๒. จิตตสัมภูตชาดก เล่ม ๒๗

สพฺพํ นรานํ สผลํ สุจิณฺณํ

น กมฺมุนา กิญฺจน โมฆมตฺถิ

ปสฺสามิ สมฺภูตํ มหานุภาวํ

สกมฺมุนา ปุญฺญผลูปปนฺนํ.

กรรมทุกอย่างที่นรชนประพฤติดีแล้วมีผล

ผลกรรมถึงจะเล็กน้อย ชื่อว่าเป็นโมฆะหามีไม่

เราเห็นสัตว์ผู้เกิดมามีอานุภาพมาก

ซึ่งเกิดแต่ผลบุญ เพราะกรรมของตน

สพฺพํ นรานํ สผลํ สุจิณฺณํ

น กมฺมุนา กิญฺจน โมฆมตฺถิ

กจฺจินฺนุ จิตฺตสฺสปิ เอวเมวํ

อิทฺโธ มโน ตสฺส ยถาปิ มยฺหํ.

กรรมทุกอย่างที่นรชนประพฤติดีแล้วมีผล

ผลกรรมถึงจะเล็กน้อยชื่อว่าเป็นโมฆะหามีไม่

แม้ท่านจิตตบัณฑิตมีมโนรถสำเร็จสมปรารถนา

เหมือนอย่างเราแลหรือ

(เมื่อพระเจ้าสัมภูตะทรงขับเพลงจบลง กุมารขับเพลงตอบถวายพระราชาว่า)

สพฺพํ นรานํ สผลํ สุจิณฺณํ

น กมฺมุนา กิญฺจน โมฆมตฺถิ

จิตฺตํปิ ชานาหิ (๑) ตเถว เทว

อิทฺโธ มโน ตสฺส ยถาปิ ตุยฺหํ.

กรรมทุกอย่างที่นรชนประพฤติดีแล้วมีผล

ผลกรรมถึงจะเล็กน้อยชื่อว่าเป็นโมฆะหามีไม่

ขอเดชะพระองค์ผู้สมมติเทพ แม้จิตตบัณฑิตพระองค์ก็โปรด

ทราบเถิดว่า ท่านมีมโนรถสำเร็จสมปรารถนาเหมือนพระองค์

(พระเจ้าสัมภูตะทรงสดับแล้ว จึงตรัสว่า)

ภวํ นุ จิตฺโต สุตมญฺญโต เต

อุทาหุ เต โกจิ นํ เอตทกฺขา

คาถา สุคีตา น มมตฺถิ กงฺขา

ททามิ เต คามวรํ สตญฺจ.

เจ้าเป็นจิตตดาบสหรือหนอ หรือว่าเจ้าฟังมาจากคนอื่น

หรือใครได้บอกเรื่องนั้นกับเจ้า คาถาเจ้าขับดีแล้ว

เราไม่มีความสงสัย และเราจะให้บ้านส่วยแก่เจ้า ๑๐๐ หลัง

(ลำดับนั้น กุมารกราบทูลว่า)

น จาหํ จิตฺโต สุตมญฺญโต เม

อิสี จ เม เอตมตฺถํ อสํสิ

คนฺตฺวาน รญฺโญ ปฏิคาหิ (๑) คาถํ

อปิ (๒) เต วรํ อตฺตมโน ทเทยฺย.

ข้าพระองค์มิใช่จิตตฤๅษี และข้าพระองค์มิได้ฟังมาจากคนอื่น

แต่ฤๅษีได้บอกเนื้อความนี้แก่ข้าพระองค์ว่า

เจ้าจงไป จงขับคาถาตอบพระราชา

พระราชาทรงพอพระทัย พึงพระราชทานพรแก่เจ้าบ้าง

(พระเจ้าสัมภูตะทรงสดับแล้วจึงรับสั่งให้พวกราชบุรุษเตรียมกระบวนว่า)

โยเชนฺตุ เว ราชรเถ สุกเต จิตฺตสิพฺพเน

กจฺฉํ นาคานํ พนฺธถ คีเวยฺยํ ปฏิมุญฺจถ.

พวกพนักงานจงเทียมราชรถที่ตกแต่งสวยงาม

เย็บปักอย่างวิจิตรตระการตา จงผูกสายรัดสัปคับช้าง

สวมเครื่องประดับคอ

อาหญฺญนฺตุ เภริมุทิงฺคสงฺเข (๑)

สีฆานิ ยานานิ จ โยชยนฺตุ

อชฺเชวหํ อสฺสมํ ตํ คมิสฺสํ

ยตฺเถว ทกฺขิสฺสมิสึ นิสินฺนํ.

