๓. สุวรรณสามชาดก เล่ม ๒๘

๓. สุวัณณสามชาดก (๕๔๐)

ว่าด้วยสุวรรณสามบำเพ็ญเมตตาบารมี

(สุวรรณสามโพธิสัตว์ไม่เห็นคนยิงจึงกล่าวว่า)

{๔๘๒} [๑๓๐๖] ใครหนอใช้ลูกศรยิงเราผู้แบกหม้อนํ้าเผลอตัวอยู่ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์คนไหนยิงเราแล้วแอบอยู่[๑๓๐๗] เนื้อของเราก็กินไม่ได้ หนังของเราก็ไม่มีประโยชน์ เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะเหตุอะไรหนอ คนที่ยิงนื้จึงมาเข้าใจว่าเราเป็นผู้สมควรยิง(เมื่อพระราชาแสดงพระองค์ออกมาแล้ว สุวรรณสามโพธิสัตว์จึงถามว่า)

[๑๓๐๘] ท่านเป็นใครหรือเป็นบุตรใคร เราจะรู้จักท่านได้อย่างไร ดูก่อนสหาย เราถามท่าน ขอจงบอกด้วย ท่านยิงเราแล้วไยแอบอยู่เล่า(พระเจ้าปิลยักษ์ตรัสตอบว่า)

{๔๘๓} [๑๓๐๙] เราเป็นพระราชาของชาวกาสี ผู้คนเรียกเราว่าพระเจ้าปิลยักษ์ เราละแว่นแคว้นมาเที่ยวล่าสัตว์เพราะความโลภ[๑๓๑๐] อนึ่ง เราเป็นผู้ฉลาดในธนูศิลป์ เป็นผู้มีชื่อเสียงว่าสามารถยกธนูหนักได้ แม้ช้างมาสู่ระยะลูกศรของเราแล้วก็ไม่พ้นไปได้

[๑๓๑๑] ท่านเป็นใครหรือเป็นบุตรใคร เราจะรู้จักท่านได้อย่างไร ขอท่านจงบอกนามและโคตรของบิดาท่าน และตัวของท่านด้วย

(สุวรรณสามโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๔๘๔} [๑๓๑๒] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นบุตรของนายพราน ญาติทั้งหลายเรียกข้าพระองค์เมื่อยังมีชีวิตอยู่ว่าสามะ วันนี้ข้าพระองค์ถึงปากมรณะนอนอยู่อย่างนี้[๑๓๑๓] ข้าพระองค์ถูกพระองค์ยิงด้วยลูกศรลูกใหญ่ที่เคลือบด้วยยาพิษเหมือนยิงสัตว์ป่า ขอเดชะ เชิญพระองค์ทอดพระเนตรเถิดข้าพระองค์นอนจมกองเลือดของตนอยู่[๑๓๑๔] เชิญทอดพระเนตรดูลูกศรที่แล่นเข้าข้างขวาทะลุออกข้างซ้าย ข้าพระองค์กำลังบ้วนเลือดอยู่ เป็นผู้กระสับกระส่าย ขอทูลถามพระองค์ว่า พระองค์ยิงข้าพระองค์แล้วจะแอบอยู่ทำไม[๑๓๑๕] เสือเหลืองถูกเขาฆ่าก็เพราะหนัง ช้างถูกเขาฆ่าก็เพราะงาเมื่อเป็นอย่างนี้ เพราะเหตุอะไรหนอพระองค์จึงเข้าพระทัยว่าข้าพระองค์เป็นผู้สมควรยิง(พระเจ้าปิลยักษ์ตรัสว่า)

{๔๘๕} [๑๓๑๖] ดูก่อนสามะ สัตว์ป่าปรากฏตัวมาสู่ระยะลูกศร เห็นท่านเข้าแล้วก็หนีไป เพราะเหตุนั้น เราจึงเกิดความโกรธ

(สุวรรณสามโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๔๘๖} [๑๓๑๗] ตั้งแต่ข้าพระองค์จำความได้ รู้จักถูกและผิด ฝูงสัตว์ป่าแม้ดุร้ายก็ไม่สะดุ้งกลัวข้าพระองค์เลย

[๑๓๑๘] ตั้งแต่ข้าพระองค์นุ่งเปลือกไม้อยู่ในปฐมวัย ฝูงสัตว์ป่าแม้ดุร้ายย่อมไม่สะดุ้งกลัวข้าพระองค์เลย

[๑๓๑๙] ข้าแต่พระราชา ฝูงกินนรผู้ขลาดกลัวอยู่ที่ภูเขาคันธมาทน์เห็นข้าพระองค์ก็ไม่สะดุ้งกลัว พวกเราต่างเพลิดเพลินเดินไปตามป่าเขาลำเนาไพร[๑๓๒๐] ฝูงสัตว์ป่าแม้ดุร้ายก็ไม่สะดุ้งกลัวข้าพระองค์ เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะเหตุไรเล่า ฝูงสัตว์ป่าจงจะสะดุ้งกลัวข้าพระองค์

(พระเจ้าปิลยักษ์ได้ทรงสดับดังนั้น จึงตรัสว่า)

