๙. วิธุรชาดก เล่ม ๒๘

๙. วิธูรชาดก (๕๔๖)

ว่าด้วยพระวิธูรบัณฑิตบำเพ็ญสัจจบารมี

โทหฬกัณฑ์

ตอนว่าด้วยความแพ้ท้อง

(พญานาควรุณตรัสถามนางนาควิมลามเหสีว่า)

{๘๙๓} [๒๓๕๗] ดูเธอผอมเหลือง แรงน้อย เมื่อก่อนรูปพรรณของเธอมิได้เป็นเช่นนั้นเลย ดูก่อนน้องวิมลา พี่ถามเธอ ขอจงบอกมาว่าเวทนาในร่างกายของเธอเป็นเช่นไร(นางนาควิมลาทูลตอบว่า)

{๘๙๔} [๒๓๕๘] ข้าแต่พระจอมหมู่นาค ชื่อว่าความแพ้ท้องเรียกว่าเป็นธรรมดาของพวกผู้หญิงในหมู่มนุษย์ ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐสุดในหมู่นาค หม่อมฉันปรารถนาหัวใจของวิธูรบัณฑิตที่ถูกนำมาโดยชอบ(พญานาควรุณตรัสว่า)

{๘๙๕} [๒๓๕๙] ดูก่อนพระน้องวิมลา เธอแพ้ท้องอยากได้หัวใจของวิธูรบัณฑิตดังจะปรารถนาดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ หรือลม เพราะว่าวิธูรบัณฑิตยากที่บุคคลจะเห็นได้ ใครจักนำวิธูรบัณฑิตมาในนาคพิภพนี้ได้

(นางนาคอิรันทดีผู้เป็นธิดากราบทูลว่า)

{๘๙๖} [๒๓๖๐] ข้าแต่พระบิดา เหตุอะไรหนอ พระบิดาจึงทรงซบเซาพระพักตร์ ของพระบิดาเป็นเหมือนดอกปทุมที่ถูกขยำด้วยมือ ข้าแต่พระบิดาผู้เป็นใหญ่ เป็นที่ครั่นคร้ามของศัตรู เหตุอะไรหนอจึงทรงเป็นทุกข์พระหฤทัย อย่าทรงเศร้าโศกไปเลย(พญานาควรุณตรัสว่า)

{๘๙๗} [๒๓๖๑] อิรันทดีลูกรัก ก็แม่ของเจ้าปรารถนาหัวใจของวิธูรบัณฑิต เพราะว่าวิธูรบัณฑิตยากที่บุคคลจะเห็นได้ ใครจักนำวิธูรบัณฑิตมาในนาคพิภพนี้ได้{๘๙๘} [๒๓๖๒] เจ้าจงไปเที่ยวแสวงหาสามีผู้ซึ่งสามารถนำวิธูรบัณฑิตมาในนาคพิภพนี้

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

ก็นางนาคมาณวิกานั้นได้สดับพระดำรัสของพระบิดาดังนี้ แล้วก็มีจิตชุ่มด้วยกิเลสออกไปเที่ยวแสวงหาสามีในคืนนั้น

(นางนาคอิรันทดีกล่าวว่า)

{๘๙๙} [๒๓๖๓] คนธรรพ์ รากษส นาค กินนร หรือมนุษย์ผู้ฉลาดผู้สามารถจะให้สิ่งที่น่าใคร่ทั้งปวงได้ คนไหนเล่าที่จักเป็นสามีของเราตลอดกาลนาน(ปุณณกเสนาบดียักษ์กล่าวว่า)

{๙๐๐} [๒๓๖๔] ดูก่อนนางผู้มีนัยน์ตาหาที่ติมิได้ เธอจงเบาใจเถิด เราจักเป็นสามีของเธอ จักเป็นผู้เลี้ยงดูเธอ เพราะปัญญาของเราสามารถ

จะนำเนื้อหัวใจของวิธูรบัณฑิตมาให้ได้ จงเบาใจเถิด เธอจักเป็นภรรยาของเรา

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๙๐๑} [๒๓๖๕] นางอิรันทดีผู้มีใจกำหนัดรักใคร่ เพราะเคยร่วมอภิรมย์กันมาในภพก่อนได้กล่าวกับปุณณกยักษ์ว่า ‘มาเถิด ท่าน เราจักไปในสำนักพระบิดาของดิฉัน พระบิดาของดิฉันจักตรัสบอกเนื้อความนั้นแก่ท่าน’{๙๐๒} [๒๓๖๖] นางอิรันทดีประดับประดานุ่งผ้าเรียบร้อย ทัดทรงดอกไม้ประพรมด้วยจุรณแก่นจันทน์ จูงมือปุณณกยักษ์เข้าไปสู่สำนักพระบิดา

(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

{๙๐๓} [๒๓๖๗] ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐในหมู่นาค ขอพระองค์ได้ทรงโปรดสดับถ้อยคำของข้าพระองค์ ขอพระองค์จงทรงรับสินสอดตามสมควร ข้าพระองค์ปรารถนาพระนางอิรันทดี ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาให้ข้าพระองค์ได้อยู่ร่วมกับพระนางด้วยเถิด[๒๓๖๘] ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ขอได้ทรงพระกรุณารับสินสอดนั้น คือ ช้าง ๑๐๐ ม้า ๑๐๐ รถเทียมม้า ๑๐๐ เกวียนบรรทุกของล้วนเต็มด้วยรัตนะต่าง ๆ ๑๐๐ ขอได้โปรดพระราชทานพระราชธิดาอิรันทดีแก่ข้าพระองค์เถิด พระเจ้าข้า(พญานาควรุณตรัสว่า)

{๙๐๔} [๒๓๖๙] ขอท่านจงรออยู่จนกว่าเราจะได้ปรึกษาหารือกับบรรดาญาติ มิตรและเพื่อนที่สนิทก่อน การงานที่ทำด้วยการไม่ปรึกษาหารือจะทำให้เดือดร้อนในภายหลังได้

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๙๐๕} [๒๓๗๐] ลำดับนั้น ท้าววรุณนาคราชเสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ ตรัสเรียกพระชายามาปรึกษาว่า

[๒๓๗๑] ‘ปุณณกยักษ์มาขอลูกอิรันทดีกะพี่ พวกเราจะให้ลูกอิรันทดีซึ่งเป็นที่รักของเราแก่ปุณณกยักษ์นั้น เพราะได้ทรัพย์เป็นจำนวนมากไหม’

{๙๐๖} [๒๓๗๒] (นางนาควิมลามเหสีทูลว่า) ‘ปุณณกยักษ์ไม่พึงได้ลูกอรันทดีของเราเพราะทรัพย์ เพราะสิ่งที่น่าปลื้มใจ แต่ถ้าปุณณกยักษ์ได้หัวใจของวิธูรบัณฑิตนำมาในนาคพิภพนี้โดยชอบธรรมได้ ด้วยความดีความชอบนี้เขาจะพึงได้ลูกสาวของเรา หม่อมฉันจะปรารถนาทรัพย์อื่นยิ่งไปกว่าหัวใจของวิธูรบัณฑิตก็หาไม่’{๙๐๗} [๒๓๗๓] ลำดับนั้น ท้าววรุณนาคราชเสด็จออกจากนิเวศน์แล้วตรัสเรียกปุณณกยักษ์มาตรัสว่า

[๒๓๗๔] ‘ท่านจะไม่ได้ลูกอิรันทดีของเราเพราะทรัพย์ เพราะสิ่งที่น่าปลื้มใจ ถ้าท่านได้หัวใจของวิธูรบัณฑิตนำมาในนาคพิภพนี้ได้โดยชอบธรรม ด้วยความดีความชอบนี้ท่านก็จะได้ลูกสาวของเรา เราจะปรารถนาทรัพย์อื่นยิ่งไปกว่าหัวใจของวิธูรบัณฑิตก็หาไม่’(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

{๙๐๘} [๒๓๗๕] ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ในโลกนี้ คนบางพวกย่อมเรียกผู้ใดว่าเป็นบัณฑิต คนพวกอื่นกลับเรียกผู้นั้นนั่นแลว่าเป็นพาลในเรื่องนี้คนทั้งหลายยังกล่าวแย้งกันอยู่ ขอได้ตรัสบอกแก่ข้าพระองค์ว่าพระองค์ทรงเรียกใครว่าเป็นบัณฑิต

(พญานาควรุณตรัสว่า)

{๙๐๙} [๒๓๗๖] บัณฑิตชื่อว่าวิธูระผู้ทำการสั่งสอนอรรถธรรมแก่พระเจ้าธนัญชัยโกรัพยราช ถ้าท่านได้ยินได้ฟังมาแล้ว ท่านจงไปนำบัณฑิตนั้นมา ครั้นได้มาโดยธรรมแล้ว อิรันทดีธิดาของเราก็จะเป็นภรรยาของท่าน(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๙๑๐} [๒๓๗๗] ฝ่ายปุณณกยักษ์ได้สดับพระดำรัสของท้าววรุณนาคราชดังนี้แล้ว ก็ยินดียิ่งนัก ลุกขึ้นแล้วไปสั่งบุรุษคนใช้ของตนผู้อยู่ในที่นั้นว่า ‘เจ้าจงนำม้าอาชาไนยที่เตรียมไว้แล้วมา ณ ที่นี้’[๒๓๗๘] ม้าสินธพอาชาไนยนั้นมีหูทั้งสองประดับด้วยทอง กีบหุ้มด้วยแก้วแดง มีเครื่องประดับอกล้วนทำด้วยทองชมพูนุทอันสุกใส

{๙๑๑} [๒๓๗๙] ปุณณกยักษ์ผู้ประดับประดาแต่งผมและหนวดดีแล้ว ขึ้นม้าอันเป็นยานพาหนะของเทวดา เหาะไปในอากาศกลางหาว

[๒๓๘๐] ปุณณกยักษ์นั้นเป็นผู้กำหนัดด้วยกามราคะ ปรารถนานางอิรันทดีนาคกัญญา จึงไปทูลท้าวกุเวรเวสสวัณผู้เรืองยศซึ่งเป็นใหญ่ในหมู่ยักษ์ว่า

