๑๓. ภิกขาปรัมปรชาดก เล่ม ๒๗

สุขุมาลรูปํ ทิสฺวา รฏฺฐา วิวนมาคตํ

กูฏาคารวรูเปตํ มหาสยนมุปาสิตํ.

ข้าพระองค์ได้เห็นพระองค์ผู้ทรงเป็นสุขุมาลชาติ

ประทับอยู่ในปรางค์ปราสาทอันประเสริฐ

เสด็จบรรทมบนพระยี่ภู่อันสูงใหญ่

เสด็จจากแคว้นมายังปัจจันตชนบทเช่นกับที่ป่าปราศจากน้ำ

ตสฺส เต เปมเกนาหํ อทาสึ วฑฺฒโมทนํ (๑)

สาลีนํ วิจิตํ ภตฺตํ สุจิมํสูปเสจนํ.

จึงได้ทูลถวายภัตตาหารอันวิจิตร

คือข้าวสุกแห่งข้าวสาลีอันดีเลิศ

ซึ่งมีกับที่ปรุงด้วยเนื้ออันสะอาด

ด้วยความเคารพรักต่อพระองค์

ตํ ตฺวํ ภตฺตํ ปฏิคฺคยฺห พฺราหฺมณสฺส อทาปยิ (๑)

อตฺตานํ อนสิตฺวาน โกยํ ธมฺโม นมตฺถุ เต.

พระองค์ผู้ทรงรับภัตนั้นแล้วได้พระราชทานให้พราหมณ์

ไม่เสวยด้วยพระองค์เอง

ข้อนี้เป็นธรรมอะไรของพระองค์หรือ

ข้าพระพุทธเจ้า ขอถวายบังคมพระองค์

(พระราชาตรัสตอบว่า)

อาจริโย พฺราหฺมโณ มยฺหํ กิจฺจากิจฺเจสุ พฺยาวโฏ

ครุ จ อามนฺตนีโย จ ทาตุมรหามิ โภชนํ.

พราหมณ์เป็นอาจารย์ของเรา

เป็นผู้ขวนขวายในกิจใหญ่น้อย

เป็นครู และเป็นผู้ที่ควรจะเชื้อเชิญ

เราจึงควรให้โภชนะแก่เขา

(กุฎุมพีกล่าวกับพราหมณ์ว่า)

พฺราหฺมณํทานิ ปุจฺฉามิ โคตมํ ราชปูชิตํ

ราชา เต ภตฺตํ ปาทาสิ สุจิมํสูปเสจนํ.

บัดนี้ ข้าพเจ้าขอถามท่านพราหมณ์ผู้โคตมโคตร

ที่พระราชาทรงบูชา

พระราชาได้พระราชทานภัตแก่ท่าน

ซึ่งมีกับที่ปรุงด้วยเนื้อสะอาดแก่ท่าน

ตํ ตฺวํ ภตฺตํ ปฏิคฺคยฺห อิสิสฺส โภชนํ อทา

อเขตฺตญฺญูสิ ทานสฺส โกยํ ธมฺโม นมตฺถุ เต.

ท่านได้รับพระราชทานภัตตาหารนั้นแล้ว

กลับถวายโภชนะแก่ฤๅษี

ท่านคงจะรู้ตัวซิว่า ไม่ใช่เนื้อนาบุญแห่งทาน

ข้อนี้เป็นธรรมอะไรของท่านหรือ

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมท่าน

(พราหมณ์ตอบว่า)

ภรามิ ปุตฺตทาเร จ (๑) ฆเรสุ คธิโต (๒) อหํ

ภุญฺเช มานุสเก กาเม อนุสาสามิ ราชิโน.