{๔๘๗} [๑๓๒๑] ดูก่อนพ่อสามะ สัตว์ป่าหาได้สะดุ้งกลัวท่านไม่ เรากล่าวเหลวไหลต่อท่านดอก เราเป็นผู้ถูกความโกรธและความโลภครอบงำดอก จึงได้ยิงท่านด้วยลูกศรนั้น[๑๓๒๒] ดูก่อนพ่อสามะ ท่านมาจากไหนหรือใครใช้ท่านมาว่า ‘เจ้าจงไปยังแม่นํ้าหานํ้ามา’ ดังนี้ ท่านจึงมายังแม่นํ้ามิคสัมมตา

(สุวรรณสามโพธิสัตว์อดกลั้นทุกขเวทนาไว้ กราบทูลว่า)

{๔๘๘} [๑๓๒๓] มารดาบิดาของข้าพระองค์ตาบอด ข้าพระองค์เลี้ยงท่านทั้งสองนั้นในป่าใหญ่ ข้าพระองค์เป็นคนหานํ้าให้ท่านทั้งสองนั้น จึงมายังแม่นํ้ามิคสัมมตา{๔๘๙} [๑๓๒๔] อาหารของท่านทั้งสองนั้นยังพอมีอยู่ เมื่อเป็นเช่นนี้ ชีวิตของท่านทั้งสองนั้นจักดำรงอยู่ได้สัก ๖ วัน แต่ท่านผู้ตาบอดทั้งสองเห็นจะจักตายแน่เพราะไม่ได้นํ้า[๑๓๒๕] ความทุกข์เพราะถูกพระองค์ยิงด้วยลูกศรนี้มิได้เป็นความทุกข์ของข้าพระองค์นัก เพราะความทุกข์เช่นนี้ลูกผู้ชายต้องทนได้

แน่นอน แต่ความทุกข์ที่ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นมารดานั้นเป็นความทุกข์ของข้าพระองค์ยิ่งกว่าความทุกข์เพราะถูกพระองค์ยิงด้วยลูกศรนั้นเสียอีก

[๑๓๒๖] ความทุกข์เพราะถูกพระองค์ยิงด้วยลูกศรนี้มิได้เป็นความทุกข์ของข้าพระองค์นัก เพราะความทุกข์เช่นนี้ลูกผู้ชายต้องทนได้แน่นอน แต่ความทุกข์ที่ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นบิดานั้นเป็นความทุกข์ของข้าพระองค์ยิ่งกว่าความทุกข์เพราะถูกพระองค์ยิงด้วยลูกศรนั้นเสียอีก[๑๓๒๗] มารดานั้นจักว้าเหว่ร้องไห้อยู่ตลอดราตรี จักซูบซีดไปในกึ่งราตรีหรือในที่สุดราตรี เหมือนแม่นํ้าน้อยเหือดแห้งไปในคิมหันตฤดูเป็นแน่

[๑๓๒๘] บิดานั้นจักว้าเหว่ร้องไห้อยู่ตลอดราตรี จักซูบซีดไปในกึ่งราตรีหรือในที่สุดราตรี เหมือนแม่นํ้าน้อยเหือดแห้งไปในคิมหันตฤดูเป็นแน่

[๑๓๒๙] ข้าแต่พระราชา ข้าพระองค์คอยหมั่นบีบนวดมือและเท้าของท่านทั้งสอง ท่านทั้งสองนั้นจักเที่ยวเรียกหาข้าพระองค์ไปในป่าใหญ่ว่า ‘พ่อสามะ ๆ’

[๑๓๓๐] ลูกศรลูกที่ ๒ คือความโศกเพราะไม่ได้เห็นท่านทั้งสองนี้แล ทำให้หัวใจของข้าพระองค์หวั่นไหวอยู่ การที่ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นท่านทั้งสองผู้ตาบอดเห็นจะทำให้ข้าพระองค์ต้องเสียชีวิตไป

(พระเจ้าปิลยักษ์ตรัสว่า)

{๔๙๐} [๑๓๓๑] ดูก่อนสามะผู้ดูงดงาม ท่านอย่าคร่ำครวญไปนักเลย เราจักขอทำหน้าที่เลี้ยงท่านทั้งสองนั้นในป่าใหญ่เอง

[๑๓๓๒] เราเป็นผู้ฉลาดในธนูศิลป์ เป็นผู้มีชื่อเสียงว่ายกธนูหนักได้ เราจักขอทำหน้าที่เลี้ยงท่านทั้งสองนั้นในป่าใหญ่เอง

[๑๓๓๓] เราจักเที่ยวแสวงหาอาหารที่เป็นเดนของเหล่าสัตว์ป่า และมูลผลาหารในป่า ทำหน้าที่เลี้ยงท่านทั้งสองนั้นในป่าใหญ่เอง

[๑๓๓๔] ดูก่อนสามะ ป่าซึ่งเป็นที่อยู่แห่งมารดาบิดาของท่านอยู่ที่ไหน เราจักเลี้ยงท่านทั้งสองนั้นให้เหมือนอย่างที่ท่านได้เลี้ยงมาแล้ว

(สุวรรณสามโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๔๙๑} [๑๓๓๕] ข้าแต่พระราชา มีหนทางที่เดินได้เฉพาะคนเดียวอยู่ทางทิศหัวนอนของข้าพระองค์ เสด็จดำเนินแต่นี้สิ้นระยะกึ่งเสียงกู่ก็จะเสด็จถึงเรือนที่อยู่แห่งมารดาบิดาของข้าพระองค์ ขอเชิญพระองค์เสด็จจากที่นี้ไปเลี้ยงมารดาบิดาของข้าพระองค์ในสถานที่นั้นเถิด{๔๙๒} [๑๓๓๖] ข้าแต่พระเจ้ากาสี ข้าพระองค์ขอถวายบังคมแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญของชาวกาสี ข้าพระองค์ขอถวายบังคมแต่พระองค์ ขอพระองค์โปรดทรงพระกรุณาบำรุงเลี้ยงมารดาบิดาผู้ตาบอดของข้าพระองค์ในป่าใหญ่ด้วยเถิด[๑๓๓๗] ข้าพระองค์ขอประคองอัญชลีแต่พระองค์ ข้าแต่พระเจ้ากาสีข้าพระองค์ขอน้อมเกล้าบังคมแด่พระองค์ ข้าพระองค์ขอทูลสั่งความ ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาตรัสบอกการกราบลา ของข้าพระองค์ด้วยเถิด พระเจ้าข้า(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศข้อความนั้น จึงตรัสว่า)

{๔๙๓} [๑๓๓๘] สามบัณฑิตผู้กำลังหนุ่มแน่นดูงดงาม ครั้นทูลสั่งความดังนี้แล้วถูกกำลังพิษแผ่ซ่านถึงกับสลบแน่นิ่งไป

{๔๙๔} [๑๓๓๙] พระราชาพระองค์นั้นทรงคร่ำครวญน่าสงสารอย่างมากว่า ‘เราสำคัญว่าตัวจะไม่แก่ไม่ตาย ในวันนี้ เราได้เห็นสามบัณฑิตทำกาลกิริยา จึงได้รู้ความแก่ความตาย แต่ก่อนไม่รู้เลย ไม่มีเลยที่มฤตยูจะไม่มาถึง[๑๓๔๐] สามบัณฑิตถูกลูกศรเคลือบยาพิษซึมซาบแล้วยังพูดกะเราอยู่เลย ครั้นกาลล่วงไปอย่างนี้ในวันนี้ กลับไม่พูดอะไรเลย

[๑๓๔๑] เราจะต้องตกนรกเป็นแน่ เราไม่มีความสงสัยในข้อนี้เลย เพราะบาปที่เราทำไว้ในกาลนั้นหยาบช้า สามารถทำให้หมกไหม้อยู่ตลอดกาลนาน

[๑๓๔๒] ในบ้านเมืองย่อมมีคนว่ากล่าวเราว่าเป็นผู้ทำกรรมหยาบช้า แต่ในป่าอันหามนุษย์มิได้ ใครเล่าจะควรว่ากล่าวเรา

[๑๓๔๓] ในบ้านเมืองผู้คนจะมาชุมนุมกันแล้วเตือนเราให้ระลึกถึงการกระทำทั้งหลาย แต่ในป่าอันหามนุษย์มิได้ ใครเล่าจะมาเตือนเราให้ระลึกได้’

{๔๙๕} [๑๓๔๔] นางเทพธิดานั้นอันตรธานไปจากภูเขาคันธมาทน์ ได้กล่าวคาถาเหล่านี้เพื่ออนุเคราะห์พระราชาว่า

[๑๓๔๕] ‘ดูก่อนมหาราชา นัยว่าพระองค์ได้ทรงกระทำความผิดอันเป็นกรรมชั่ว มารดา บิดา และบุตร รวม ๓ คน ผู้หาความผิดมิได้ถูกพระองค์ฆ่าเสียแล้วด้วยลูกศรลูกเดียว[๑๓๔๖] เชิญเสด็จมานี่เถิด ดิฉันจะพร่ำสอนพระองค์อย่างที่พระองค์จะทรงมีสุคติ ขอให้พระองค์ทรงเลี้ยงดูมารดาบิดาผู้ตาบอดทั้งสองนั้นโดยธรรม ดิฉันเข้าใจว่าสุคติจะพึงมีแก่พระองค์ได้’

{๔๙๖} [๑๓๔๗] พระราชานั้นทรงคร่ำครวญอยางน่าสงสารอย่างมาก ทรงถือหม้อน้ำเสด็จมุ่งหน้าไปทางทิศทักษิณแล้ว

(ทุกูลบัณฑิตบิดาของสุวรรณสามโพธิสัตว์ได้ยินเสียงฝีเท้า จึงถามว่า)

{๔๙๗} [๑๓๔๘] นั่นเสียงเท้าของใครหนอ นี่คงเป็นเสียงเท้ามนุษย์เดินมาเป็นแน่ มิใช่เสียงเท้าของเจ้าสามะซึ่งไม่ดัง ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ ท่านเป็นใครหนอ[๑๓๔๙] เจ้าสามะเดินเบา วางเท้าเบา นี่มิใช่เสียงฝีเท้าเจ้าสามะซึ่งไม่ดัง ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ ท่านเป็นใครหนอ