[๒๓๘๑] ‘ภพนาคนั้นเขาเรียกว่าโภควดีนครบ้าง วาสานครบ้าง หิรัญญวดีนครบ้าง เป็นเมืองที่ถูกเนรมิตขึ้น ล้วนแต่ทองคำสำเร็จแก่พญานาคผู้บริบูรณ์ด้วยโภคทรัพย์ทุกอย่าง[๒๓๘๒] มีป้อมที่สร้างมีรูปทรงดังคออูฐ สำเร็จด้วยแก้วแดงและแก้วลาย ในนาคพิภพนั้นมีปราสาทที่สร้างด้วยหิน มุงด้วยกระเบื้องทอง

[๒๓๘๓] ในนาคพิภพนั้น มีไม้มะม่วง ไม้หมากเม่า ไม้หว้า สัตตบรรณ ไม้จิก ไม้การะเกด ไม้ประยงค์ ไม้ราชพฤกษ์ ไม้มะม่วงหอม ไม้ชบา ไม้ย่างทราย

[๒๓๘๔] ไม้จำปา ไม้กากะทิง มะลิซ้อน มะลิลา และไม้กระเบา ต้นไม้ในนาคพิภพเหล่านี้มีกิ่งติดต่อกันและกันงามยิ่งนัก

[๒๓๘๕] ในนาคพิภพนั้น มีต้นอินทผลัมอันสำเร็จด้วยแก้วมรกต มีดอกและผลเป็นทองเนืองนิจ ซึ่งเป็นที่ที่ท้าววรุณนาคราชผู้มีฤทธิ์มากเสด็จอุบัติขึ้น

[๒๓๘๖] มเหสีของพญานาคราชนั้นกำลังรุ่นสาว มีพระนามว่าวิมลามีพระรูปโฉมอันประกอบด้วยสิริงดงามดังแท่งทอง สะโอดสะอง ดังหน่อเถาจิงจ้อดำ พระถันทั้งคู่มีสัณฐานดังผลมะพลับน่าดูยิ่งนัก

[๒๓๘๗] พระฉวีวรรณแดงดังนํ้าครั่ง เปรียบเหมือนดอกกรรณิการ์อันแย้มบาน เปรียบดังนางอัปสรผู้อยู่ในสวรรค์ชั้นไตรทศ หรือเปรียบเหมือนสายฟ้าที่แลบออกจากกลีบเมฆ

[๒๓๘๘] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ พระนางวิมลานั้นทรงแพ้พระครรภ์ทรงปรารถนาหัวใจของวิธูรบัณฑิต ข้าพระองค์จะถวายหัวใจของวิธูรบัณฑิตแก่ท้าววรุณนาคราชและพระนางวิมลา เพราะการนำหัวใจของวิธูรบัณฑิตไปถวายแล้วนั้น ท้าววรุณนาคราชและพระนางวิมลาจะพระราชทานพระนางอิรันทดีราชธิดาแก่ข้าพระองค์’{๙๑๒} [๒๓๘๙] ปุณณกยักษ์นั้นทูลลาท้าวกุเวรเวสสวัณผู้เรืองยศ ผู้เป็นใหญ่ในหมู่ยักษ์ แล้วไปสั่งบุรุษคนใช้ของตนผู้อยู่ในที่นั้นว่า ‘เจ้าจงนำม้าอาชาไนยที่เตรียมไว้แล้วมา ณ ที่นี้’

[๒๓๙๐] ม้าสินธพนั้นมีหูทั้งสองประดับด้วยทอง กีบหุ้มด้วยแก้วแดงมีเครื่องประดับอกล้วนทำด้วยทองชมพูนุทอันสุกใส

[๒๓๙๑] ปุณณกยักษ์ผู้ประดับประดาแต่งผมและหนวดดีแล้วขึ้นม้าอันเป็นยานพาหนะของเทวดาเหาะไปในอากาศกลางหาว

{๙๑๓} [๒๓๙๒] ปุณณกยักษ์นั้นได้เหาะไปยังพระนครราชคฤห์อันร่มรื่น เป็นนครของพระเจ้าอังคราชที่พวกข้าศึกไม่กล้าเข้าใกล้ มีภักษาหารและข้าวน้ำมากมาย ดังมสักกสารวิมานของท้าววาสวะ[๒๓๙๓] เป็นนครที่กึกก้องด้วยหมู่นกยูงและนกกระเรียน อื้ออึงด้วยฝูงนก เป็นที่เสพอาศัยของฝูงทิชาชาติ มีนกชนิดต่าง ๆ ส่งเสียงร้องอยู่อึงมี่ ภูมิภาคราบเรียบ ดาดาษไปด้วยบุปผชาติดังขุนเขาหิมวันต์[๒๓๙๔] ปุณณกยักษ์นั้นขึ้นสู่วิปุลบรรพตซึ่งเป็นภูเขาศิลาล้วน เป็นที่อาศัยอยู่ของหมู่กินนร เที่ยวหาแก้วมณีดวงใหญ่ ได้พบดวงแก้วมณีนั้นที่กลางยอดเขา

{๙๑๔} [๒๓๙๕] ครั้นพบดวงแก้วมณีอันมีรัศมีผุดผ่อง เป็นแก้วมณีดวงใหญ่สามารถจะนำทรัพย์มาให้ได้ดังใจปรารถนา รุ่งโรจน์ชัชวาลย์ด้วยหมู่แก้วบริวารเป็นอันมาก สว่างไสวดังสายฟ้าในอากาศแล้ว[๒๓๙๖] ปุณณกยักษ์ได้ถือแก้วไพฑูรย์ชื่อมโนหรจินดาอันมีค่ามาก มีอานุภาพมาก เป็นผู้มีวรรณะไม่ต่ำต้อย ขึ้นหลังม้าสินธพอาชาไนยเหาะไปในอากาศกลางหาว{๙๑๕} [๒๓๙๗] ปุณณกยักษ์ได้เหาะไปยังอินทปัตถนคร ลงจากหลังม้าแล้วเข้าไปสู่ที่ประชุมของชาวกุรุรัฐ ไม่กลัวเกรงพระราชา ๑๐๑ พระองค์ที่ประชุมพร้อมเพรียงกันอยู่ ณ ที่นั้น กล่าวท้าทายด้วยสกาว่า

[๒๓๙๘] ‘บรรดาพระราชาในที่ประชุมนี้ พระองค์ไหนหนอจะทรงชิงชัยเอาแก้วอันประเสริฐของข้าพระองค์ได้ หรือว่าข้าพระองค์จะเอาชนะพระราชาพระองค์ไหนด้วยทรัพย์อันประเสริฐ อนึ่ง ข้าพระองค์จะชนะเอาแก้วอันประเสริฐยิ่งกะพระราชาพระองค์ไหน หรือว่าพระราชาพระองค์ไหนจะทรงชนะข้าพระองค์ด้วยทรัพย์อันประเสริฐ’(พระเจ้าโกรัพยะตรัสถามว่า)

{๙๑๖} [๒๓๙๙] ชาติภูมิของท่านอยู่ในแคว้นแดนไหน ถ้อยคำของท่านนี้มิใช่ถ้อยคำของชาวกุรุรัฐเลย ท่านมิได้กลัวเกรงเราทั้งปวงด้วยรัศมีแห่งผิวพรรณ ท่านจงบอกชื่อและพงศ์เผ่าของท่านแก่เรา

(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

{๙๑๗} [๒๔๐๐] ข้าแต่พระราชา ข้าพระองค์เป็นมาณพกัจจายนโคตรชื่อว่าปุณณกะ ญาติและพงศ์เผ่าของข้าพระองค์อยู่ในนครกาลจัมปาแคว้นอังคะ พากันเรียกขานข้าพระองค์อย่างนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ข้าพระองค์มาถึงในเมืองนี้ด้วยต้องการจะเล่นพนันสกา(พระราชาทั้งหลายตรัสถามว่า)

{๙๑๘} [๒๔๐๑] แก้วของท่านที่ผู้เล่นสกาชนะจะพึงรับเอาไปมีเท่าไร แต่แก้วของพระราชามีอยู่เป็นจำนวนมาก ท่านเป็นคนเข็ญใจจะมาพนันกะพระราชาเหล่านั้นได้อย่างไร

(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

{๙๑๙} [๒๔๐๒] แก้วมณีของข้าพระองค์ดวงนี้ชื่อว่าธนาหระ มีความสามารถนำทรัพย์มาให้ได้ดังใจปรารถนา ผู้ที่เล่นสกาชนะข้าพระองค์แล้วพึงนำแก้วมณีดวงประเสริฐที่สามารถนำทรัพย์มาให้ได้ดังใจปรารถนา และม้าอาชาไนยซึ่งเป็นที่ครั่นคร้ามของศัตรูนี้ไป(พระราชาทั้งหลายตรัสว่า)

{๙๒๐} [๒๔๐๓] ดูก่อนมาณพ แก้วมณีดวงเดียวจักทำอะไรได้ อนึ่งเล่า ม้าอาชาไนยตัวเดียวจักทำอะไรได้ แก้วของพระราชามีเป็นอันมาก ม้าอาชาไนยที่มีกำลังรวดเร็วดังลมพัดของพระราชาก็มีมิใช่น้อย

จบ โทหฬกัณฑ์

มณีกัณฑ์

ตอนว่าด้วยอานุภาพแก้วมณี

(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

{๙๒๑} [๒๔๐๔] ข้าแต่พระองค์ผู้สูงสุดกว่าปวงชน ขอพระองค์ทรงทอดพระเนตรดูแก้วมณีของข้าพระองค์ดวงนี้ รูปหญิงและรูปชายปรากฏอยู่ในแก้วมณีดวงนี้[๒๔๐๕] รูปเนื้อและรูปนกปรากฏอยู่ในแก้วมณีดวงนี้ พญานาคและพญาครุฑก็ปรากฏอยู่ในแก้วมณีดวงนี้ เชิญพระองค์ทอดพระเนตรสิ่งที่น่าอัศจรรย์ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้{๙๒๒} [๒๔๐๖] ขอเชิญทอดพระเนตรจตุรงคินีเสนา คือ กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบที่สวมเกราะ ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

[๒๔๐๗] เชิญทอดพระเนตรพลทหารที่จัดไว้เป็นกรม ๆ คือ กรมช้าง กรมม้า กรมรถ กรมราบ ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

