไม่ได้รับความยินดีในผลไม้ อะไร ๆ อื่น[๒๖๑๐] ผลมะม่วงซึ่งมีรสอร่อยหวานจับใจลอยมาในห้วงน้ำใหญ่ซึ่ง อาตมาเก็บขึ้นมาจากแม่น้ำ จักทำให้อาตมาซูบผอม นำความ ตายมาให้อาตมาเป็นแน่