(พระเจ้าปิลยักษ์ตรัสว่า)

{๔๙๘} [๑๓๕๐] ข้าพเจ้าเป็นพระราชาของชาวกาสี ผู้คนรู้จักข้าพเจ้าว่าพระเจ้าปิลยักษ์ ข้าพเจ้าละแว่นแคว้นมาเที่ยวล่าสัตว์เพราะความโลภ[๑๓๕๑] ข้าพเจ้าเป็นผู้ฉลาดในธนูศิลป์ เป็นผู้มีชื่อเสียงว่าสามารถยกธนูที่หนักได้ แม้ข้างมาสู่ระยะลูกศรของข้าพเจ้าแล้วก็ไม่พ้นไปได้(ทุกูลบัณฑิตทูลปฏิสันถารว่า)

{๔๙๙} [๑๓๕๒] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระองค์เสด็จมาดีแล้ว อนึ่ง พระองค์มิได้เสด็จมาร้าย พระองค์เป็นผู้ใหญ่เสด็จมาถึงแล้ว ขอจงทรงทราบสิ่งที่มีอยู่ในที่นี้[๑๓๕๓] ข้าแต่พระราชา เชิญเสวยผลมะพลับ ผลมะหาด ผลมะซาง และผลหมากเม่า อันเป็นผลไม้เล็กน้อย ขอได้ทรงเลือกเสวยแต่ที่ดี ๆ เถิด

[๑๓๕๔] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า น้ำนี้เย็นสนิท นำมาแต่แม่นํ้ามิคสัมมตานทีซึ่งไหลออกจากซอกเขา ขอทรงดื่มเถิด ถ้าพระองค์ทรงพระประสงค์(พระเจ้าปิลยักษ์ตรัสว่า)

{๕๐๐} [๑๓๕๕] ท่านทั้งสองตาบอดไม่สามารถจะเห็นไร ๆ ในป่าได้ ใครหนอนำผลไม้มาเพื่อท่านทั้งสอง การเก็บผลาผลไว้โดยเรียบร้อยนี้ ปรากฏแก่ข้าพเจ้าเหมือนการเก็บของคนตาดี(ทุกูลบัณฑิตได้ฟังดังนั้น จึงกราบทูลว่า)

{๕๐๑} [๑๓๕๖] พ่อสามะผู้เป็นหนุ่มน้อยรูปร่างสันทัดดูงดงาม ผมของเธอยาว ดำ เลื้อยลงไป ปลายงอนช้อนขึ้นเบื้องบน[๑๓๕๗] เธอนั่นแหละนำผลไม้มา ถือหม้อนํ้าไปยังแม่น้ำหาน้ำมา เห็นจะกลับมาใกล้แล้วละ

(พระเจ้าปิลยักษ์ตรัสว่า)

{๕๐๒} [๑๓๕๘] ข้าพเจ้าได้ฆ่าสามกุมารผู้บำรุงท่าน ผู้ที่ท่านกล่าวชมว่าเป็นผู้งดงามน่าดูเสียแล้ว

[๑๓๕๙] สามกุมารผู้มีผมยาว ดำ เลื้อยลงไป ปลายงอนช้อนขึ้นเบื้องบน นั้นข้าพเจ้าฆ่าเขาเสียแล้ว นอนอยู่ที่หาดทรายเปรอะเปื้อนด้วยโลหิต(นางปาริกามารดาพระโพธิสัตว์ถามทุกูลบัณฑิตว่า)

{๕๐๓} [๑๓๖๐] ท่านทุกูลบัณฑิต ท่านพูดอยู่กับใครซึ่งบอกว่า ‘สามกุมารถูกฆ่าเสียแล้ว’ ใจของดิฉันสั่นสะท้านเพราะได้ยินว่า ‘พ่อสามะถูกฆ่าเสียแล้ว’

[๑๓๖๑] ใจของดิฉันสั่นสะท้านเพราะได้ยินว่า ‘สามกุมารถูกฆ่าเสียแล้ว’ เหมือนใบโพอ่อนถูกลมพัดฉะนั้น

(ทุกูลบัณฑิตกล่าวว่า)

{๕๐๔} [๑๓๖๒] ดูก่อนแม่ปาริกา ท่านผู้นี้คือพระเจ้ากาสี พระองค์ทรงยิงพ่อสามะด้วยลูกศรที่แม่นํ้ามิคสัมมตานทีด้วยความโกรธ เราทั้งสองอย่ามุ่งร้ายต่อพระองค์เลย(นางปาริกากล่าวว่า)

{๕๐๕} [๑๓๖๓] บุตรสุดที่รักซึ่งเลี้ยงพวกเราที่ตาบอดอยู่ในป่าหาได้ยาก ไฉนจะไม่ยังจิตให้โกรธในบุคคลผู้ฆ่าบุตรสุดที่รักคนเดียวนั้นเล่า(ทุกูลบัณฑิตกล่าวว่า)

{๕๐๖} [๑๓๖๔] บุตรสุดที่รักซึ่งเลี้ยงพวกเราที่ตาบอดอยู่ในป่าหาได้ยาก บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่โกรธในบุคคลผู้ฆ่าบุตรสุดที่รักคนเดียวนั้น(ลำดับนั้น พระเจ้าปิลยักษ์ตรัสปลอบใจสองดาบสนั้นว่า)