ชาวพนักงานจงนำกลอง ตะโพน และสังข์มา

และจงเทียมราชยานที่เร็ว

วันนี้ เราจักไปสู่อาศรมที่เราเห็นฤๅษีนั่งอยู่

(พระเจ้าสัมภูตะเสด็จเข้าไปหาจิตตบัณฑิตดาบส ทรงดีพระทัยแล้วตรัสว่า)

สุลทฺธลาโภ วต เม อโหสิ

คาถา สุคีตา ปริสาย มชฺเฌ

โสหํ อิสึ สีลวตูปปนฺนํ

ทิสฺวา ปตีโต สุมโนหมสฺมิ.

หม่อมฉันเป็นผู้ได้ลาภดีแล้วหนอ

คาถาอันเขาขับดีแล้ว ณ ท่ามกลางบริษัท

หม่อมฉันนั้นมีปีติและโสมนัสเพราะได้เห็นฤๅษีผู้สมบูรณ์ด้วยสีลวัตร

(ตั้งแต่ได้พบจิตตบัณฑิตดาบส พระเจ้าสัมภูตะทรงโสมนัส จึงรับสั่งพวก ราชบุรุษให้เตรียมสถานที่แล้วตรัสว่า)

อาสนํ อุทกํ ปชฺชํ ปฏิคฺคณฺหาตุ โน ภวํ

อคฺเฆ ภวนฺตํ ปุจฺฉาม อคฺฆํ กุรุตุ โน ภวํ.

ขอพระคุณเจ้าผู้เจริญจงรับอาสนะ น้ำ

และผ้าเช็ดเท้าของข้าพเจ้าเถิด

ข้าพเจ้าขอถวายของมีค่า ต้อนรับพระคุณเจ้าผู้เจริญ

ขอพระคุณเจ้าผู้เจริญจงใช้สอยของที่มีค่าของข้าพเจ้าด้วยเถิด

(พระเจ้าสัมภูตะเมื่อจะทรงแบ่งราชสมบัติถวายครึ่งหนึ่ง จึงตรัสว่า)

รมฺมญฺจ เต อาวสถํ กโรนฺตุ

นารีคเณหิ ปริจารยสฺสุ

กโรหิ โอกาสมนุคฺคหาย

อุโภปิ มํ อิสฺสริยํ กโรม.

ขอพระองค์จงสร้างพระตำหนักที่น่ารื่นรมย์สำหรับพระองค์

ขอพระองค์ทรงให้หมู่นารีบำเรอเถิด

และจงให้โอกาสเพื่ออนุเคราะห์หม่อมฉัน

แม้เราทั้ง ๒ จะครอบครองความเป็นใหญ่ร่วมกัน

(จิตตบัณฑิตดาบสกราบทูลว่า)

ทิสฺวา ผลํ ทุจฺจริตสฺส ราช

อโถ สุจิณฺณสฺส มหาวิปากํ

อตฺตานเมว ปฏิสํยมิสฺสํ

น ปตฺถเย ปุตฺตปสุํ ธนํ วา.

ขอถวายพระพรมหาบพิตร อาตมาเห็นผลของทุจริต

และวิบากยิ่งใหญ่แห่งธรรมที่ประพฤติดีแล้วจักสำรวมตนอย่างเดียว

จึงไม่ปรารถนาบุตร ปศุสัตว์ หรือทรัพย์

ทเสวิมา วสฺสทสา มจฺจานํ อิธ ชีวิตํ

อปฺปตฺตญฺเญว ตํ โอธึ นโฬ ฉินฺโนว สุสฺสติ.

ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้เพียง ๑๐ ปีเท่านั้น

ชีวิตนั้นยังไม่ทันถึงเขตกำหนดซูบซีดไปเหมือนต้นอ้อที่ถูกตัด

ตตฺถ กา นนฺทิ กา ขิฑฺฑา กา รติ กา ธเนสนา

กึ เม ปุตฺเตหิ ทาเรหิ ราช มุตฺโตสฺมิ พนฺธนา.

ในสภาพชีวิตอย่างนั้นจะเพลิดเพลิน จะเล่นสนุกสนาน

จะรื่นเริง จะแสวงหาทรัพย์ไปทำไมกัน

ประโยชน์อะไรด้วยบุตรและภรรยาสำหรับอาตมา

อาตมาพ้นแล้วจากเครื่องผูก มหาบพิตร

โสหํ เอวํ ปชานามิ (๑) มจฺจุ เม นปฺปมชฺชติ

อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส กา รติ กา ธเนสนา.

อาตมานั้นทราบชัดอย่างนี้ว่า มัจจุราชจะไม่เมินเฉยต่ออาตมา

ผู้ถูกมฤตยูครอบงำ จะรื่นเริง จะแสวงหาทรัพย์ไปทำไมกัน

ชาติ นรานํ อธมา ชนินฺท

จณฺฑาลโยนิ ทฺวิปทากนิฏฺฐา (๑)

สเกหิ กมฺเมหิ สุปาปเกหิ

จณฺฑาลิคพฺเภ (๒) อวสิมฺห ปุพฺเพ.

ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน

ชาติกำเนิดของนรชนไม่สม่ำเสมอ

ในหมู่มนุษย์ กำเนิดแห่งคนจัณฑาลนับว่าต่ำต้อยที่สุด

ในชาติก่อน พวกเราได้อาศัยอยู่ในครรภ์ของหญิงจัณฑาล

เพราะกรรมชั่วช้าของตน

จณฺฑาลาหุมฺหาวนฺตีสุ มิคา เนรญฺชรํ ปติ

อุกฺกุสา รมฺมทาตีเร (๑) ตฺยชฺช พฺราหฺมณขตฺติยา.

พวกเราได้เกิดเป็นคนจัณฑาลในอวันตีชนบท

ได้เกิดเป็นเนื้ออยู่ที่ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา

ได้เกิดเป็นนกเขาอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำนัมมทา

แต่วันนี้เราทั้ง ๒ นั้นเป็นพราหมณ์และกษัตริย์

(จิตตบัณฑิตดาบสเมื่อให้พระเจ้าสัมภูตะเกิดอุตสาหะในบุญกุศลทั้งหลาย จึง กล่าวว่า)

อุปนียติ ชีวิตมปฺปมายุ

ชรูปนีตสฺส น สนฺติ ตาณา

กโรหิ ปญฺจาล มเมต (๑) วากฺยํ

มากาสิ กมฺมานิ ทุกฺขุทฺรยานิ.

ชีวิตถูกชรานำเข้าไปใกล้มรณะ อายุของเหล่าสัตว์น้อยนัก

ชีวิตที่ถูกชรานำไป ย่อมไม่มีผู้ต้านทาน

ขอถวายพระพรพระเจ้าปัญจาละ

ขอมหาบพิตรจงทรงทำตามคำของอาตมา

มหาบพิตรอย่าได้ทรงทำกรรมซึ่งมีทุกข์เป็นกำไรเลย

อุปนียติ ชีวิตมปฺปมายุ

ชรูปนีตสฺส น สนฺติ ตาณา

กโรหิ ปญฺจาล มเมต ๕วากฺยํ

มากาสิ กมฺมานิ ทุกฺขปฺผลานิ.

ชีวิตถูกชรานำเข้าไปใกล้มรณะ อายุของเหล่าสัตว์น้อยนัก

ชีวิตที่ถูกชรานำไป ย่อมไม่มีผู้ต้านทาน

ขอถวายพระพรพระเจ้าปัญจาละ

ขอมหาบพิตรจงทรงทำตามคำของอาตมา

มหาบพิตรอย่าได้ทรงทำกรรมซึ่งมีทุกข์เป็นผลเลย

อุปนียติ ชีวิตมปฺปมายุ

ชรูปนีตสฺส น สนฺติ ตาณา

กโรหิ ปญฺจาล มเมต ๕วากฺยํ

มากาสิ กมฺมานิ รชสฺสิรานิ.

ชีวิตถูกชรานำเข้าไปใกล้มรณะ อายุของเหล่าสัตว์น้อยนัก

ชีวิตที่ถูกชรานำไปย่อมไม่มีผู้ต้านทาน

ขอถวายพระพรพระเจ้าปัญจาละ

ขอมหาบพิตรจงทรงทำตามคำของอาตมา

มหาบพิตรอย่าได้ทรงทำกรรมซึ่งมีธุลีแปดเปื้อนบนพระเศียรเลย

อุปนียติ ชีวิตมปฺปมายุ

วณฺณํ ชรา หนฺติ นรสฺส ชิยฺยโต

กโรหิ ปญฺจาล มเมต ๕ วากฺยํ

มากาสิ กมฺมํ นิรยูปปตฺติยา.

ชีวิตถูกชรานำเข้าไปใกล้มรณะ อายุของเหล่าสัตว์น้อยนัก

ชราย่อมขจัดผิวพรรณของนรชนผู้แก่ชรา

ขอถวายพระพรพระเจ้าปัญจาละ

ขอมหาบพิตรจงทรงทำตามคำของอาตมา

มหาบพิตรอย่าได้ทรงทำกรรมเพื่อเกิดในนรกเลย

(เมื่อพระโพธิสัตว์กล่าวอย่างนั้น พระราชาทรงยินดีแล้วจึงตรัสว่า)

อทฺธา หิ สจฺจํ วจนํ ตเวตํ

ยถา อิสี ภาสสิ เอวเมตํ

กามา จ เม สนฺติ อนปฺปรูปา

เต ทุจฺจชา มาทิสเกน ภิกฺขุ.