{๙๒๓} [๒๔๐๘] ขอเชิญทอดพระเนตรพระนครอันสมบูรณ์ด้วยป้อม มีกำแพงและค่ายเป็นอันมาก มีถนนสามแยก สี่แยก มีพื้นราบเรียบที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้[๒๔๐๙] ขอเชิญทอดพระเนตรเสาระเนียด เสาเขื่อน กลอนประตู ซุ้มประตู และประตู ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

{๙๒๔} [๒๔๑๐] ขอเชิญทอดพระเนตรฝูงนกนานาชนิดมากมายที่เสาค่ายและหนทาง คือ ฝูงหงส์ นกกระเรียน นกยูง นกจากพราก และนกเขา ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้[๒๔๑๑] ขอเชิญทอดพระเนตรพระนครอันเกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงนกต่าง ๆ คือ นกดุเหว่าดำ ดุเหว่าลาย ไก่ฟ้า นกโพระดก เป็นจำนวนมาก ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้{๙๒๕} [๒๔๑๒] ขอเชิญทอดพระเนตรพระนครที่ล้อมด้วยกำแพงทองคำ เป็นนครน่าอัศจรรย์น่าขนพองสยองเกล้า ซึ่งเขาชักธงขึ้นประจำลาดด้วยทรายทอง น่ารื่มรมย์ ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้[๒๔๑๓] ขอเชิญทอดพระเนตรร้านตลาดซึ่งบริบูรณ์ด้วยสินค้าต่างๆ เรือน สิ่งของในเรือน ถนนซอย ถนนใหญ่ ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

{๙๒๖} [๒๔๑๔] ขอเชิญทอดพระเนตรโรงขายสุรา นักเลงสุรา พ่อครัว โรงครัว พ่อค้า และหญิงแพศยา ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

[๒๔๑๕] ขอเชิญทอดพระเนตรช่างดอกไม้ ช่างย้อม ช่างปรุงของหอม ช่างทอผ้า ช่างทอง และช่างแก้ว ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

[๒๔๑๖] ขอเชิญทอดพระเนตรคนปรุงของหวาน คนปรุงของคาว นักมหรสพบางพวกฟ้อนรำขับร้อง บางพวกปรบมือ บางพวกตีฉิ่งที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้{๙๒๗} [๒๔๑๗] ขอเชิญทอดพระเนตรกลอง ตะโพน สังข์ บัณเฑาะว์ มโหระทึก และเครื่องดนตรีทุกอย่าง ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้[๒๔๑๘] ขอเชิญทอดพระเนตรเปิงมาง กังสดาล พิณ การฟ้อนรำ ขับร้อง เครื่องดนตรีตีดสีตีเป่าอันเขาประโคมครึกครื้น ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้[๒๔๑๙] ขอเชิญทอดพระเนตรนักกายกรรม นักมวยปลํ้า นักเล่นกล หญิงงาม ชายงาม คนเฝ้ายาม และช่างตัดผม ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้{๙๒๘} [๒๔๒๐] แท้จริง ในแก้วมณีดวงนี้มีงานมหรสพที่หนาแน่นไปด้วยชายหญิง ขอเชิญทอดพระเนตรพื้นที่เป็นที่เล่นมหรสพบนเตียงที่ซ้อนกันเป็นชั้น ๆ ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้[๒๔๒๑] ขอเชิญทอดพระเนตรพวกนักมวยซึ่งกำลังต่อยกันในสนามมวยมีทั้งผู้ชนะและผู้แพ้ ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

{๙๒๙} [๒๔๒๒] ขอเชิญทอดพระเนตรฝูงเนี้อต่าง ๆ เป็นอันมากที่เชิงภูเขา คือ ราชสีห์ เสือโคร่ง ช้าง หมี หมาใน เสือดาว

[๒๔๒๓] แรด โคลาน กระบือ ละมั่ง กวาง เนื้อทราย ระมาด วัว สุกรบ้าน

[๒๔๒๔] ชะมด แมวป่า กระต่าย และกระแตซึ่งมีอยู่มากมายหลายหลาก ขอเชิญทอดพระเนตรฝูงเนื้อต่าง ๆ ซึ่งมีอยู่เกลื่อนกลาดที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

{๙๓๐} [๒๔๒๕] ในแก้วมณีดวงนี้ มีแม่น้ำซึ่งมีท่าอันราบเรียบ ลาดด้วยทรายทอง มีนํ้าใสสะอาดไหลไปไม่ขาดสาย เป็นที่อยู่อาศัยแห่งฝูงปลา[๒๔๒๖] อนึ่ง ในแม่นํ้านี้มีฝูงจระเข้ มังกร ปลาฉลาม เต่า ปลาสลาด ปลากระบอก ปลากด ปลาเค้า ปลาตะเพียนท่องเที่ยวไปมา{๙๓๑} [๒๔๒๗] ขอเชิญทอดพระเนตรขอบสระโบกขรณีที่ก่อสร้างด้วยแผ่นแก้วไพฑูรย์ คลาคล่ำไปด้วยฝูงนกต่าง ๆ ดาดาษไปด้วยหมู่ไม้นานาชนิดที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้[๒๔๒๘] ขอเชิญทอดพระเนตรสระโบกขรณีในแก้วมณีดวงนี้ที่ถูกเนรมิตจัดแจงไว้เรียบร้อยดีทั้งสี่ทิศ คลาคล่ำด้วยฝูงนกนานาชนิด เป็นที่อยู่อาศัยของปลาจำนวนมาก[๒๔๒๙] ขอเชิญทอดพระเนตรแผ่นดินซึ่งมีนํ้าโดยรอบ เป็นกุณฑลแห่งสาคร ประกอบด้วยทิวป่า ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

{๙๓๒} [๒๔๓๐] ขอเชิญทอดพระเนตรปุพพวิเทหทวีป อมรโคยานทวีป อุตตรกุรุทวีป และชมพูทวีป ขอเชิญทอดพระเนตรสิ่งอัศจรรย์ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้เถิด[๒๔๓๑] ขอเชิญทอดพระเนตรดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ซึ่งโคจรรอบสิเนรุบรรพต ส่องสว่างไปทั้วทั้งสี่ทิศ ขอเชิญทอดพระเนตรสิ่งอัศจรรย์ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้[๒๔๓๒] ขอเชิญทอดพระเนตรสิเนรุบรรพต หิมวันตบรรพต สมุทรสาครพื้นแผ่นดินใหญ่ และท้าวมหาราชทั้ง ๔ ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

[๒๔๓๓] ขอเชิญทอดพระเนตรพุ่มไม้ในสวนแผ่นหินและเนินหินอันน่ารื่นรมย์ คลาคล่ำไปด้วยพวกกินนรที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

[๒๔๓๔] ขอเชิญทอดพระเนตรสวนสวรรค์ คือ ปารุสกวัน จิตรลดาวัน มิสกวัน และนันทวัน ทั้งเวชยันตปราสารท ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้[๒๔๓๕] ขอเชิญทอดพระเนตรสุธัมมาเทวสภา ต้นปาริฉัตตกพฤกษ์อันมีดอกแย้มบาน และพญาช้างเอราวัณ ซึ่งมีอยู่ในดาวดึงสพิภพที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้[๒๔๓๖] ถูกต้องแล้ว ขอเชิญทอดพระเนตรเหล่านางเทพกัญญาผู้ทรงโฉมลํ้าเลิศ ดังสายฟ้าแลบออกจากกลีบเมฆ เที่ยวเล่นอยู่ในนันทวันนั้น ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้[๒๔๓๗] ขอเชิญทอดพระเนตรเถิด พระเจ้าข้า ขอเชิญทอดพระเนตรเหล่าเทพกัญญาผู้ประเล้าประโลมเทพบุตรให้เหล่าเทพบุตรรื่นรมย์อยู่ในนันทวันนั้น ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้{๙๓๓} [๒๔๓๘] ขอเชิญทอดพระเนตรปราสาทมากกว่าพันในดาวดึงสพิภพ พื้นลาดด้วยแผ่นแก้วไพฑูรย์ มีรัศมีรุ่งเรือง ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้[๒๔๓๙] ขอเชิญทอดพระเนตรสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ชั้นยามา ชั้นดุสิต ชั้นนิมมานรดี และชั้นปรนิมมิตวสวัตดี ที่ถูกเนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

[๒๔๔๐] ขอเชิญทอดพระเนตรสระโบกขรณีในสวรรค์ชั้นนั้น ๆ ซึ่งมีนํ้าใสสะอาด ดาดาษไปด้วยดอกบัวน้ำ ดอกปทุม และอุบล

{๙๓๔} [๒๔๔๑] มีลายขาว ๑๐ แห่ง ลายเหลืองอ่อน ๒๑ แห่ง ลายเหลืองขมิ้น ๑๔ แห่ง ที่น่าดู น่ารื่นรมย์ใจ ปรากฏอยู่ในแก้วมณีดวงนี้

[๒๔๔๒] มีลายสีทอง ๒๐ แห่ง ลายสีนํ้าเงิน ๒๐ แห่ง ลายสีแมลงค่อมทอง ๓๐ แห่ง ปรากฏอยู่ในแก้วมณีดวงนี้

[๒๔๔๓] ในแก้วมณีดวงนี้มีลายดำ ๑๖ แห่ง และลายแดง ๒๕ แห่ง ที่เจือด้วยดอกชบา วิจิตรด้วยนิลุบล

[๒๔๔๔] ข้าแต่พระมหาราชผู้สูงสุดกว่าปวงชน ขอเชิญทอดพระเนตรแก้วมณีดวงนี้ ซึ่งสมบูรณ์ด้วยองค์ทั้งปวง มีรัศมีรุ่งเรืองผุดผ่องอย่างนี้ ผู้ใดจักชนะข้าพระองค์ด้วยการเล่นสกาแก้วมณีดวงนี้จักเป็นส่วนค่าพนันของผู้นั้น

จบ มณีกัณฑ์

อักขกัณฑ์

ตอนว่าด้วยการเล่นสกา

(ปุณณกยักษ์ได้กราบทูลต่อไปว่า)

