๑๓. หัตถิปาลชาดก เล่ม ๒๗

[๒๕๕๐] บุคคลไม่ควรเปิดเผยความลับเลยควรรักษาความลับนั้นไว้ เหมือนรักษาขุมทรัพย์ความลับที่ถูกคนที่รู้เรื่องแพร่งพราย ออกไปไม่ดีเลย

[๒๕๕๑] บัณฑิตไม่ควรบอกความลับแก่สตรี ๑ แก่คนที่ไม่ใช่มิตร ๑ แก่ คนที่เห็นแก่อามิส ๑ แก่คนที่หมายล้วงดวงใจ ๑

[๒๕๕๒] ผู้ที่ให้คนเขลารู้ความลับก็จำต้องทนต่อคนเขลานั้นเสมือน เป็นทาสของเขา เพราะกลัวความลับจะแตก

[๒๕๕๓] ตราบใดที่ยังมีคนรู้ความลับที่ปรึกษากัน ผู้นั้นย่อมเกิดความ สะดุ้งหวาดกลัวคนที่รู้ความลับนั้น เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควร เปิดเผยความลับเลย

[๒๕๕๔] เมื่อจะพูดความลับกันในเวลากลางวันควรหาโอกาสที่เงียบ สงัด เมื่อจะพูดความลับกันในเวลากลางคืน อย่าปล่อยเสียงให้ ดังเกินขอบเขตเพราะว่าคนที่แอบฟังจะได้ยินความลับที่ปรึกษากัน เพราะฉะนั้น ความลับที่ปรึกษากันก็จะพลันถึง ความแพร่งพรายทันที

๑๓. หัตถิปาลชาดก (๕๐๙)

ว่าด้วยการพากันออกบวชตามพระโพธิสัตว์

(หัตถิปาลกุมารโพธิสัตว์เห็นฤๅษีเหล่านั้นก็เลื่อมใส ได้กล่าวว่า)

{๒๒๔๕} [๒๕๕๕] นานแท้หนอ ข้าพเจ้าจึงได้พบพราหมณ์ผู้มีผิวพรรณดังเทพเจ้า มุ่นชฎาใหญ่ คอนหาบ มีฟันเขรอะ มีฝุ่นเต็มศีรษะ

[๒๕๕๖] นานแท้หนอข้าพเจ้าจึงได้พบท่านฤๅษีผู้ยินดีในคุณธรรม นุ่งห่มผ้าย้อมนํ้าฝาด ครองผ้าคากรองปกปิดโดยรอบ

[๒๕๕๗] ขอท่านผู้เจริญจงรับอาสนะ นํ้า ผ้าเช็ดเท้า และนํ้ามันทา เท้าของข้าพเจ้าข้าพเจ้าขอต้อนรับท่านด้วยสิ่งของมีค่ามาก ขอจงรับของมีค่ามากของข้าพเจ้าเถิด

(ปุโรหิตผู้เป็นบิดากล่าวแนะนำสั่งสอนหัตถิปาลกุมารโพธิสัตว์ให้มี อัธยาศัยอยู่ครองเรือนว่า)

{๒๒๔๖} [๒๕๕๘] ลูกรัก เจ้าจงเรียนวิชาและแสวงหาทรัพย์ จงปลูกฝังบุตรธิดา ให้ดำรงอยู่ในเรือนเสียก่อน แล้วจงบริโภคกลิ่น รส และ วัตถุกามทั้งปวง การอยู่ป่าของผู้บวชตอนแก่สำเร็จประโยชน์ดี มุนีเช่นนั้นอริยชนจึงจะสรรเสริญ(หัตถิปาลกุมารโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๒๒๔๗} [๒๕๕๙] วิชาเป็นของไม่จริง และลาภคือทรัพย์ก็ไม่จริง ใคร ๆ จะห้าม ความชราด้วยลาภคือบุตรไม่ได้เลยสัตบุรุษทั้งหลายสอนให้ ปล่อยวางกลิ่นและรสทั้งหลายเสีย ความเกิดขึ้นแห่งผลย่อมมี ได้เพราะกรรมของตน(พระเจ้าเอสุการีทรงสดับคำของหัตถิปาลกุมารแลัวจึงตรัสว่า)

