๑. มาตังคชาดก เล่ม ๒๗

กุโต นุ อาคจฺฉสิ ทุมฺมวาสี (๑)

โอตลฺลโก ปํสุปิสาจโกว

สงฺการโจฬํ ปฏิมุญฺจ กณฺเฐ

โก เร ตุวํ โหสิ (๒) อทกฺขิเณยฺโย.

ท่านมาจากไหนหนอ

นุ่งผ้าเก่าขาดกะรุ่งกะริ่งเหมือนปีศาจคลุกฝุ่น

สวมใส่เศษผ้าจากกองขยะไว้จนถึงคอ

ท่านไม่ใช่ทักขิไณยบุคคล เป็นใครกันแน่

(พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

อนฺนํ ตวยิทํ (๑) ปกตํ ยสสฺสิ

ตํ ขชฺชเร ภุญฺชเร ปิยฺยเร จ

ชานาสิ มํ ตฺวํ ปรทตฺตูปชีวึ

อุตฺติฏฺฐปิณฺฑํ ลภตํ สปาโก.

ขอถวายพระพรพระองค์ผู้เพียบพร้อมด้วยยศ

พราหมณ์ทั้งหลายย่อมขบฉันและดื่มกินอาหาร

ที่พระองค์ทรงตระเตรียมไว้

พระองค์ก็ทรงรู้ว่า อาตมาอาศัยอาหารที่ผู้อื่นให้เลี้ยงชีวิต

ขอคนจัณฑาลจงได้ก้อนข้าวที่ต้องการลุกขึ้นยืนรับเถิด

(มัณฑัพยกุมารตรัสว่า)

อนฺนํ มมยิทํ (๑) ปกตํ พฺราหฺมณานํ

อตฺตตฺถาย สทฺทหโต มมยิทํ

อเปหิ เอตฺโต กิมิธฏฺฐิโตสิ

น มาทิสา ตุยฺหํ ททนฺติ ชมฺม.

อาหารนี้เราตระเตรียมไว้สำหรับพราหมณ์ทั้งหลาย

อาหารนี้ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตน สำหรับเราผู้เชื่อมั่น

ท่านจงหลีกไปแต่ที่นี้เถิด จะยืนอยู่ทำไม

พราหมณ์ผู้ชั่วช้า คนเช่นเราจะไม่ให้ท่าน

(พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

ถเล จ นินฺเน จ วปนฺติ พีชํ

อนูปเขตฺเต ผลมาสมาน (๑)

เอตาย สทฺธาย ททาหิ ทานํ

อปฺเปว อาราธเย ทกฺขิเณยฺเย.

คนทั้งหลายเมื่อหวังผลย่อมหว่านพืชลงในนาดอน ๑

ในนาลุ่ม ๑ ในที่ไม่ใกล้แม่น้ำ ๑ ด้วยความเชื่อนั้น

ขอพระองค์จงให้ทาน พึงให้ทักขิไณยบุคคลยินดีได้แน่แท้

(มัณฑัพยกุมารตรัสว่า)

เขตฺตานิ มยฺหํ วิทิตานิ โลเก

เยสาหํ พีชานิ ปติฏฺฐเปมิ

เย พฺราหฺมณา ชาติมนฺตูปปนฺนา

ตานีธ เขตฺตานิ สุเปสลานิ.

เรารู้แจ้งเนื้อนาบุญเป็นที่ประดิษฐานเมล็ดพืชทั้งหลายในโลก

เนื้อนาบุญ คือ พราหมณ์ทั้งหลายที่เกิดโดยชาติและมนต์

นับว่าเป็นเนื้อนาบุญที่มีศีลเป็นที่รักยิ่ง

(พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

ชาติมโท จ อติมานิตา จ

โลโภ จ โทโส จ มโท จ โมโห

เอเต อคุณา เยสุ จ สนฺติ สพฺเพ

ตานีธ เขตฺตานิ อเปสลานิ.