{๕๐๗} [๑๓๖๕] พระคุณเจ้าทั้งสองอย่าได้คร่ำครวญกับข้าพเจ้าผู้กล่าวว่า ‘สามกุมารถูกฆ่าเสียแล้ว’ ให้มากไปเลย ข้าพเจ้าจักขอทำหน้าที่เลี้ยงดูพระคุณเจ้าทั้งสองในป่าใหญ่เอง[๑๓๖๖] ข้าพเจ้าเป็นผู้ฉลาดในธนูศิลป์ เป็นผู้มีชื่อเสียงว่าสามารถยกธนูที่หนักได้ จักขอทำหน้าที่เลี้ยงดูพระคุณเจ้าทั้งสองในป่าใหญ่เอง[๑๓๖๗] ข้าพเจ้าจักแสวงหาสิ่งของที่เป็นเดนของเหล่าสัตว์ป่า และมูลผลาหารในป่า ขอทำหน้าที่เลี้ยงพระคุณเจ้าทั้งสองในป่าใหญ่

(ดาบสทั้งสองกราบทูลว่า)

{๕๐๘} [๑๓๖๘] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า เหตุนั้นไม่สมควร การทรงทำอย่างนั้นไม่สมควรในอาตมาทั้งสอง พระองค์เป็นพระราชาของอาตมาทั้งสอง อาตมาทั้งสองขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์(พระเจ้าปิลยักษ์ทรงสดับดังนั้น ก็ดีพระทัยยิ่งนัก จึงตรัสว่า)

{๕๐๙} [๑๓๖๙] ข้าแต่ท่านผู้เชื้อชาติเนสาท (นายพราน) พระคุณเจ้ากล่าวเป็นธรรม พระคุณเจ้าบำเพ็ญการถ่อมตน ขอพระคุณเจ้าจงเป็นบิดาของข้าพเจ้า ข้าแต่นางปาริกา ขอพระคุณเจ้า จงเป็นมารดาของข้าพเจ้า(ดาบสทั้งสองประคองอัญชลีกราบทูลว่า)

{๕๑๐} [๑๓๗๐] ข้าแต่ท่านกาสิราช อาตมาทั้งสองขอนอบน้อมแด่พระองค์ ดูก่อนพระองค์ผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวกาสี อาตมาทั้งสอง ขอนอบน้อมแต่พระองค์ อาตมาทั้งสองขอประคองอัญชลีแด่พระองค์ ขอพระองค์ได้โปรดพาอาตมาทั้งสองไปให้ถึงที่ที่สามกุมารนอนอยู่เถิด[๑๓๗๑] อาตมาทั้งสองจะสัมผัสเท้าทั้งสองและดวงหน้าอันงดงามผุดผ่องของเธอ แล้วทุบตีตัวเองให้ถึงตาย

(พระเจ้าปิลยักษ์ตรัสว่า)

{๕๑๑} [๑๓๗๒] ป่าที่สามกุมารถูกฆ่านอนอยู่เหมือนดวงจันทร์ตกลงเหนือแผ่นดิน เป็นป่าใหญ่ เกลื่อนกล่นด้วยสัตว์ร้าย ปรากฏเหมือนที่สุดอากาศ

[๑๓๗๓] ป่าที่สามกุมารถูกฆ่านอนอยู่เหมือนดวงอาทิตย์ตกลงเหนือแผ่นดิน เป็นป่าใหญ่ เกลื่อนกล่นด้วยสัตว์ร้าย ปรากฏเหมือนที่สุดอากาศ[๑๓๗๔] ป่าที่สามกุมารถูกฆ่านอนคลุกฝุ่นอยู่เป็นป่าใหญ่ เกลื่อนกล่นด้วยสัตว์ร้าย ปรากฏเหมือนที่สุดอากาศ[๑๓๗๕] ป่าที่สามกุมารถูกฆ่านอนอยู่เป็นป่าใหญ่ เกลื่อนกล่นด้วยสัตว์ร้าย ปรากฏเหมือนที่สุดอากาศ พระคุณเจ้าทั้งสองจงอยู่ในอาศรมนี้เถิด(ดาบสทั้งสองกราบทูลว่า)

{๕๑๒} [๑๓๗๖] ถึงหากในป่านั้นจะมีสัตว์ร้ายเป็นร้อย เป็นพัน และเป็นหมื่น อาตมาทั้งสองก็ไม่มีความกลัวใด ๆ ในสัตว์ร้ายทั้งหลายเลย(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศข้อความนั้น จึงตรัสว่า)