{๙๓๕} [๒๔๔๕] ข้าแต่พระราชา การตระเตรียมในโรงเล่นสกาสำเร็จแล้ว เชิญพระองค์เสด็จไปทรงเล่นสกา แก้วมณีเช่นนี้ของพระองค์ไม่มีเราพึงชนะกันโดยธรรม อย่าชนะกันโดยไม่ชอบธรรม ถ้าข้าพระองค์ชนะพระองค์ ขอพระองค์อย่าได้ทรงทำให้เนิ่นช้า{๙๓๖} [๒๔๔๖] ข้าแต่พระเจ้าปัญจาละผู้มีชื่อเสียง มีกองทัพที่กล้าหาญ ขอพระเจ้ามัจฉราชและพระเจ้ามัททราช พร้อมด้วยพระราชาที่เหลือจงทรงทอดพระเนตรดูข้าพเจ้าทั้งสองต่อสู้กันโดยไม่คดโกงในที่ประชุมนี้จะไม่วางสักขีพยานไว้ก็หาไม่

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๙๓๗} [๒๔๔๗] พระราชาของชาวกุรุรัฐและปุณณกยักษ์ผู้มัวเมาในการเล่นสกาเข้าไปสูโรงเล่นสกาแล้ว พระราชาทรงเลือกได้ลูกบาศก์ที่จะปราชัย ส่วนปุณณกยักษ์จับได้ลูกที่จะชนะ

[๒๔๔๘] พระราชาและปุณณกยักษ์ทั้งสองนั้นเมื่อเจ้าหน้าที่นำสกามารวมกันพร้อมแล้ว ได้เล่นสกากันอยู่ในโรงสกานั้น ปุณณกยักษ์ได้ชัยชนะพระราชาผู้แกล้วกล้าประเสริฐกว่านรชนท่ามกลางพระราชา ๑๐๑ พระองค์และพยานที่เหลือ เสียงบันลือลั่นได้มีขึ้นในสนามสะกานั้นสามครั้ง(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

{๙๓๘} [๒๔๔๙] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า เมื่อเราทั้งสองฝ่ายผู้พยายามเล่นสกากันย่อมมีชนะมีแพ้แก่ฝ่ายหนึ่ง ข้าแต่พระจอมชน ข้าพระองค์ชนะด้วยทรัพย์อันประเสริฐ พระองค์ทรงแพ้แล้ว ขอให้พระราชทานมาเร็ว ๆ เถิด(พระเจ้าโกรัพยะตรัสว่า)

{๙๓๙} [๒๔๕๐] ดูก่อนท่านกัจจานะ ช้าง ม้า โค แก้วมณี กุณฑล และรัตนะอื่นใดบรรดามีในแผ่นดินของเรา ท่านรับเอาไปเถิด เชิญขนเอาไปตามปรารถนาเถิด

(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

{๙๔๐} [๒๔๕๑] ช้าง ม้า โค แก้วมณี กุณฑล และรัตนะอื่นใดบรรดามีในแผ่นดินของพระองค์ บัณฑิตมีนามว่าวิธูระเป็นแก้วที่ประเสริฐกว่าทรัพย์เหล่านั้น ข้าพระองค์ชนะพระองค์แล้ว ขอได้โปรดพระราชทานวิธูรบัณฑิตแก่ข้าพระองค์เถิด

(พระเจ้าโกรัพยะตรัสว่า)

{๙๔๑} [๒๔๕๒] วิธูรบัณฑิตนั้นเป็นตัวของเรา เป็นที่พึ่ง เป็นคติ เป็นเกาะ เป็นที่เร้น และเป็นที่ไปในเบื้องหน้าของเรา ท่านไม่ควรจะเปรียบวิธูรบัณฑิตนั้นกับทรัพย์ของเรา วิธูรบัณฑิตนั้นเป็นเช่นกับชีวิตของเรา(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

{๙๔๒} [๒๔๕๓] การโต้เถียงกันของข้าพระองค์และพระองค์จะทำให้เสียเวลานานขอเชิญเสด็จไปถามวิธูรบัณฑิตกันดีกว่า ให้วิธูรบัณฑิตนั้นแลชี้แจงเนื้อความนั้น วิธูรบัณฑิตว่าอย่างไร ก็จงเป็นอย่างนั้นแก่เราทั้งสอง(พระเจ้าโกรัพยะตรัสว่า)

{๙๔๓} [๒๔๕๔] ดูก่อนมาณพ ท่านพูดจริงแท้ทีเดียว และไม่รุนแรงด้วย เราไปถามวิธูรบัณฑิตกันเถิด เราทั้งสองคนจงยินดีตามคำที่วิธูรบัณฑิตนั้นพูด

(ปุณณกยักษ์กล่าวกะวิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์ว่า)

{๙๔๔} [๒๔๕๕] เทวดาทั้งหลายย่อมรู้จักอำมาตย์ในแคว้นกุรุรัฐนามว่าวิธูระว่าเป็นผู้ตั้งอยู่ในธรรม จริงหรือ การบัญญัติชื่อว่าวิธูระในโลกนั้นเป็นไฉน ท่านเป็นทาสหรือเป็นพระประยูรญาติของพระราชา

(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๙๔๕} [๒๔๕๖] ทาสมี ๔ ประเภท คือ ทาสลูกครอก ๑ ทาสสินไถ่ ๑ ทาสที่ยอมตัวเป็นทาส ๑ ทาสเชลย ๑

[๒๔๕๗] ผู้คนทั้งหลายมีทาสอยู่ ๔ ประเภทเท่านี้ แม้ข้าพเจ้าก็เป็นทาสโดยกำเนิดแท้ทีเดียว พระราชาจะทรงมีความเจริญก็ตาม ความเสื่อมก็ตาม แม้ข้าพเจ้าจะไปยังที่อื่นก็ยังคงเป็นทาสของสมมติเทพอยู่นั่นเอง ดูก่อนมาณพ พระราชาเมื่อจะพระราชทานข้าพเจ้าให้เป็นค่าพนันแก่ท่าน ก็พึงพระราชทานโดยธรรม(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

{๙๔๖} [๒๔๕๘] นี้เป็นชัยชนะครั้งที่ ๒ ของข้าพระองค์ในวันนี้ เพราะว่าวิธูรบัณฑิตผู้เป็นปราชญ์ถูกข้าพระองค์ถามแล้ว ได้ชี้แจงปัญหาได้แจ่มแจ้ง พระราชาผู้ประเสริฐไม่ทรงตั้งอยู่ในธรรมหนอ จึงไม่ทรงอนุญาตวิธูรบัณฑิตแก่ข้าพระองค์(พระราชาตรัสว่า)

{๙๔๗} [๒๔๕๙] ดูก่อนกัจจานะ ถ้าวิธูรบัณฑิตชี้แจงปัญหาแก่พวกเราอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นทาส ทั้งมิได้เป็นญาติ’ ท่านก็จงรับเอาวิธูรบัณฑิตผู้เป็นทรัพย์อันประเสริฐกว่าทรัพย์ทั้งหลายพาไปตามทางที่ท่านปรารถนาเถิด

จบ อักขกัณฑ์

ฆราวาสปัญหา

ปัญหาว่าด้วยการอยู่ครองเรือน

(พระเจ้าโกรัพยะตรัสถามฆราวาสปัญหาว่า)

{๙๔๘} [๒๔๖๐] ท่านวิธูรบัณฑิต คฤหัสถ์ผู้อยู่ครองเรือนควรจะมีความประพฤติที่ปลอดภัยได้อยางไร ควรมีความสงเคราะห์อย่างไร

[๒๔๖๑] จะไม่มีความทุกข์ได้อย่างไร และอย่างไรคนเราจึงจะได้ชื่อว่าเป็นคนพูดคำสัตย์ จากโลกนี้ไปบังโลกหน้าแล้วจะไม่เศร้าโศกได้อย่างไร(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๙๔๙} [๒๔๖๒] วิธูรบัณฑิตผู้มีคติ มีความเพียร มีปัญญาเห็นอรรถธรรมอันสุขุม กำหนดรู้ธรรมทั้งปวง ได้กราบทูลพระราชาในโรงธรรมสภานั้นดังนี้ว่า[๒๔๖๓] ผู้ครองเรือนไม่พึงคบหาหญิงสาธารณะ เป็นภรรยา ไม่พึงบริโภคอาหารมีรสอร่อยแต่ผู้เดียว ไม่พึงเสพติดถ้อยคำอันให้ติดอยู่ในโลก เพราะถ้อยคำนั้นไม่ทำให้ปัญญาเจริญขึ้นได้[๒๔๖๔] ผู้ครองเรือนพึงเป็นผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยวัตร ไม่ประมาท มีปัญญาพิจารณาเหตุผล ประพฤติถ่อมตน ไม่เป็นคนกระด้างเป็นผู้สงบเสงี่ยม กล่าวถ้อยคำจับใจ อ่อนโยน

[๒๔๖๕] ผู้ครองเรือนพึงเป็นผู้สงเคราะห์ช่วยเหลือมิตร จำแนกแจกทาน รู้จักจัดการ พึงบำรุงสมณพราหมณ์ด้วยข้าวนํ้าทุกเมื่อ

[๒๔๖๖] ผู้ครองเรือนพึงเป็นผู้รักคุณธรรม จำทรงอรรถธรรมที่ได้สดับมาแส้ว หมั่นไต่ถาม พึงเข้าไปหาท่านผู้มีศีล เป็นพหูสูตโดยเคารพ[๒๔๖๗] คฤหัสถ์ผู้ครองเรือนควรมีความประพฤติอันปลอดภัยอย่างนี้ ควรมีความสงเคราะห์อย่างนี้

[๒๔๖๘] จะไม่มีความทุกขได้อย่างนี้ และคนเราปฏิบัติได้อย่างนี้จึงจะได้ชื่อว่าเป็นคนพูดคำสัตย์ จากโลกนี้แล้วไปยังโลกหน้าจะไม่เศร้าโศกได้ด้วยอาการอย่างนี้ พระเจ้าข้า

จบ ฆราวาสปัญหา

ลักขณกัณฑ์

ตอนว่าด้วยลักษณะของบัณฑิต

(ปุณณกยักษ์กล่าวกะวิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์ว่า)

{๙๕๐} [๒๔๖๙] มาเถิด ท่าน เราจะไปกันเดี๋ยวนี้แหละ พระเจ้าแผ่นดินผู้เป็นอิสราธิบดีพระราชทานท่านให้แก่ข้าพเจ้าแล้ว ขอท่านจงปฏิบัติสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ข้าพเจ้า ธรรมเนียมนี้เป็นของเก่า(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๙๕๑} [๒๔๗๐] ดูก่อนมาณพ ข้าพเจ้าก็รู้ว่าข้าพเจ้าเป็นผู้ที่ท่านได้ไป ข้าพเจ้าเป็นผ้ทื่พระราชาผู้เป็นอิสราธิบดีพระราชทานแก่ท่านแล้ว แต่