{๒๒๔๘} [๒๕๖๐] คำของเจ้าที่ว่าความเกิดขึ้นแห่งผลย่อมมีได้เพราะกรรมของตน นั้นเป็นคำจริงแท้แน่นอน แต่ว่าบิดามารดาของเจ้านี้ก็แก่เฒ่าแล้ว หวังจะเห็นเจ้ามีอายุ ๑๐๐ ปี ไม่มีโรคเบียดเบียน(หัตถิปาลกุมารโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๒๒๔๙} [๒๕๖๑] ขอเดชะพระราชาผู้ประเสริฐกว่านรชน ผู้ใดมีมิตตธรรมกับมรณะ มีไมตรีจิตกับชรา และผู้ใดพึงรู้ว่าตนจักไม่ตาย บิดา มารดาพึงเห็นผู้นั้นมีอายุ ๑๐๐ ปี ไม่มีโรคได้บ้างในบางคราว

[๒๕๖๒] คนแจวเรือจ้างเอาเรือมาจอดไว้ที่ท่านํ้ารับคนฝั่งนี้ส่งถึงฝั่ง โน้นแล้วย้อนกลับรับคนฝั่งโน้นพามาส่งถึงฝั่งนี้ ฉันใด ชรา และพยาธิก็ย่อมนำเอาชีวิตสัตว์ไปสู่อํานาจแห่งมัจจุราชอยู่เนือง ๆ ฉันนั้น(อัสสปาลกุมารผู้เป็นน้องชายคนที่ ๒ ของหัตถิปาลกุมารโพธิสัตว์ได้แสดง ธรรมแด่พระเจ้าเอสุการีและปุโรหิตผู้เป็นบิดาว่า)

{๒๒๕๐} [๒๕๖๓] กามทั้งหลายเป็นดังเปือกตม เป็นดังหล่มเลน เป็นที่จับใจ ข้ามพ้นได้ยาก เป็นที่ตั้งแห่งมฤตยู สัตว์ทั้งหลายผู้ข้องอยู่ในกาม อันเป็นดังเปือกตม เป็นดังหล่มเลนนี้ย่อมมีจิตเลวทราม ข้ามถึงฝั่ง (พระนิพพาน) ไม่ได้[๒๕๖๔] เมื่อครั้งก่อน อัตภาพของข้าพระองค์นี้ได้ทำกรรมอันหยาบช้าไว้ ผลแห่งกรรมนั้นข้าพระองค์ก็ได้รับแล้ว ข้าพระองค์จะพ้นไปจาก ผลแห่งกรรมนี้ไม่ได้เลยข้าพระองค์จักปิดกั้นรักษาอัตภาพนั้น อย่างรอบคอบ ขออัตภาพนี้อย่าได้ทำกรรมอันหยาบช้าอีกเลย(โคปาลกุมารผู้เป็นน้องชายคนที่ ๓ ของหัตถิปาลกุมารโพธิสัตว์ได้ ปฏิเสธพระเจ้าเอสุการีและบิดาแล้วกล่าวว่า)

{๒๒๕๑} [๒๕๖๕] ขอเดชะพระเอสุการีมหาราช คนเลี้ยงโคเมื่อไม่เห็นโคที่หายไป ในป่าย่อมตามหา ฉันใด ประโยชน์ของข้าพระองค์สูญหายไปแล้ว ข้าพระองค์จะไม่ตามหาฉันนั้นได้อย่างไรเล่า{๒๒๕๒} [๒๕๖๖] คนกล่าวผัดเพี้ยนการงานที่ควรจะทำในวันนี้ว่าควรทำในวันพรุ่งนี้ กล่าวผัดเพี้ยนการงานที่ควรจะทำในวันพรุ่งนี้ว่าควรทำในวันต่อไป ย่อมเสื่อมจากการงานนั้น ธีรชนใดเล่าที่จะรู้ว่าอนาคตนั้นไม่มี แล้วพึงบรรเทาความพอใจที่เกิดขึ้น