{๕๑๓} [๑๓๗๗] ในกาลนั้น พระเจ้ากาสีทรงพาฤๅษีผู้ตาบอดทั้งสองไปในป่าใหญ่ ทรงจูงมือฤๅษีทั้งสองไปในที่ที่สามกุมารถูกฆ่านั้นแล้ว{๕๑๔} [๑๓๗๘] ดาบสทั้งสองเห็นสามกุมารผู้เป็นบุตรนอนคลุกฝุ่น ถูกทิ้งอยู่ในป่าใหญ่ดังดวงจันทร์ตกลงเหนือแผ่นดินฉะนั้น[๑๓๗๙] ดาบสทั้งสองเห็นสามกุมารผู้เป็นบุตรนอนคลุกฝุ่น ถูกทิ้งอยู่ในป่าใหญ่ดังดวงอาทิตย์ตกลงเหนือแผ่นดินฉะนั้น[๑๓๘๐] ดาบสทั้งสองเห็นสามกุมารผู้เป็นบุตรนอนคลุกฝุ่น ถูกทิ้งอยู่ในป่าใหญ่ ก็ครํ่าครวญน่าสงสารนัก

[๑๓๘๑] ดาบสทั้งสองเห็นสามกุมารผู้เป็นบุตรนอนคลุกฝุ่นอยู่ ได้ประคองแขนพลางคร่ำครวญว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย นัยว่าในโลกนี้ ช่างไม่มีความยุติธรรมเสียเลย

[๑๓๘๒] ลูกสามะผู้ดูงดงามเอ๋ย เจ้ามัวเมามากนักแล ที่ไม่ยอมพูดจาอะไรเลย ในเมื่อกาลล่วงไปแล้วในวันนี้[๑๓๘๓] ลูกสามะผู้ดูงดงามเอ๋ย เจ้าเคลิบเคลิ้มมากนักแล ที่ไม่ยอมพูดจาอะไรเลย ในเมื่อกาลล่วงไปแล้วในวันนี้[๑๓๘๔] ลูกสามะผู้ดูงดงามเอ๋ย เจ้าขัดเคืองมากนักแล ที่ไม่ยอมพูดจาอะไรเลย ในเมื่อกาลล่วงไปแล้วในวันนี้[๑๓๘๕] ลูกสามะผู้ดูงดงามเอ๋ย เจ้าช่างหลับเอาเสียจริง ๆ ที่ไม่ยอมพูดจาอะไรเลย ในเมื่อกาลล่วงไปแล้วในวันนี้[๑๓๘๖] ลูกสามะผู้ดูงดงามเอ๋ย เจ้าไม่มีจิตใจเอาเสียจริง ๆ ที่ไม่ยอมพูดจาอะไรเลย ในเมื่อกาลล่วงไปแล้วในวันนี้[๑๓๘๗] บัดนี้ ใครเล่าจักทำความสะอาดชฎาที่หม่นหมอง

เปื้อนฝุ่นละออง เพราะลูกสามะผู้คอยปรนนิบัติเราผู้ตาบอดทั้งสอง ก็มาตายเสียแล้ว[๑๓๘๘] ใครเล่าจักจับไม้กวาดมากวาดอาศรมของเราทั้งสอง เพราะลูกสามะผู้คอยปรนนิบัติเราผู้ตาบอดทั้งสองก็มาตายเสียแล้ว[๑๓๘๙] บัดนี้ ใครเล่าจักจัดนํ้าเย็นและนํ้าร้อนมาให้เราทั้งสองอาบ เพราะลูกสามะผู้คอยปรนนิบัติเราผู้ตาบอดทั้งสอง ก็มาตายเสียแล้ว[๑๓๙๐] บัดนี้ ใครเล่าจักให้เราบริโภคมูลผลาหารในป่า เพราะลูกสามะผู้คอยปรนนิบัติเราผู้ตาบอดทั้งสองก็มาตายเสียแล้ว{๕๑๕} [๑๓๙๑] มารดาผู้สะอึกสะอื้นด้วยความเศร้าโศกถึงบุตรได้เห็นสามะผู้เป็นบุตรนอนคลุกฝุ่นอยู่ จึงได้กล่าวสัจวาจาว่า

[๑๓๙๒] ‘ลูกสามะนี้เป็นผู้มีปกติประพฤติธรรมมาแต่กาลก่อน ด้วยสัจวาจานี้ ขอให้พิษของลูกสามะจงหายไป[๑๓๙๓] ลูกสามะนี้เป็นผู้มีปกติประพฤติพรหมจรรย์มาแต่กาลก่อน ด้วยสัจวาจานี้ ขอให้พิษของลูกสามะจงหายไป[๑๓๙๔] ลูกสามะนี้เป็นผู้มีปกติกล่าวคำสัตย์มาแต่กาลก่อน ด้วยสัจวาจานี้ ขอให้พิษของลูกสามะจงหายไป[๑๓๙๕] ลูกสามะนี้เป็นผู้เลี้ยงมารดาบิดา ด้วยสัจวาจานี้ ขอให้พิษของลูกสามะจงหายไป[๑๓๙๖] ลูกสามะนี้เป็นผู้มีปกติประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล ด้วยสัจวาจานี้ ขอให้พิษของลูกสามะจงหายไป[๑๓๙๗] ลูกสามะนี้เป็นที่รักยิ่งประดุจชีวิตของเรา ด้วยสัจวาจานี้ ขอให้พิษของลูกสามะจงหายไป[๑๓๙๘]