ว่าข้าพเจ้าขอให้ท่านพักอยู่ในเรือนสัก ๓ วัน พอที่ข้าพเจ้าจะสั่งเสียบุตรภรรยาได้

(ปุณณกยักษ์กล่าวว่า)

{๙๕๒} [๒๔๗๑] คำที่ท่านกล่าวนั้นจงมีแก่ข้าพเจ้าเหมือนอย่างนั้น เราจะพักอยู่ ๓ วัน ตั้งแต่วันนี้ท่านจงทำกิจในเรือนให้เสร็จ ท่านจงสั่งเสียบุตรภรรยาเสียแต่วันนี้ ตามที่พวกเขาจะพึงมีความสุขได้ภายหลังในเมื่อท่านไปแล้ว(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความข้อนั้น จึงตรัสว่า)

{๙๕๓} [๒๔๗๒] ปุณณกยักษ์ผู้มีสมบัติมากมายกล่าวว่าดีละแล้วหลีกไปพร้อมกับวิธูรบัณฑิต เป็นผู้มีมารยาทสูงสุดเข้าไปภายในบ้านของวิธูรบัณฑิตซึ่งบริบูรณ์ด้วยช้างและม้าอาชาไนย

{๙๕๔} [๒๔๗๓] พระมหาสัตว์มีปราสาทอยู่ ๓ หลัง คือ โกญจาปราสาท ๑ มยูรปราสาท ๑ ปิยเกตปราสาท ๑ ในปราสาททั้ง ๓ นั้น พระมหาสัตว์ได้พาปุณณกยักษ์เข้าไปยังปราสาทอันเป็นที่น่ารื่นรมย์ยิ่งนัก มีภักษาหารบริบูรณ์ มีข้าวนํ้าเป็นอันมาก ดังหนึ่งมสักกสารวิมานของท้าววาสวะ{๙๕๕} [๒๔๗๔] นารีทั้งหลายผู้ประดับประดางดงามดังเทพอัปสรในเทวโลกฟ้อนรำ ขับร้องเพลงอันไพเราะจับใจ กล่อมปุณณกยักษ์อยู่ในปราสาทนั้น

[๒๔๗๕] พระมหาสัตว์ผู้รักษาธรรมรับรองปุณณกยักษ์ด้วยสตรีและข้าวนํ้าเมื่อคิดถึงเรื่องของตน จึงเข้าไปยังที่พักของภรรยาในกาลนั้น

[๒๔๗๖] ได้กล่าวกะภรรยาผู้ลูบไล้ด้วยจุรณแก่นจันทน์และของหอม มีผิวพรรณผุดผ่องดุจแท่งทองชมพูนุทว่า ‘ดูก่อนแม่นางผู้เจริญ ผู้มีดวงตาอันงดงามมาฟัง จงเรียกบุตรธิดามา’

[๒๔๗๗] นางอโนชาได้ฟังคำของสามีแล้วได้กล่าวกะลูกสะใภ้ผู้มีเล็บแดง มีดวงตาอันงามว่า ‘ดูก่อนเจ้าผู้มีผิวพรรณดังดอกนิลุบล เจ้าจงไปเรียกบุตรและธิดาของเราผู้แกล้วกล้าสามารถเหล่านั้นมา’

{๙๕๖} [๒๔๗๘] พระมหาสัตว์ผู้รักษาธรรมได้จุมพิตบุตรธิดาผู้มาแล้วนั้นที่กระหม่อม ไม่หวั่นไหว เรียกมาใกล้ ๆ แล้วได้กล่าวสั่งเสียว่า ‘พระราชาในพระนครอินทปัตถ์นี้พระราชทานพ่อให้แก่มาณพไปแล้ว

[๒๔๗๙] พ่อมีความสุขส่วนตัวได้เพียง ๓ วันนับตั้งแต่วันนี้ไป พ้นจากนั้นไปพ่อก็ต้องเป็นไปในอำนาจของมาณพนั้น เขาจะพาพ่อไปตามที่เขาปรารถนา ก็พ่อมาเพื่อสั่งสอนลูกทั้งหลาย พ่อยังไม่ได้ทำเครื่องป้องกันให้แก่ลูกทั้งหลายแล้วจะไปได้อย่างไร

[๒๔๘๐] ถ้าว่าพระราชาผู้ปกครองกุรุรัฐผู้มีพระราชสมบัต้เป็นอันมากทรงต้องการกัลยาณมิตร จะพึงตรัสถามลูกทั้งหลายว่า ‘เมื่อก่อนพวกเจ้ารู้เหตุเก่า ๆ อะไรบ้าง พ่อของพวกเจ้าได้พรํ่าสอนอะไรไว้ในกาลก่อนบ้าง’

[๒๔๘๑] ถ้าแหละพระราชาจะพึงตรัสว่า ‘เจ้าทั้งปวงจงมีอาสนะเสมอกันกับเรา’ ในราชสกุลนี้ มนุษย์คนใดเล่าจะมีฐานันดรสูงเท่า พระราชา พวกเจ้าพึงถวายบังคมกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ พระองค์อย่าได้รับสั่งอย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า เพราะข้อนี้มิใช่ธรรมเนียมโบราณ ขอเดชะ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีชาติต่ำต้อย ไม่สมควรจะมีอาสนะเสมอกันกับพระองค์

ผู้สูงศักดิ์ เหมือนสุนัขจิ้งจอกผู้มีชาติต่ำต้อยจะมีอาสนะเสมอด้วยพญาไกรสรราชสีห์อย่างไรได้ พระเจ้าข้า’

จบ ลักขณกัณฑ์

ราชวสดีธรรม

หลักธรรมสำหรับผู้เป็นราชเสวก (ข้าราชการ)

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความที่วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์เริ่มกล่าวสอนราชวสดีธรรมแก่บุตรธิดาเป็นต้นด้วยพุทธลีลา จึงตรัสว่า){๙๕๗} [๒๔๘๒] วิธูรบัณฑิตนั้นมีความดำริแห่งใจไม่หดหู่ ได้กล่าวกะบุตรธิดา อำมาตย์ ญาติมิตรและเพื่อนที่สนิทว่า

[๒๔๘๓] ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอเชิญมานั่งฟังราชวสดีธรรมอันเป็นเหตุให้บุคคลผู้เข้าไปสู่ราชตระกูลแล้วจะได้รับยศ

{๙๕๘} [๒๔๘๔] ผู้เข้าไปสู่ราชตระกูล เมื่อยังไม่มีความดีปรากฏ ย่อมไม่ได้รับยศ ราชเสวกอย่ากล้าเกินไป อย่ากลัวเกินไป อย่าประมาทในกาลทุกเมื่อ[๒๔๘๕] เมื่อใดพระราชาทรงทราบความประพฤติปกติ ปัญญา และความบริสุทธิ์ของราชเสวกนั้น เมื่อนั้นย่อมทรงไว้วางพระทัยในราชเสวกนั้น และไม่ทรงรักษาความลับ

{๙๕๙} [๒๔๘๖] ราชเสวกที่พระราชาไม่ตรัสใช้ ก็ไม่ควรหวั่นไหวด้วยอำนาจฉันทาคติเป็นต้น พึงเป็นผู้ประพฤติเสมอต้นเสมอปลายดังตราชูที่บุคคลประคองให้มีดันเสมอเที่ยงตรงดีฉะนั้นราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้ [๒๔๘๗] ราชเสวกพึงตั้งใจทำราชกิจทุกอย่างให้เสมอต้นเสมอปลายเหมือนตราชูที่บุคคลประคองให้มีคันเสมอเที่ยงตรงดีฉะนั้น ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

{๙๖๐} [๒๔๘๘] ราชเสวกพึงเป็นคนฉลาดในราชกิจทั้งหลาย ถูกตรัสใช้ไม่ว่าจะเป็นกลางวันกลางคืน ก็ไม่พึงหวาดหวั่นในการทำราชกิจนั้น ๆ ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้[๒๔๘๙] ราชเสวกพึงเป็นคนฉลาดในราชกิจทั้งหลาย พึงเข้าใจทำกิจทุกอย่างทั้งกลางวันกลางคืน ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

[๒๔๙๐] ทางที่เขาตกแต่งไว้เรียบร้อยดีให้เป็นทางสำหรับเสด็จพระดำเนินถึงจะทรงอนุญาต ก็ไม่ควรเดินตามทางนั้น ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

{๙๖๑} [๒๔๙๑] ราชเสวกไม่พึงใช้สอยกามสมบัติทัดเทียมกับพระราชาไม่ว่ากาลไหน พึงเดินตามหลังในกามคุณทุกอย่าง ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

[๒๔๙๒] ราชเสวกไม่พึงใช้สอยประดับประดาเสื้อผ้า มาลา เครื่องลูบไล้ทัดเทียมกับพระราชา ไม่พึงแสดงอากัปกิริยาหรือพูดจาทัดเทียมกับพระราชา พึงแสดงอากัปกิริยาเป็นอีกอย่างหนึ่งราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

{๙๖๒} [๒๔๙๓] เมื่อพระราชาทรงพระสำราญอยู่กับหมู่อำมาตย์ มีพระสนมกำนัลในเฝ้าแหนอยู่ เสวกามาตย์ผู้ฉลาดไม่พึงกระทำการทอดสนิทในพระสนมกำนัลใน[๒๔๙๔] ราชเสวกไม่พึงเป็นคนฟุ้งซ่าน ไม่คะนองกายวาจา พึงเป็นผู้มีปัญญารักษาตน สำรวมอินทรีย์ สมบูรณ์ด้วยความตั้งใจราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้{๙๖๓} [๒๔๙๕] ราชเสวกไม่พึงเล่นหัว ไม่พึงเจรจาปราศรัยในที่ลับกับพระสนมกำนัลใน ไม่พึงหยิบทรัพย์จากพระคลังหลวงไป ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้[๒๔๙๖] ราชเสวกไม่พึงเห็นแก่การหลับนอนมากนัก ไม่พึงดื่มสุราจนเมามาย ไม่พึงฆ่าเนื้อในสถานที่พระราชทานอภัย ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