ข้าพเจ้ายังต้องเลี้ยงบุตรและภรรยา

เป็นผู้ติดในครอบครัว

ถึงจะถวายอนุศาสน์แก่พระราชา

ก็ยังบริโภคกามซึ่งเป็นของมนุษย์

อารญฺญิกสฺส อิสิโน จิรรตฺตํ ตปสฺสิโน

วุฑฺฒสฺส ภาวิตตฺตสฺส ทาตุมรหามิ โภชนํ.

ข้าพเจ้าควรจะถวายโภชนะแก่ฤๅษีผู้อยู่ป่า

บำเพ็ญตบะมาช้านาน ผู้เจริญด้วยคุณ อบรมตนแล้ว

(กุฎุมพีกล่าวกับฤๅษีว่า)

อิสิญฺจทานิ ปุจฺฉามิ กิสํ ธมนิสนฺถตํ

ปรูฬฺหกจฺฉนขโลมํ ปงฺกทนฺตํ รชสฺสิรํ.

บัดนี้ ข้าพเจ้าขอถามฤๅษีผู้ผอม

มีร่างกายสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น

มีขนรักแร้ เล็บ และขนงอกขึ้นยาว

มีขี้ฟันเขรอะ มีธุลีบนศีรษะ

เอโก อรญฺเญ วิหรสิ นาวกงฺขสิ ชีวิตํ

ภิกฺขุ เกน ตยา เสยฺโย ยสฺส ตฺวํ โภชนํ อทา.

ท่านอยู่ผู้เดียวในป่า ไม่คำนึงถึงชีวิต

เพราะเหตุไร ภิกษุจึงดีกว่าท่าน

ถึงกับท่านยอมถวายโภชนะ

(ฤๅษีตอบว่า)

ขณนฺตาลุกลมฺพานิ พิลาลิตกฺกลานิ จ

ธุนํ สามากนีวารํ สํฆาริยํ ปสาริยํ.

อาตมายังขุดมันเทศและเหง้าตาล

มันมือเสือ และหัวหอม หัวกระเทียมอยู่

นวดข้าวฟ่างและลูกเดือย รวบรวมตากให้แห้ง

สากํ ภิสํ มธุํ มํสํ พทรามลกานิ จ

ตานิ อาหตฺว (๑) ภุญฺชามิ อตฺถิ เม โส ปริคฺคโห.

อาตมายังแสวงหาผัก เหง้าบัว น้ำผึ้ง เนื้อ

พุทรา และมะขามป้อมเหล่านั้นมาบริโภคอยู่

อาตมายังมีการยึดถือนั้นอยู่

ปจนฺโต อปจนฺตสฺส อมมสฺส สกิญฺจโน

อนาทานสฺส สาทาโน ทาตุมรหามิ โภชนํ.

เมื่ออาตมายังหุงโภชนะ ยังมีความกังวล

ยังมีความยึดมั่นถือมั่นอยู่

ควรถวายโภชนะแก่ท่านผู้ไม่หุง

ผู้ละเว้นความยึดถือว่าเป็นของเรา

ไม่มีความยึดมั่นถือมั่น

(กุฎุมพีกล่าวกับพระปัจเจกพุทธเจ้าว่า)

ภิกฺขุญฺจทานิ ปุจฺฉามิ ตุณฺหีมาสีน สุพฺพตํ

อิสิ เต ภตฺตํ ปาทาสิ สุจิมํสูปเสจนํ.

บัดนี้ ข้าพเจ้าขอถามภิกษุผู้นั่งนิ่ง มีวัตรอันดีงาม

ฤาษีได้ถวายภัตตาหารซึ่งมีกับที่ปรุงด้วยเนื้อสะอาดแก่ท่าน

ตํ ตฺวํ ภตฺตํ ปฏิคฺคยฺห ตุณฺหี ภุญฺชสิ เอกโก

นาญฺญํ กญฺจิ นิมนฺเตสิ โกยํ ธมฺโม นมตฺถุ เต.