คำของพระองค์นั้นเป็นคำสัตย์อย่างแท้จริง

คำนั้นเป็นเหมือนดังที่ฤๅษีกล่าว

แต่กามของหม่อมฉันมีอยู่มิใช่น้อย

ข้าแต่ท่านผู้เห็นภัยในวัฏฏสงสาร

กามเหล่านั้นคนเช่นหม่อมฉันละได้ยาก

นาโค ยถา ปงฺกมชฺเฌ พฺยสนฺโน

ปสฺสํ ถลํ นาภิสมฺโภติ คนฺตุํ

เอวมฺปหํ (๑) กามปงฺเก พฺยสนฺโน

น ภิกฺขุโน มคฺคมนุพฺพชามิ.

หม่อมฉันจมอยู่ในเปือกตมคือกาม

ไม่อาจดำเนินตามทางของภิกษุได้

เหมือนช้างเชือกที่จมอยู่ในท่ามกลางเปือกตม

เห็นที่เนินอยู่ก็ไม่อาจจะไปได้

ยถาปิ มาตา จ ปิตา จ ปุตฺตํ

อนุสาสเร กินฺติ สุขี ภเวยฺย

เอวํปิ มํ ตฺวํ อนุสาส ภนฺเต

ยถา จิรํ (๑) เปจฺจ สุขี ภเวยฺยํ.

มารดาบิดาพร่ำสอนบุตรด้วยหวังว่า

เขาจะมีความสุขได้อย่างไร แม้ฉันใด

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระองค์ก็ฉันนั้น พร่ำสอนหม่อมฉัน

โดยที่หม่อมฉันละโลกนี้ไปแล้วจะพึงเป็นสุขสิ้นกาลนาน

(พระโพธิสัตว์มาตังคบัณฑิตถวายพระพรว่า)

โน เจ ตุวํ อุสฺสหเส ชนินฺท

กาเม อิเม มานุสเก ปหาตุํ

ธมฺมึ (๑) พลึ ปฏฺฐปยสฺสุ ราช

อธมฺมกาโร จ เต (๒) มาหุ รฏฺเฐ.

ขอถวายพระพรพระองค์ผู้จอมชน

หากมหาบพิตรไม่ทรงสามารถจะละกามซึ่งเป็นของมนุษย์เหล่านี้ได้

ขอพระองค์ทรงตั้งพลีกรรมที่เป็นธรรมเถิด มหาบพิตร

อนึ่ง การกระทำที่ไม่เป็นธรรมขออย่าได้มีในแคว้นของพระองค์เลย

ทูตา วิธาวนฺตุ ทิสา จตสฺโส

นิมนฺตกา สมณพฺราหฺมณานํ

เต อนฺนปาเน อุปฏฺฐหสฺสุ

วตฺเถน เสนาสนปจฺจเยน จ.

ขอพวกทูตจงเที่ยวไปนิมนต์สมณะและพราหมณ์ทั้งหลาย

ทั่วทิศทั้ง ๔ มหาบพิตร ขอทรงบำรุงสมณะและพราหมณ์

เหล่านั้นด้วยข้าว น้ำ ผ้า เสนาสนะ และปัจจัย

อนฺเนน ปาเนน ปสนฺนจิตฺโต

สนฺตปฺปย สมณพฺราหฺมเณ จ

ทตฺวา จ ภุตฺวา จ ยถานุภาวํ

อนินฺทิโต สคฺคมุเปหิ (๑) ฐานํ.

พระองค์ผู้มีพระหฤทัยเลื่อมใส

ทรงเลี้ยงสมณะและพราหมณ์ทั้งหลายให้อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำ

ทรงถวายและทรงเสวยตามความสามารถ จะไม่ถูกนินทา

ขอทรงเข้าถึงแดนสวรรค์เถิด

สเจ จ ตํ ราช มโท สเหยฺย

นารีคเณหิ ปริจารยนฺตํ

อิมเมว คาถํ มนสีกโรหิ

ภาเสหิ (๑) เจตํ (๒) ปริสาย มชฺเฌ.

มหาบพิตร หากว่าความเมาพึงครอบงำพระองค์

ซึ่งมีหมู่นารีบำเรออยู่ ขอพระองค์ทรงมนสิการคาถานี้

และขอจงตรัสคาถานี้ในท่ามกลางบริษัท

อพฺโภกาสสโย ชนฺตุ วชนฺตฺยา ขีรปายิโต

ปริกิณฺโณ สุวาเ (๑) สฺวาชฺช ราชาติ วุจฺจตีติ.

จิตฺตสมฺภูตชาตกํ ทุติยํ.

สัตว์ผู้นอนอยู่กลางแจ้ง

มีหญิงจัณฑาลผู้เมื่อจะไปป่าให้ดื่มน้ำนม

แล้วคลุกคลีอยู่กับฝูงสุนัข

สัตว์นั้นวันนี้เขาเรียกกันว่า พระราชา

จิตตสัมภูตชาดกที่ ๒ จบ