ก็อคุณธรรมเหล่านี้ คือ ความเมาเพราะชาติ ๑

ความมีมานะจัด ๑ โลภะ ๑ โทสะ ๑

มทะ ๑ โมหะ ๑ ทุกอย่างมีอยู่ในเนื้อนาบุญเหล่าใด

เนื้อนาบุญเหล่านั้นนับว่าเป็นเนื้อนาบุญที่ไม่มีศีลเป็นที่รักในโลก

ชาติมโท จ อติมานิตา จ

โลโภ จ โทโส จ มโท จ โมโห

เอเต อคุณา เยสุ น สนฺติ สพฺเพ

ตานีธ เขตฺตานิ สุเปสลานิ.

อคุณธรรมเหล่านี้ คือ ความเมาเพราะชาติ ๑

ความมีมานะจัด ๑ โลภะ ๑ โทสะ ๑

มทะ ๑ โมหะ ๑ ทุกอย่างไม่มีอยู่ในเนื้อนาบุญเหล่าใด

เนื้อนาบุญเหล่านั้นนับว่าเป็นเนื้อนาบุญที่มีศีลเป็นที่รักในโลก

(เมื่อพระโพธิสัตว์กล่าวความนี้ซ้ำอีก มัณฑัพยกุมารทรงกริ้วแล้วตรัสว่า)

เกฺวตฺถ คตา อุปโชติโย จ

อุปชฺฌาโย จ อถวา ภณฺฑกุจฺฉิ (๑)

อิมสฺส ทณฺฑญฺจ วธญฺจ ทตฺวา

คเล คเหตฺวา คลยาถ (๒) ชมฺมํ.

เจ้าอุปโชติยะ เจ้าอุปัชฌายะ

และเจ้าภัณฑกุจฉิไปไหนกันหมด

พวกเจ้าจงเฆี่ยนตี จงทำร้ายเจ้าดาบสนี้

แล้วจับคอเจ้าคนชั่ว ไสหัวมันออกไป

(พระโพธิสัตว์เหาะไปอยู่ในอากาศกราบทูลว่า)

คิรึ นเขน ขณสิ อโย ทนฺเตภิ (๑) ขาทสิ

ชาตเวทํ ปทหสิ โย อิสึ ปริภาสสิ.

พระองค์ทรงด่าว่าฤๅษีชื่อว่าขุดภูเขาด้วยเล็บ

เคี้ยวกินก้อนเหล็กด้วยฟันและพยายามกลืนกินไฟ

(พระศาสดาทรงประกาศข้อความนั้นว่า)

อิทํ วตฺวาน มาตงฺโค อิสิ สจฺจปรกฺกโม

อนฺตลิกฺขสฺมิ ปกฺกามิ พฺราหฺมณานํ อุทิกฺขตํ.

มาตังคฤๅษีครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว

มีความบากบั่นแน่วแน่ในสัจจะ

เมื่อพราหมณ์ทั้งหลายเห็นอยู่ ได้เหาะหนีไปในอากาศ

(นางทิฏฐมังคลิการีบเสด็จไปโดยเร็วเห็นว่า)

อาเวลฺลิตํ (๑) ปิฏฺฐิโต อุตฺตมงฺคํ

พาหุํ ปสาเรติ อกมฺมเนยฺยํ

เสตานิ อกฺขีนิ ยถา มตสฺส

โก เม อิมํ ปุตฺตมกาสิ เอวํ.

ศีรษะบิดกลับไปข้างหลัง

แขนกางออกใช้การไม่ได้

นัยน์ตาขาวเหมือนนัยน์ตาของคนตายแล้ว

ใครหนอได้กระทำบุตรของดิฉันนี้ให้เป็นอย่างนี้

(ชนผู้อยู่ในที่นั้นบอกนางว่า)

อิธาคมา สมโณ ทุมฺมวาสี

โอตลฺลโก ปํสุปิสาจโกว

สงฺการโจฬํ ปฏิมุญฺจ กณฺเฐ

โส เต อิมํ ปุตฺตมกาสิ เอวํ.