[๒๔๙๗] ราชเสวกไม่พึงขึ้นร่วมพระภัทรบิฐ (แท่นประทับ) ราชบัลลังก์พระราชอาสน์ เรือ และรถพระที่นั่ง ด้วยอาการทะนงตนว่าเป็นคนโปรดปราน ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้[๒๔๙๘] ราชเสวกพึงเป็นผู้มีปัญญาพินิจพิจารณา ไม่ควรเฝ้าให้ไกลนัก ให้ใกล้นัก พึงยืนเฝ้าพอให้ทอดพระเนตรเห็นถนัดทางเบื้องพระพักตร์ ในสถานที่ที่พอจะได้ยินพระราชดำรัส[๒๔๙๙] ราชเสวกไม่พึงทำความวางใจว่า ‘พระราชาเป็นเพื่อนของเรา พระราชาเป็นคู่กันกับเรา’ พระราชาทั้งหลายย่อมทรงกริ้วได้เร็วไวเหมือนนัยน์ตาที่ถูกปลายแหลมของเมล็ดข้าวเปลือกมากระทบ[๒๕๐๐] ราชเสวกไม่พึงถือตัวว่าเป็นนักปราชญ์ราชบัณฑิตพระราชาทรงบูชาไม่พึงเพ็ดทูลถ้อยคำหยาบคายกะพระราชาที่ประทับอยู่ในราชบริษัท

{๙๖๔} [๒๕๐๑] ราชเสวกผู้ได้รับพระราชทานทางเข้าเป็นพิเศษ ก็ไม่พึงวางใจในพระราชาทั้งหลาย พึงเป็นผู้สำรวมดำรงตนไว้เหมือนดังไฟราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้[๒๕๐๒] พระราชาจะทรงยกย่องพระโอรสหรือพระราชวงศ์ด้วยหมู่บ้าน นิคม แว่นแคว้น หรือชนบทก็ตาม ราชเสวกพึงนิ่งดูก่อนไม่พึงเพ็ดทูลคุณหรือโทษ{๙๖๕} [๒๕๐๓] พระราชาจะทรงปูนบำเหน็จรางวัลให้แก่กรมช้าง กรมม้า กรมรถ กรมราบตามความชอบในราชการของเขา ราชเสวกก็ไม่พึงทัดทาน ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้[๒๕๐๔] ราชเสวกผู้เป็นนักปราชญ์พึงโอนไปเหมือนคันธนู และพึงไหวไปตามเหมือนไม้ไผ่ ไม่พึงทูลทัดทาน ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้[๒๕๐๕] ราชเสวกควรเป็นผู้มีท้องบางเหมือนคันธนู พึงเป็นผู้ไม่มีลิ้นเหมือนปลา พึงเป็นผู้กินน้อย แต่มีปัญญารักษาตน แกล้วกล้าราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้{๙๖๖} [๒๕๐๖] ราชเสวกไม่พึงไปสัมผัสหญิงเกินไปจะทำให้สิ้นเดช ผู้สิ้นปัญญาย่อมได้ประสบโรคไอ โรคมองคร่อ ความกระวนกระวาย ความอ่อนกำลัง[๒๕๐๗] ราชเสวกไม่พึงพูดมากเกินไป แต่ไม่พึงนิ่งเสียทุกคราว เมื่อถึงเวลาจึงค่อยพูดพอประมาณ ไม่พร่ำเพรื่อ

[๒๕๐๘] พึงเป็นคนไม่มักโกรธ ไม่กระทบกระเทียบ เป็นคนพูดจริง อ่อนหวาน ไม่ส่อเสียด ไม่พึงพูดถ้อยคำเพ้อเจ้อ ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้{๙๖๗} [๒๕๐๙] ราชเสวกพึงเลี้ยงดูมารดาบิดา พึงประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล อ่อนหวาน กล่าววาจาไพเราะ ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้[๒๕๑๐] ราชเสวกพึงเป็นผู้ได้รับแนะนำดีแล้ว มีศิลปะ ฝึกฝนแล้ว เป็นผู้ทำประโยชน์ เป็นผู้คงที่ อ่อนโยน ไม่ประมาท สะอาดหมดจด เป็นคนขยัน ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้[๒๕๑๑] ราชเสวกพึงเป็นผู้มีความประพฤติถ่อมตน มีความเคารพยำเกรงในผู้ใหญ่ เป็นผู้สงบเสงี่ยม อยู่ร่วมด้วยได้สบายราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้[๒๕๑๒] ราชเสวกพึงเว้นคนที่ถูกส่งมาเพื่อเป็นสายลับให้ห่างไกล พึงดูแลแต่เจ้านายของตน ไม่พึงอยู่ในสำนักของพระราชาอื่น

{๙๖๘} [๒๕๑๓] ราชเสวกพึงเข้าใกล้สมณะและพราหมณ์ผู้มีศีล เป็นพหูสูต โดยเคารพ ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

[๒๕๑๔] ราชเสวกเมื่อได้เข้าใกล้สมณะและพราหมณ์ผู้มีศีล เป็นพหูสูตแล้ว พึงสมาทานรักษาอุโบสถศีลโดยเคารพ ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

[๒๕๑๕] ราชเสวกพึงบำรุงเลี้ยงสมณะและพราหมณ์ผู้มีศีล เป็นพหูสูตด้วยข้าวและนํ้า ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

[๒๕๑๖] ราชเสวกผู้หวังความเจริญแก่ตนพึงเข้าไปสมาคมคบหากะสมณะและพรหมณ์ผู้มีศีล เป็นพหูสูต มีปัญญา

{๙๖๙} [๒๕๑๗] ราชเสวกไม่พึงทำทานที่เคยพระราชทานในสมณพราหมณ์ให้เสื่อมไป อนึ่ง เห็นพวกวณิพกซึ่งมาในเวลาพระราชทานก็ไม่พึงห้ามอะไรเลย

[๒๕๑๘] ราชเสวกผู้มีปัญญา สมบูรณ์ด้วยความรู้ ฉลาดในวิธีจัดการราชกิจ รู้จักกาล รู้จักสมัย ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

[๒๕๑๙] ราชเสวกผู้ขยันหมั่นเพียร ไม่ประมาท มีปัญญาเห็นประจักษ์ในการงานที่ตนพึงทำ จัดการงานให้สำเร็จด้วยดี ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

{๙๗๐} [๒๕๒๐] อนึ่ง ราชเสวกควรไปตรวจตราดูลานข้าวสาลี ปศุสัตว์ และนาสมํ่าเสมอ พึงให้เก็บข้าวเปลือกไว้พอประมาณ ให้หุงเลี้ยงคนในเรือนพอประมาณ

[๒๕๒๑] ไม่พึงตั้งบุตรธิดา พี่น้อง หรือวงศ์ญาติผู้ไม่ตั้งอยู่ในศีลให้เป็นใหญ่ เพราะคนเหล่านั้นเป็นคนพาล ไม่จัดว่าเป็นพี่น้อง คนเหล่านั้นเป็นเหมือนคนที่ตายไปแล้ว แต่เมื่อเขาเหล่านั้นมานั่งคอย ก็พึงให้ผ้านุ่งผ้าห่มและอาหารไป[๒๕๒๒] ผู้ตั้งมั่นอยู่ในศีล เป็นคนขยันหมั่นเพียร แม้จะเป็นทาสหรือกรรมกร ก็พึงตั้งให้เป็นใหญ่ได้

{๙๗๑} [๒๕๒๓] ราชเสวกพึงเป็นผู้มีศีล ไม่โลภมาก พึงประพฤติตามเจ้านายประพฤติประโยชน์แก่เจ้านายทั้งต่อหน้าและลับหลัง ราชเสวกนั้นควรอยู่ในราชสำนักได้[๒๕๒๔] ราชเสวกพึงเป็นผู้รู้จักพระราชอัธยาศัย และพึงปฏิบัติตามพระราชประสงค์ ไม่พึงประพฤติขัดต่อพระราชประสงค์ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้[๒๕๒๕] ราชเสวกพึงช่วยขัดสีพระวรกาย ช่วยให้ทรงสนาน ก้มศีรษะล้างพระบาท แม้จะถูกกริ้วก็ไม่ควรโกรธตอบ ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

{๙๗๒} [๒๕๒๖] บุรุษผู้หวังความเจริญแก่ตน ยังยอมไหว้หม้อน้ำและทำประทักษิณนกแอ่นลมได้ ไฉนจะไม่ยอมนอบน้อมพระราชาผู้ทรงเป็นนักปราชญ์ ผู้สูงสูด สามารถพระราชทานสมบัติที่น่าใคร่ได้ทุกอย่างเล่า[๒๕๒๗] เพราะพระราชาพระราชทานที่นอน ผ้านุ่ง ผ้าห่ม ยานพาหนะ ที่อยู่อาศัย บ้านเรือน ยังโภคสมบัติให้ตกทั่วถึงได้ เหมือนมหาเมฆยังนํ้าฝนให้ตกเป็นประโยชน์แก่หมู่สัตว์ทั่วไปฉะนั้น[๒๕๒๘] ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย นี้ชื่อว่าราชวสดี เป็นอนุศาสน์สำหรับราชเสวก นรชนผู้ประพฤติตามย่อมยังพระราชาให้โปรดปรานได้ และย่อมได้การบูชาจากเจ้านายทั้งหลายแล

จบ ราชวสดีธรรม

อันตรเปยยาล

ว่าด้วยเนื้อความย่อที่แทรกไว้

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความที่วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์ไปเฝ้าพระราชาแล้วกราบทูลคำที่ควรกล่าวก่อนจะจากไป จึงตรัสว่า)

{๙๗๓} [๒๕๒๙] วิธูรบัณฑิตผู้มีปัญญาประจักษ์ ครั้นพร่ำสอนหมู่ญาติอย่างนี้แล้ว มีหมู่ญาติมิตรห้อมล้อมเข้าไปเฝ้าพระราชา

[๒๕๓๐] ถวายบังคมพระยุคลบาทด้วยเศียรเกล้าและทำประทักษิณท้าวเธอแล้วประคองอัญชลีกราบทูลว่า