(อชปาลกุมารผู้เป็นน้องชายคนที่ ๔ ของหัตถิปาลกุมารโพธิสัตว์ได้ ปฏิเสธพระเจ้าเอสุการีและบิดาแล้วกล่าวว่า)

{๒๒๕๓} [๒๕๖๗] ข้าพระองค์ได้เห็นหญิงสาวแรกรุ่นคนหนึ่งเหมือนคนเมา มีดวงตาเหมือนดอกการะเกดมัจจุราชมาคร่าชีวิตเธอซึ่งกำลัง อยู่ในปฐมวัย ยังไม่ทันได้บริโภคสมบัติไปเสีย

[๒๕๖๘] ชายหนุ่มคนหนึ่งมีทรวดทรงงาม มีใบหน้างดงาม น่าดูน่าชม มีผิวพรรณเรืองรองดังทอง มีหนวดเคราละเอียดอ่อนดังเกสรดอกคำ ก็ไปสู่อำนาจแห่งมฤตยู ขอเดชะ ข้าพระองค์ขอละ กามและเรือนแล้วจักบวช ขอได้โปรดทรงพระกรุณาอนุญาต ข้าพระองค์ด้วยเถิด(ปุโรหิตปรึกษากับนางพราหมณีว่า)

{๒๒๕๔} [๒๕๖๙] ดูก่อนแม่วาเสฏฐีต้นไม้จะได้นามโวหารว่าต้นไม้ได้ก็เพราะมีกิ่งและใบ แต่ต้นไม้ที่ไม่มีกิ่งและใบชาวโลกเขาเรียกว่าตอไม้ วันนี้ เราถูกลูกทิ้งไปแล้ว ถึงเวลาที่จะบวชเที่ยวภิกขาจารไป(นางพราหมณีได้นำตัวอย่างในอดีตมาอุทานขึ้นว่า)

{๒๒๕๕} [๒๕๗๐] นกกระเรียนทั้งหลายบินไปในอากาศได้ไม่ติดขัด หงส์ทั้งหลาย เมื่อสิ้นฤดูฝนแล้วย่อมทำลายใยที่แมลงมุมทำไว้แล้วก็บินออกไป ฉันใด ลูกและผัวของเราก็พากันไปบวชหมด ฉันนั้น ไฉนเรา จะไม่ไปตามลูกและผัวของเราเล่า(พระอัครมเหสีเมื่อจะให้ทรงทราบเรื่องกามด้วยข้ออุปมา จึงตรัสว่า)

{๒๒๕๖} [๒๕๗๑] แร้งเหล่านี้กินเนื้อและสำรอกออกหมดแล้วย่อมพากันบินไปได้ ฝ่ายแร้งเหล่าใดกินเนื้อแล้วไม่สำรอกออกเสียแร้งเหล่านั้น ก็ตกอยู่ในเงื้อมมือของหม่อมฉัน

[๒๕๗๒] ขอเดชะพราหมณ์ได้คายกามทั้งหลายออกทิ้งแล้วส่วน พระองค์นั้นกลับรับเอากามนั้นไว้บริโภคอีก ผู้บริโภคสิ่งที่ผู้อื่น คายออกแล้วไม่น่าสรรเสริญเลย

(พระราชาทรงสลดพระทัย ทรงชมเชยพระเทวีว่า)

{๒๒๕๗} [๒๕๗๓] ดูก่อนแม่นางปัญจาลีผู้เจริญ ชายที่แข็งแรงพึงช่วยฉุดคน ทุพพลภาพผู้จมอยู่ในเปือกตมซึ่งเป็นโคลนดูดขึ้นได้ ฉันใด เธอ ก็ช่วยพยุงฉันให้ขึ้นจากกามได้ด้วยคาถาอันเป็นสุภาษิต ฉันนั้นแล