บุญอย่างใดอย่างหนึ่งที่ลูกสามะได้ทำไว้แก่เราและบิดาของเธอ ด้วยบุญกุศลนั้นทั้งหมด ขอให้พิษของลูกสามะจงหายไป’{๕๑๖} [๑๓๙๙] บิดาผู้คร่ำครวญอยู่ด้วยความเศร้าโศกถึงบุตร เห็นสามะผู้บุตรนอนคลุกฝุ่นอยู่ ได้กล่าวสัจวาจาว่า[๑๔๐๐] ‘ลูกสามะนี้เป็นผู้มีปกติประพฤติธรรมมาแต่กาลก่อน ด้วยสัจวาจานี้ ขอให้พิษของลูกสามะจงหายไป[๑๔๐๑] ลูกสามะนี้ เป็นผู้มีปกติประพฤติพรหมจรรย์มาแต่กาลก่อน ด้วยสัจวาจานี้ ขอให้พิษของลูกสามะจงหายไป[๑๔๐๒] ลูกสามะนี้เป็นผู้มีปกติกล่าวคำสัตย์มาแต่กาลก่อน ด้วยสัจวาจานี้ ขอให้พิษของลูกสามะจงหายไป

[๑๔๐๓] ลูกสามะนี้เป็นผู้เลี้ยงมารดาบิดา ด้วยสัจวาจานี้ ขอให้พิษของลูกสามะจงหายไป

[๑๔๐๔] ลูกสามะนี้เป็นผู้มีปกติประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูลด้วยสัจวาจานี้ ขอให้พิษของลูกสามะจงหายไป

[๑๔๐๕] ลูกสามะนี้เป็นที่รักยิ่งประดุจชีวิตของเรา ด้วยสัจวาจานี้ขอให้พิษของลูกสามะจงหายไป

[๑๔๐๖] บุญอย่างใดอย่างหนึ่งที่ลูกสามะได้ทำไว้แก่เราและมารดาของเธอ ด้วยบุญกุศลนั้นทั้งหมด ขอให้พิษของลูกสามะจงหายไป’

{๕๑๗} [๑๔๐๗] นางสุนทรีเทพธิดาอันตรธานไปจากภูเขาคันธมาทน์ก็ได้กล่าวสัจวาจานี้ด้วยความเอ็นดูสามกุมารว่า

[๑๔๐๘] ‘เราอยู่ที่ภูเขาคันธมาทน์มานาน ไม่มีใครอื่นจะเป็นที่รักของเรายิ่งกว่าสามกุมาร ด้วยสัจวาจานี้ ขอให้พิษของสามกุมารจงหายไป

[๑๔๐๙] ป่าทั้งหมดที่ภูเขาคันธมาทน์ล้วนแต่เป็นไม้หอม ด้วยสัจวาจานี้ ขอให้พิษของสามกุมารจงหายไป

[๑๔๑๐] เมื่อดาบสทั้งสองบ่นเพ้อรำพันน่าสงสารเป็นอันมาก ขอให้สามกุมารผู้ยังหนุ่มแน่น ดูงดงาม จงลุกขึ้นเร็วพลัน’

(ลำดับนั้น สุวรรณสามโพธิสัตว์ได้กล่าวกะคนเหล่านั้นว่า)

{๕๑๘} [๑๔๑๑] ข้าพเจ้ามีนามว่าสามะ ขอความเจริญจงมีแก่ท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าลุกขึ้นได้แล้วโดยสวัสดี ขอท่านทั้งหลายอย่าครํ่าครวญนักเลย จงพูดกับข้าพเจ้าด้วยเสียงอันไพเราะเถิด

(สุวรรณสามเห็นพระราชา จึงทำปฏิสันถารว่า)

{๕๑๙} [๑๔๑๒] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระองค์เสด็จมาดีแล้ว อนึ่ง พระองค์มิได้เสด็จมาร้าย พระองค์เป็นผูใหญ่เสด็จมาถึงแล้ว ขอจงทรงทราบสิ่งที่มีอยู่ในที่นี้[๑๔๑๓] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า เชิญเสวยผลมะพลับ ผลมะหาด ผลมะซางและผลหมากเม่า อันเป็นผลไม้เล็กน้อย ขอได้ทรงเลือกเสวยแต่ที่ดี ๆ เถิด[๑๔๑๔] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า นํ้านี้เย็นสนิท นำมาแต่แม่นํ้ามิคสัมมตานทีซึ่งไหลออกจากซอกเขา ขอทรงดื่มเถิด ถ้าพระองค์ทรงพระประสงค์(พระเจ้าปิลยักษ์ทรงเห็นความอัศจรรย์นั้น จึงตรัสว่า)

{๕๒๐} [๑๔๑๕] ฉันงวยงงมาก งงไปจริง ๆ มืดไปทั่วทุกทิศ ฉันได้เห็นพ่อสามะตายไปแล้วจริง ๆ ดูก่อนท่านสามะ ท่านฟื้นคืนชีพมาได้อย่างไรหนอ(สุวรรณสามโพธสัตว์กราบทูลว่า)