ท่านรับภัตตาหารนั้นแล้ว นั่งนิ่งฉันแต่ผู้เดียว

ไม่เชื้อเชิญใครอื่น

ข้อนี้เป็นธรรมอะไรของท่านหรือ

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมท่าน

(พระปัจเจกพุทธเจ้าตอบว่า)

น ปจามิ น ปาเจมิ น ฉินฺทามิ น เฉทเย

ตํ มํ อกิญฺจนํ ญตฺวา สพฺพปาเปหิ อารตํ.

อาตมาไม่ได้หุงเอง มิได้ใช้ให้ใครหุง

ไม่ได้ตัดเอง มิได้ใช้ให้ใครตัด

เพราะรู้ว่า อาตมานั้นไม่มีความกังวล

งดเว้นจากบาปทั้งปวง

วาเมน ภิกฺขมาทาย ทกฺขิเณน กมณฺฑลุํ

อิสิ เม ภตฺตํ ปาทาสิ สุจิมํสูปเสจนํ.

ฤๅษีจึงถือเอาภิกษาด้วยมือซ้าย ถือคนโทน้ำด้วยมือขวา

ได้ถวายภัตตาหารซึ่งมีกับที่ปรุงด้วยเนื้อสะอาดแก่อาตมา

เอเต หิ ทาตุมรหนฺติ สมมา สปริคฺคหา

ปจฺจนีกมหํ มญฺเญ โย ทาตารํ นิมนฺตเย.

เพราะชนทั้งหลายเหล่านี้ยังมีความยึดมั่นว่าเป็นของเรา

ยังมีความยึดมั่นถือมั่นจึงควรให้ทาน

ส่วนอาตมาสำคัญว่า ผู้เชื้อเชิญ ผู้ถวาย เป็นปฏิปทาที่ผิด

(กุฎุมพีฟังคำของพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วดีใจ จึงกล่าวว่า)

อตฺถาย วต เม อชฺช อิธาคจฺฉิ รเถสโภ

โสหํ อชฺช ปชานามิ (๑) ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

วันนี้ พระราชาผู้เป็นจอมทัพ

เสด็จมาที่นี่เพื่อประโยชน์แก่เราแท้ ๆ

ข้าพระองค์รู้ชัดในวันนี้ถึงเขตที่ถวายทานแล้วมีผลมาก

รฏฺเฐสุ คิทฺธา ราชาโน กิจฺจากิจฺเจสุ พฺราหฺมณา

อิสี มูลผเล คิทฺธา วิปฺปมุตฺตา จ ภิกฺขโวติ. (๒๒๑๙)

ภิกฺขาปรมฺปรชาตกํ เตรสมํ. ปกิณฺณกนิปาตํ นิฏฺฐิตํ. ตสฺสุทฺทานํ

สุว กินฺนรมุกฺก ขราชินโส

ภิสชาต มเหสิ กโปตวโร

อถ โมร สตจฺฉก วาณิชโก

อถ ราช สพฺราหฺมณ ภิกฺขปรนฺติ.

พระราชาทั้งหลายทรงพอพระทัยในแคว้น

พราหมณ์ทั้งหลายพอใจในกิจน้อยใหญ่

ฤๅษีทั้งหลายพอใจในมูลผลาหาร

ส่วนภิกษุทั้งหลายหลุดพ้นแล้ว

ภิกขาปรัมปรชาดกที่ ๑๓ จบ

รวมชาดกที่มีในนิบาตนี้ คือ

๑. สาลิเกทารชาดก ๒. จันทกินนรีชาดก

๓. มหาอุกกุสชาดก ๔. อุททาลกชาดก

๕. ภิสชาดก ๖. สุรุจิชาดก

๗. ปัญจุโปสถิกชาดก ๘. มหาโมรชาดก

๙. ตัจฉสูกรชาดก ๑๐. มหาวาณิชชาดก

๑๑. สาธินราชชาดก ๑๒. ทสพราหมณชาดก

๑๓. ภิกขาปรัมปรชาดก

ปกิณณกนิบาต จบ