[๒๕๓๑] ‘ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงปราบศัตรู มาณพนี้หวังจะทำตามความประสงค์จึงจะนำข้าพระองค์ไป ข้าพระองค์ขอกราบทูลประโยชน์แห่งญาติทั้งหลาย ขอเชิญพระองค์ทรงสดับประโยชน์นั้น[๒๕๓๒] ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาดูแลบุตรภรรยาของข้าพระองค์ทั้งทรัพย์อย่างอื่น ๆ ที่มีอยู่ในเรือน โดยที่หมู่ญาติของข้าพระองค์จะไม่เสื่อมในภายหลัง ในเมื่อข้าพระองค์ถวายบังคมลาไปแล้วด้วยเถิด[๒๕๓๓] ความพลาดพลั้งของข้าพระองค์ครั้งนี้ เหมือนบุคคลพลาดล้มบนแผ่นดิน ย่อมกลับลุกขึ้นยืนบนแผ่นดินนั้นเองได้อีกข้าพระองค์มองเห็นโทษนี้อยู่

(พระเจ้าโกรัพยะตรัสว่า)

{๙๗๔} [๒๕๓๔] ความพอใจของเรามีดังนี้ว่า ‘ท่านไม่ควรไป เราจะสั่งให้ฆ่ามาณพเสียหั่นเป็นชิ้น ๆ แล้วหมกไวัให้มิดชิดในเมืองนี้ ท่านจงอยู่ในที่นี้แหละ เราชอบใจการทำดังนี้ ดูก่อนบัณฑิตผู้มีปัญญาอันสูงสุดกว้างขวางดุจแผ่นดิน ท่านอย่าไปเลย’

(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๙๗๕} [๒๕๓๕] ขอใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทอย่าทรงตั้งพระราชหฤทัยไว้ในอธรรมเลย ขอจงทรงประกอบพระองค์ไว้ในอรรถและในธรรมเถิด น่าตำหนิกรรมที่เป็นอกุศล ไม่ประเสริฐ ที่บุคคลทำไปแล้วย่อมตกนรกภายหลัง[๒๕๓๖] นี่มิใช่ธรรมเลย ทั้งมิใช่กิจที่ควรทำ ข้าแต่พระจอมชน ธรรมดานายผู้เป็นใหญ่ของทาสจะทุบตีก็ได้ จะเผาก็ได้ จะฆ่าเสียก็ได้ ข้าพระองค์ไม่มีความโกรธเลย และข้าพระองค์ขอกราบทูลลาไป’(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๙๗๖} [๒๕๓๗] พระมหาสัตว์นั้นมีเนตรทั้งสองนองด้วยน้ำตา กำจัดความกระวนกระวายในใจแล้ว สวมกอดบุตรชายคนโตแล้วเข้าไปยังเรือนใหญ่

{๙๗๗} [๒๕๓๘] เหล่าบุตรธิดาและภรรยาของวิธูรบัณฑิตต่างล้มตัวนอนกลิ้งเกลือกกันอยู่ในเรือนใหญ่ ดังหมู่ไม้สาละที่ถูกลมพัดล้มระเนระนาด ฉะนั้น

[๒๕๓๙] ภรรยา ๑,๐๐๐ และหญิงรับใช้ ๗๐๐ ต่างประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญในนิเวศน์ของวธูรบัณฑิตเหมือนกัน

[๒๕๔๐] พระสนมกำนัลใน พระราชกุมาร พวกพ่อค้า ชาวนา และพราหมณ์ทั้งหลาย ต่างก็ประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญอยู่ในนิเวศน์ของวิธูรบัณฑิต

[๒๕๔๑] กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ ต่างก็ประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญอยู่ในนิเวศน์ของวิธูรบัณฑิต

[๒๕๔๒] ชาวชนบทและชาวนิคมที่มาชุมนุมกัน ต่างประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญอยู่ในนิเวศน์ของวิธูรบัณฑิต

[๒๕๔๓] ภรรยา ๑,๐๐๐ และหญิงรับใช้ ๗๐๐ ต่างพากันประคองแขน ร้องไห้คร่ำครวญว่า ‘เพราะเหตุไร ท่านจึงมาทิ้งพวกดิฉันไป’

[๒๕๔๔] พระสนมกำนัลใน พระราชกุมาร พ่อค้า ชาวนา และพราหมณ์ทั้งหลาย ต่างพากันประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า ‘เพราะเหตุไร ท่านจึงมาทิ้งพวกเราไป’[๒๕๔๕] กองพลช้าง กองพลม้า กองพลราบ ต่างพากันประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า ‘เพราะเหตุไร ท่านจึงมาทิ้งพวกเราไป’

[๒๕๔๖] ชาวชนบทและชาวนิคมที่มาชุมนุมกัน ต่างประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า ‘เพราะเหตุไร ท่านจึงมาทิ้งพวกเราไป’

{๙๗๘} [๒๕๔๗] พระมหาสัตว์ทำกิจทั้งหลายในเรือน สั่งสอนคนของตน คือ มิตรสหาย อำมาตย์ คนใช้ บุตร ธิดา ภรรยา และพวกพ้อง

[๒๕๔๘] จัดแจงการงาน บอกมอบทรัพย์ในเรือน ขุมทรัพย์ และการส่งหนี้เสร็จแล้วได้กล่าวกะปุณณกยักษ์ว่า

[๒๕๔๙] ‘ท่านได้พักอยู่ในเรือนของข้าพเจ้า ๓ วันแล้ว กิจที่จะพึงทำในเรือนของข้าพเจ้าก็สำเร็จแล้ว อนึ่ง บุตรและภรรยาข้าพเจ้าก็ได้สั่งเสียแล้ว ข้าพเจ้าขอทำกิจตามอัธยาศัยของท่านบ้าง’(ปุณณกยักษ์กล่าวว่า)

{๙๗๙} [๒๕๕๐] ดูก่อนมหาอำมาตย์ผู้สำเร็จราชกิจทั้งปวง ก็ถ้าท่านสั่งเสียบุตรภรรยาและคนอาศัยแล้ว เชิญท่านรีบมา ณ บัดนี้ เพราะหนทางข้างหน้ายังอีกยาวไกล

[๒๕๕๑] ท่านอย่ากลัวเลย จงจับหางม้าอาชาไนยไว้ การเห็นมนุษยโลกของท่านครั้งนี้เป็นการเห็นครั้งสุดท้าย

(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๙๘๐} [๒๕๕๒] ข้าพเจ้าจักกลัวไปทำไม เพราะข้าพเจ้าไม่มีกรรมชั่วทางกาย ทางวาจา และทางใจ อันเป็นเหตุให้ไปสู่ทุคติ(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๙๘๑} [๒๕๕๓] พญาม้านั้นได้นำวิธูรบัณฑิตเหาะไปในอากาศกลางหาว ไม่กระทบกิ่งไม้หรือภูเขา วิ่งเข้าไปสู่กาฬคีรีบรรพตอย่างรวดเร็ว{๙๘๒} [๒๕๕๔] ภรรยา ๑,๐๐๐ และหญิงรับใช้ ๗๐๐ ต่างก็ประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า ‘ยักษ์แปลงเพศเป็นพราหมณ์มาพาเอาวิธูรบัณฑิตไป’[๒๕๕๕] พระสนมกำนัลใน พระราชกุมาร พ่อค้า ชาวนา และพราหมณ์ต่างก็ประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า ‘ยักษ์แปลงเพศเป็นพราหมณ์มาพาเอาวิธูรบัณฑิตไป’[๒๕๕๖] กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ ต่างก็ประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า ‘ยักษ์แปลงเพศเป็นพราหมณ์มาพาเอาวิธูรบัณฑิตไป’[๒๕๕๗] ชาวชนบทและชาวนิคมที่มาชุมนุมกัน ต่างก็ประคองแขนร้องไห้ครํ่าครวญว่า ‘ยักษ์แปลงเพศเป็นพราหมณ์มาพาเอาวิธูรบัณฑิตไป’[๒๕๕๘] ภรรยา ๑,๐๐๐ และหญิงรับใช้ ๗๐๐ ต่างก็ประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า ‘วิธูรบัณฑิตนั้นไปไหน’

[๒๕๕๙] พระสนมกำนัลใน พระราชกุมาร พ่อค้า ชาวนาและพราหมณ์ต่างก็ประคองแขนร้องไห้ครํ่าครวญว่า ‘วิธูรบัณฑิตนั้นไปไหน’

[๒๕๖๐] กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ ต่างก็ประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า ‘วิธูรบัณฑิตนั้นไปไหน’

[๒๕๖๑] ชาวชนบทและชาวนิคมที่มาชุมนุมกัน ต่างประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า ‘วิธูรบัณฑิตไปไหน

{๙๘๓} [๒๕๖๒] ถ้าท่านวิธูรบัณฑิตไม่มาใน ๗ วัน ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหมดจักพากันเดินเข้ากองไฟ ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ปรารถนาที่จะมีชีวิตอยู่’

(พระเจ้าโกรัพยะตรัสว่า)

{๙๘๔} [๒๕๖๓] ก็วิธูรบัณฑิตเป็นผู้ฉลาดเฉียบแหลม สามารถแสดงประโยชน์และมิใช่ประโยชน์แจ้งชัด มีปัญญาพินิจพจารณา คงจะเปลื้องตนได้โดยพลัน ท่านทั้งหลายอย่ากลัวไปเลย วิธูรบัณฑิตเปลื้องตนแล้วก็จักรีบกลับมา

จบ อันตรเปยยาล

สาธุนรธรรมกัณฑ์

ตอนว่าด้วยแสดงธรรมของคนดี

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าถึงความที่ปุณณกยักษ์คิดฆ่าพระโพธิสัตว์ว่า)

{๙๘๕} [๒๕๖๔] ปุณณกยักษ์นั้นไปยืนคิดอยู่บนยอดเขากาฬาคีรีว่า ‘ธรรมดาความคิดย่อมมีสูง ๆ ต่ำ ๆ ประโยชน์สักน้อยหนึ่งด้วยชีวิตของวิธูรบัณฑิตนี้หามีแก่เราไม่ เราจักฆ่าวิธูรบัณฑิตนี้เสีย แล้วนำแต่หัวใจไปดีกว่า’