สมณะนุ่งผ้าเก่าขาดกะรุ่งกะริ่งเหมือนปีศาจคลุกฝุ่น

สวมใส่เศษผ้าจากกองขยะไว้จนถึงคอได้มา ณ ที่นี้

สมณะรูปนั้นได้กระทำบุตรของท่านนี้ให้เป็นอย่างนี้

(นางทิฏฐมังคลิกาถามว่า)

กตมํ ทิสํ อคม ภูริปญฺโญ

อกฺขาถ เม มาณวา เอตมตฺถํ

คนฺตฺวาน ตํ ปฏิกเรมุ อจฺจยํ

อปฺเปว นํ ปุตฺต ลเภมุ ชีวิตํ.

พ่อมาณพ สมณะผู้มีปัญญาเพียงดังแผ่นดิน

ได้ไปยังทิศไหนเสียเล่า

ขอท่านโปรดบอกเนื้อความนั้นแก่ข้าพเจ้า

ข้าพเจ้าจะไปขอโทษท่าน

ทำอย่างไร ข้าพเจ้าจึงจะได้ชีวิตของบุตรนั้นคืนมา

(มาณพทั้งหลายผู้อยู่ในที่นั้นบอกว่า)

เวหายสํ อคมา ภูริปญฺโญ

ปถทฺธุโน ปณฺณรเสว จนฺโท

อปิจาปิ โส ปุริมทิสํ อคจฺฉิ

สจฺจปฺปฏิญฺโญ อิสิ สาธุรูโป.

ฤๅษีผู้มีปัญญาเพียงดังแผ่นดินได้เหาะไป

ดุจพระจันทร์ในวันเพ็ญลอยอยู่ท่ามกลางนภากาศ

อีกอย่างหนึ่ง ฤๅษีผู้เป็นคนดีแม้รูปนั้น

ปฏิญญามั่นอยู่ด้วยสัจจะ ได้ไปทางทิศบูรพา

(นางทิฏฐมังคลิกาจะถามพระโพธิสัตว์ว่า)

อาเวลฺลิตํ ปิฏฺฐิโต อุตฺตมงฺคํ

พาหุํ ปสาเรติ อกมฺมเนยฺยํ

เสตานิ อกฺขีนิ ยถา มตสฺส

โก เม อิมํ ปุตฺตมกาสิ เอวํ.

ศีรษะบิดกลับไปข้างหลัง

แขนกางออกใช้การไม่ได้

นัยน์ตาขาวเหมือนนัยน์ตาของคนตายแล้ว

ใครหนอได้กระทำบุตรของดิฉันนี้ให้เป็นอย่างนี้

(พระโพธิสัตว์มาตังคบัณฑิตกล่าวตอบนางว่า)

ยกฺขา หเว สนฺติ มหานุภาวา

อนฺวาคตา อิสโย สาธุรูปา

เต ทุฏฺฐจิตฺตํ กุปิตํ วิทิตฺวา

ยกฺขา หิ เต ปุตฺตมกํสุ เอวํ.

ยักษ์ทั้งหลายผู้มีอานุภาพมากยังมีอยู่แล

ก็ยักษ์เหล่านั้นได้ติดตามฤๅษีทั้งหลายผู้เป็นคนดี

ทราบว่าบุตรของท่านมีจิตประทุษร้าย

โกรธเคืองจึงได้ทำให้เป็นอย่างนี้

(นางทิฏฐมังคลิกากล่าวว่า)

ยกฺขา จ เม ปุตฺตมกํสุ เอวํ

ตฺวญฺเญว เม มา กุทฺโธ พฺรหฺมจารี

ตุเมฺหว ปาเท สรณํ คตาสฺมิ

อนฺวาคตา ปุตฺตโสเกน ภิกฺขุ.

ก็ยักษ์ทั้งหลายได้กระทำบุตรของดิฉันให้เป็นอย่างนี้

ส่วนพระคุณเจ้าผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่าโกรธบุตรดิฉันเลย

พระคุณเจ้าผู้เห็นภัยในวัฏฏสงสาร

ดิฉันขอถึงพระคุณเจ้าเท่านั้นเป็นที่พึ่งที่ระลึก เป็นบาทเบื้องต้น

ดิฉันได้ติดตามมาด้วยความโศกถึงบุตร

(พระโพธิสัตว์มาตังคบัณฑิตกล่าวว่า)

ตเทว หิ เอตรหิ จ มยฺหํ

มโนปโทโส น มมตฺถิ โกจิ

ปุตฺโต จ เต เวทมเทน มตฺโต

อตฺถํ น ชานาติ อธิจฺจ เวเท.