{๕๒๑} [๑๔๑๖] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า คนที่ยังมีชีวิตอยู่ แต่มีเวทนากล้า มีวาระจิตตกภวังค์ แล้ว ชาวโลกทั้งหลายย่อมสำคัญว่าตายแล้ว ทั้งที่ยังมีชีวิตอยู่[๑๔๑๗] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า คนที่ยังมีชีวิตอยู่ แต่มีเวทนากล้า ถึงความดับสนิท (ดับลมหายใจ) ชาวโลกทั้งหลายย่อมสำคัญว่า ตายแล้ว ทั้งที่ยังมีชีวิตอยู่

{๕๒๒} [๑๔๑๘] บุคคลใดเลี้ยงมารดาและบิดาโดยชอบธรรม แม้เทวดาก็เยียวยารักษาผู้เลี้ยงมารดาและบิดานั้น

[๑๔๑๙] บุคคลใดเลี้ยงมารดาและบิดาโดยชอบธรรม นักปราชญ์ทั้งหลายย่อมสรรเสริญบุคคลผู้เลี้ยงมารดาและบิดานั้นในโลกนี้ บุคคลนั้นละจากโลกนี้ไปแล้วย่อมบันเทิงในสวรรค์(พระเจ้าปิลยักษ์ทรงสดับแล้ว ทรงประคองอัญชลีทูลขอร้องว่า)

{๕๒๓} [๑๔๒๐] ฉันนี่ยิ่งงวยงงมากขึ้น มืดไปทั่วทุกทิศ ดูก่อนสามะ ฉันขอถึงท่านเป็นสรณะ และขอท่านจงเป็นสรณะของฉันด้วย

(สุวรรณสามโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๕๒๔} [๑๔๒๑] ข้าแต่พระขัตติยมหาราช ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในพระชนนีและพระชนกเถิด ขอเดชะ ครั้นพระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์[๑๔๒๒] ข้าแต่พระขัตติยมหาราช ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในพระราชโอรสและพระมเหสีเถิด ขอเดชะ ครั้นพระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์[๑๔๒๓] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในมิตรและในอำมาตย์ทั้งหลายเถิด ขอเดชะ ครั้นพระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์[๑๔๒๔] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในพาหนะและพลนิกายทั้งหลายเถิด ขอเดชะ ครั้นพระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์

[๑๔๒๕] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในชาวบ้านและชาวนิคมทั้งหลายเถิด ขอเดชะ ครั้นพระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์[๑๔๒๖] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในชาวแว่นแคว้นและชาวชนบททั้งหลายเถิด ขอเดชะ ครั้นพระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์[๑๔๒๗] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในสมณะและพราหมณ์ทั้งหลายเถิด ขอเดชะ ครั้นพระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์[๑๔๒๘] ข้าแต่พระขัตติยมหาราช ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในเนื้อและนกทั้งหลายเถิด ขอเดชะ ครั้นพระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์[๑๔๒๙] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์ทรงประพฤติธรรมเถิด ธรรมที่พระองค์ทรงประพฤติแล้ว ย่อมนำความสุขมาให้ ขอเดชะ ครั้นพระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์[๑๔๓๐] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์ทรงประพฤติธรรมเถิด พระอินทร์ เทวดา ตลอดทั้งพรหมถึงแล้วซึ่งทิพยสถาน เพราะธรรมที่ประพฤติดีแล้ว ขอเดชะ ขอพระองค์อย่าทรงประมาทธรรมเลย

จบ สุวัณณสามชาดกที่ ๓

๔. เนมิราชชาดก (๕๔๑)

ว่าด้วยพระเจ้าเนมิราชทรงบำเพ็ญอธิษฐานบารมี

(พระบรมศาสดาเมื่อจะทรงประกาศข้อความนั้น จึงตรัสว่า)

{๕๒๕} [๑๔๓๑] การที่มนุษย์ทั้งหลายผู้มีปัญญาประจักษ์อุบัติขึ้นมาในโลก ในสมัยพระเจ้าเนมิราชผู้ทรงเป็นบัณฑิต ผู้ทรงต้องการกุศล เป็นเรื่องอัศจรรย์จริงหนอ[๑๔๓๒] พระเจ้าเนมิราชผู้ทรงปราบอริราชศัตรูได้บริจาคทานแก่ชาววิเทหรัฐทุกคน เมื่อพระองค์ทรงบริจาคทานนั้นอยู่ ได้ทรงมีพระดำริขึ้นว่า ‘ทานหรือพรหมจรรย์อย่างไหนเล่าหนอจะมีผลมาก’{๕๒๖} [๑๔๓๓] ท้าวมัฆวานเทพกุญชรสหัสสเนตรทรงทราบพระดำริของพระเจ้าเนมิราชแล้วทรงกำจัดความมืดด้วยพระรัศมีปรากฏพระองค์ขึ้น

[๑๔๓๔] พระเจ้าเนมิราชจอมมนุษย์มีพระโลมชาติชูชัน ได้ตรัสถามท้าววาสวะว่า ‘ท่านเป็นเทวดา เป็นคนธรรพ์ หรือเป็นท้าวสักกปุรินททะ

[๑๔๓๕] รัศมีของท่านเช่นนั้นข้าพเจ้าไม่เคยได้เห็นหรือไม่เคยได้ยินมาเลย ขอท่านจงบอกแก่ข้าพเจ้า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะรู้จักท่านได้อย่างไร’