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๒๒๕๘} [๒๕๗๔] พระเจ้าเอสุการีมหาราชผู้เป็นใหญ่แห่งทิศทรงภาษิตคาถานี้แล้ว ทรงละรัฐสีมาเสด็จออกบรรพชา ดุจพญาช้างสลัดเครื่องผูกให้ ขาดไปได้ฉะนั้น

(ชาวเมืองมาประชุมกันแล้วกราบทูลพระเทวีว่า)

{๒๒๕๙} [๒๕๗๕] ก็พระราชาผู้กล้าหาญประเสริฐที่สุดกว่านรชน ทรงพอพระทัย ในบรรพชาเพศ ทรงละรัฐสีมาไปแล้วขอพระนางเจ้าได้ โปรดเป็นพระราชาแห่งปวงข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายเถิดขอ พระนางเจ้าทรงมีปวงข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายคุ้มครองปกครอง ราชสมบัติเถิด(พระราชเทวีทรงสดับเรื่องแล้วได้ตรัสว่า)

{๒๒๖๐} [๒๕๗๖] ก็พระราชาผู้กล้าหาญประเสริฐที่สุดกว่านรชนยังทรงพอพระทัย ในบรรพชาเพศละรัฐสีมาไปแล้วแม้เราก็จักละกามทั้งหลาย อันน่ารื่นรมย์ใจเที่ยวไปในโลกแต่ผู้เดียว

[๒๕๗๗] ก็พระราชาผู้กล้าหาญประเสริฐที่สุดกว่านรชนยังทรงพอพระทัย ในบรรพชาเพศ ละรัฐสีมาไปแล้ว แม้เราก็จักละกามทั้งหลาย อันตั้งอยู่เป็นถ่องแถว เที่ยวไปในโลกแต่ผู้เดียว

[๒๕๗๘] กาลเวลาย่อมล่วงไป ราตรีย่อมผ่านไป ช่วงแห่งวัยก็ละไปตาม ลำดับแม้เราก็จักละกามทั้งหลายอันน่ารื่นรมย์ใจเที่ยวไป ในโลกแต่ผู้เดียว

[๒๕๗๙] กาลเวลาย่อมล่วงไปราตรีย่อมผ่านไป ช่วงแห่งวัยก็ละไป ตามลำดับแม้เราก็จักละกามทั้งหลายอันตั้งอยู่เป็นถ่องแถว เที่ยวไปในโลกแต่ผู้เดียว

[๒๕๘๐] <*> กาลเวลาย่อมล่วงไปราตรีย่อมผ่านไปช่วงแห่งวัยก็ละไป ตามลำดับแม้เราก็จักเป็นผู้เย็นใจก้าวล่วงความข้องทั้งปวง เที่ยวไปในโลกแต่ผู้เดียว

๑๔. อโยฆรชาดก (๕๑๐)

ว่าด้วยพระโพธิสัตว์แสดงเหตุผลในการออกบวช

(อโยฆรราชโพธิสัตว์ตรัสแสดงธรรมถวายพระราชบิดาว่า)

{๒๒๖๑} [๒๕๘๑] สัตว์ถือปฏิสนธิครั้งแรกทีเดียวจะเป็นกลางวันก็ตาม กลางคืนก็ตาม ย่อมอยู่ในครรภ์มารดาก่อน สัตว์นั้นย่อมไปสู่ความเป็น กลละเป็นต้น ย่อมไม่กลับมาสู่ความเป็นกลละเป็นต้นอีก เหมือน เมฆหมอกที่ตั้งขึ้นแล้วลอยผ่านไปฉะนั้น{๒๒๖๒} [๒๕๘๒] นรชนผู้ประกอบด้วยกำลังกายหรือกำลังทหารก็ตามจะสู้รบ กับชราและมรณะแล้วไม่แก่ไม่ตายไม่ได้เลยเพราะว่าชีวิต ของสัตว์นี้ทั้งมวลถูกความเกิดและความแก่เบียดเบียน เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดว่าจะบวชประพฤติธรรม