ทั้งในกาลนั้น ทั้งเดี๋ยวนี้ การคิดประทุษร้ายทางใจบางอย่าง

ของอาตมาก็ไม่มีแก่อาตมา ส่วนบุตรของท่านเป็นผู้มัวเมาเพราะ

ความเมาในพระเวท เรียนจบพระเวทแล้วหารู้จักประโยชน์ไม่

(นางทิฏฐมังคลิกากล่าวว่า)

อทฺธา หเว ภิกฺขุ มุหุตฺตเกน

สมฺมุยฺหเตว ปุริสสฺส สญฺญา

เอกาปราธํ ขม ภูริปญฺญ

น ปณฺฑิตา โกธพลา ภวนฺติ.

แน่นอน ท่านผู้เห็นภัยในวัฏฏสงสาร

ธรรมดาคนเรา สัญญาย่อมเลือนไปเพียงชั่วครู่

พระคุณเจ้าผู้มีปัญญาเพียงดังแผ่นดิน

ขอพระคุณเจ้าจงอดโทษสักครั้งหนึ่งเถิด

บัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่มีความโกรธรุนแรง

(พระโพธิสัตว์มาตังคบัณฑิตผู้ถูกนางทิฏฐมังคลิกาอ้อนวอนขอโทษให้บุตร จึง กล่าวว่า)

อิทญฺจ มยฺหํ อุตฺติฏฺฐปิณฺฑํ

ตว มณฺฑโพฺย ภุญฺชตุ อปฺปปญฺโญ

ยกฺขา จ เต นํ น วิเหฐเยยฺยุํ

ปุตฺโต จ เต เหสฺสติ (๑) โส อโรโค.

นี้ก้อนข้าวที่อาตมาฉันเหลือ

มัณฑัพยบุตรของท่านผู้มีปัญญาน้อยจงบริโภค

ยักษ์ทั้งหลายไม่พึงเบียดเบียนมัณฑัพยบุตรของท่าน

และบุตรของท่านจักเป็นผู้ไม่มีโรค

(ลำดับนั้น มารดากล่าวกับบุตรว่า)

มณฺฑพฺย พาโลสิ ปริตฺตปญฺโญ

โย ปุญฺญเขตฺตานมโกวิโทสิ

มหกฺกสาเวสุ ททาสิ ทานํ

กิลิฏฺฐกมฺเมสุ อสญฺญเตสุ.

พ่อมัณฑัพยะ เจ้าเป็นคนโง่เขลาเบาปัญญา

ไม่ฉลาดต่อบุคคลผู้เป็นเนื้อนาบุญ

ได้ให้ทานในบุคคลผู้มีกิเลสเพียงดังน้ำฝาดมากมาย

ผู้มีการงานเศร้าหมอง ไม่สำรวม

ชฏา จ เกสา อชินา นิวตฺถา

ชรูทปานํว มุขํ ปรูฬฺห (๑)

น ชฏาชินํ ตายเต ทุมฺมปญฺญํ.

บางพวกเกล้าผมเป็นชฎา บางพวกนุ่งหนังสัตว์

บางพวกปากมีหนวดรุงรังเหมือนบ่อน้ำเก่า

เจ้าจงดูหมู่ชนนี้ มีรูปทราม

มวยผมและหนังสัตว์คุ้มครองคนมีปัญญาทรามไม่ได้

เยสํ ราโค จ โทโส จ อวิชฺชา จ วิราชิตา

ขีณาสวา อรหนฺโต เตสุ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ.

มาตงฺคชาตกํ ปฐมํ.

ชนเหล่าใดคลายราคะ โทสะ และอวิชชาได้แล้ว

ชนเหล่านั้นมีอาสวะสิ้นแล้ว เป็นพระอรหันต์

ทานที่บุคคลถวายแล้วในท่านเหล่านั้นมีผลมาก

มาตังคชาดกที่ ๑ จบ