{๙๘๖} [๒๕๖๕] ปุณณกยักษ์นั้นมีจิตประทุษร้ายลงจากยอดเขาไปสู่เชิงเขา วางพระมหาสัตว์ไว้ในระหว่างภูเขา ชำแรกเข้าไปภายในภูเขานั้น จับพระมหาสัตว์ให้ห้อยศีรษะลงแล้วทุ่มลงไปที่พื้นดินที่ไม่มีอะไรกีดขวาง{๙๘๗} [๒๕๖๖] วิธูรบัณฑิตผู้เป็นอำมาตย์ประเสริฐสุดของชาวกุรุรัฐห้อยศีรษะลงในเหวชัน ซึ่งเป็นที่น่ากลัว น่าสยดสยอง น่าหวาดเสียวมาก ก็ไม่สะดุ้งกลัว ได้กล่าวกะปุณณกยักษ์ว่า[๒๕๖๗] ‘ท่านเป็นผู้มีรูปดังผู้ประเสริฐ แต่หาเป็นคนประเสริฐไม่ คล้ายจะเป็นคนสำรวม แต่ก็ไม่สำรวม กระทำกรรมอันหยาบช้าไร้ประโยชน์ กุศลแม้แต่น้อยหนึ่งก็ไม่มีในจิตของท่าน[๒๕๖๘] ท่านต้องการโยนข้าพเจ้าลงเหว ท่านประสงค์อะไรจากการตายของข้าพเจ้า วันนี้ผิวพรรณของท่านเหมือนผิวของอมนุษย์ ขอจงบอกข้าพเจ้า ท่านเป็นเทวดาพวกไหน’(ปุณณกยักษ์ตอบว่า)

{๙๘๘} [๒๕๖๙] ข้าพเจ้าเป็นยักษ์ชื่อปุณณกะ และเป็นอำมาตย์ของท้าวกุเวรซึ่งท่านคงเคยได้ยินมาบ้าง พญานาคใหญ่นามว่าวรุณผู้ครอบครองนาคพิภพ มีรูปงามสะอาด สมบูรณ์ด้วยผิวพรรณและกำลัง[๒๕๗๐] ข้าพเจ้ารักใคร่อยากได้นางนาคกัญญานามว่าอิรันทดีธิดาของพญานาคนั้น ดูก่อนท่านผู้เป็นปราชญ์ เพราะเหตุแห่งนางอิรันทดีผู้มีเอวองค์งดงาม ข้าพเจ้าจึงตกลงใจจะฆ่าท่าน

(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๙๘๙} [๒๕๗๑] ยักษ์เอ๋ย ท่านอย่าได้ลุ่มหลงนักเลย สัตว์โลกพินาศไปเพราะความถือผิดมามากแล้ว เพราะเหตุไร ท่านจึงทำความรักใคร่ในนางอิรันทดีผู้มีเอวองค์งดงาม ท่านจะได้ประโยชน์อะไรจากการตายของข้าพเจ้า เชิญเถิด ข้าพเจ้าขอฟังเรื่องทั้งหมด(ปุณณกยักษ์กล่าวว่า)

{๙๙๐} [๒๕๗๒] ข้าพเจ้าปรารถนาธิดาของพญาวรุณนาคราชผู้มีอานุภาพมาก จึงกลายเป็นคนรับจ้างญาติของนางไป เพราะพวกเขาสำคัญว่าข้าพเจ้าถูกความรักครอบงำ ฉะนั้นพญานาคราชจึงตรัสกะข้าพเจ้าซึ่งไปทูลขอนางว่า[๒๕๗๓] ‘เราจะยกธิดาของเราผู้มีร่างกายอันงาม มีเนตรงามอย่างน่าพิศวง ลูบไล้ด้วยจุรณแก่นจันทน์ให้ท่าน ถ้าท่านได้หัวใจของวิธูรบัณฑิต นำมาในนาคพิภพนี้ได้โดยชอบธรรม เพราะความดีความชอบนี้ ท่านก็จะได้ธิดาของเรา เราจะปรารถนาทรัพย์อื่นยิ่งไปกว่าหัวใจของวิธูรบัณฑิตหามิได้’[๒๕๗๔] ดูก่อนท่านอำมาตย์ ข้าพเจ้ามิได้ลุ่มหลงอย่างนั้น ท่านจงฟังดูทั้งข้าพเจ้าก็มิได้ถือผิดอะไรเลย เพราะหัวใจของท่านที่ข้าพเจ้าได้ไปโดยชอบธรรม ท้าววรุณนาคราชและพระนางวิมลาจะประทานนางอิรันทดีนาคกัญญาแก่ข้าพเจ้า[๒๕๗๕] เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงพยายามที่จะฆ่าท่าน ข้าพเจ้าได้ประโยชน์จากความตายของท่านอย่างนี้ จึงผลักท่านให้ตกลงในเหวนี้ ฆ่าเสียแล้วนำแต่หัวใจไป

(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๙๙๑} [๒๕๗๖] จงวางข้าพเจ้าลงโดยเร็วเถิด ถ้าท่านมีกิจที่จะตัองทำด้วยหัวใจของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะแสดงสาธุนรธรรมทั้งปวงให้แจ่มแจ้งแก่ท่านในวันนี้(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๙๙๒} [๒๕๗๗] ปุณณกยักษ์นั้นรีบวางวิธูรบัณฑิตอำมาตย์ผู้ประเสริฐสุดของชาวกุรุรัฐลงบนยอดเขา เห็นวิธูรบัณฑิตผู้มีปัญญาไม่ต่ำต้อยนั่งอยู่จึงถามว่า[๒๕๗๘] ‘ข้าพเจ้ายกท่านขึ้นมาจากเหวแล้ว วันนี้ข้าพเจ้ามีกิจที่จะต้องทำด้วยหัวใจของท่าน ท่านจงแสดงสาธุนรธรรมทั้งหมดให้แจ่มแจ้งแก่ข้าพเจ้าในวันนี้(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๙๙๓} [๒๕๗๙] ท่านยกข้าพเจ้าขึ้นมาจากเหวแล้ว ถ้าท่านมีกิจที่จะต้องทำด้วยหัวใจของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะแสดงสาธุนรธรรมทั้งหมดให้แจ่มแจ้งแก่ท่านในวันนี้{๙๙๔} [๒๕๘๐] ดูก่อนมาณพ ท่านจงเดินไปตามทางที่ท่านเดินกันมา ๑ จงอย่าเผาฝ่ามือกันชุ่ม ๑ อย่าได้ประทุษร้ายในหมู่มิตรในกาลไหน ๆ ๑ อย่าตกอยู่ในอำนาจของหญิงไม่ดี ๑(ปุณณกยักษ์ถามว่า)

{๙๙๕} [๒๕๘๑] บุคคลชื่อว่าเป็นผู้เดินไปตามทางที่ท่านเดินกันมาอย่างไร บุคคลชื่อว่าเผาฝ่ามืออันชุ่มอย่างไร บุคคลเช่นไรชื่อว่าประทุษร้ายมิตร

หญิงเช่นไรชื่อว่าหญิงไม่ดี ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอกเนื้อความนั้น

(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๙๙๖} [๒๕๘๒] ผู้ใดเชื้อเชิญคนที่ไม่คุ้นเคยกันไม่เคยพบเห็นกันมาด้วยอาสนะ บุรุษพึงท่าประโยชน์แก่ผู้นั้นโดยแท้ บัณฑิตทั้งหลายเรียกผู้นั้นว่าผู้เดินไปตามทางที่ท่านเดินกันมา[๒๕๘๓] บุคคลอยู่ในเรือนของผู้ใดแม้คืนเดียว และได้ข้าวนํ้าในเรือนของผู้ใด ไม่ควรคิดร้ายผู้นั้นแม้ด้วยใจ ผู้คิดร้ายต่อบุคคลเช่นนั้น ชื่อว่าเผาฝ่ามืออันชุ่ม และชื่อว่าผู้ประทุษร้ายมิตร[๒๕๘๔] บุคคลอาศัยนั่งหรือนอนที่ร่มเงาของต้นไม้ใด ไม่พึงหักรานแม้กิ่งใบของต้นไม้นั้น เพราะคนที่ประทุษร้ายมิตรเป็นคนบาป

[๒๕๘๕] หญิงที่สามียกย่องอย่างดีถึงกับยกแผ่นดินนี้กันบริบูรณ์ด้วยทรัพย์ให้ ได้โอกาสแล้วกกับมาดูหมิ่นสามีนั้นได้ บุคคลไม่ควรตกอยู่ในอำนาจของหญิงไม่ดีเหล่านั้น[๒๕๘๖] บุคคลชื่อว่าเดินไปตามทางที่ท่านเดินกันมาอย่างนี้ ชื่อว่าเผาฝ่ามืออันชุ่มอย่างนี้ ชื่อว่าตกอยู่ในอำนาจของหญิงไม่ดีอย่างนี้ ชื่อว่าประทุษร้ายมิตรอย่างนี้ ท่านจงเป็นผู้ตั้งอยู่ในธรรม จงละอธรรมเสีย

จบ สาธุนรธรรมกัณฑ์

กาฬาคีรีกัณฑ์

ตอนว่าด้วยพระโพธิสัตว์ไปสู่นาคพิภพ

(ปุณณกยักษ์กล่าวว่า)

{๙๙๗} [๒๕๘๗] ข้าพเจ้าได้อยู่ในเรือนของท่านตลอด ๓ วัน เป็นผู้ที่ท่านบำรุงด้วยข้าวและน้ำ ท่านเป็นมิตรข้าพเจ้า ข้าพเจ้าขอปล่อยท่านไป ดูก่อนท่านผู้มีปัญญาอันสูงสุด เชิญท่านกลับไปเรือนของท่านตามปรารถนาเถิด[๒๕๘๘] ความต้องการของตระกูลพญานาคจะเสื่อมไปก็ช่างเถิด พอกันที เหตุที่จะให้ได้นางนาคกัญญาของข้าพเจ้า ดูก่อนท่านผู้มีปัญญา เพราะคำสุภาษิตของตนนั่นแล ท่านจึงพ้นจากการถูกข้าพเจ้าฆ่าในวันนี้(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๙๙๘} [๒๕๘๙] ดูก่อนปุณณกยักษ์ เชิญท่านนำข้าพเจ้าไปในสำนักของพ่อตาของท่านเถิด จงประพฤติประโยชน์ในข้าพเจ้า แม้ข้าพเจ้าก็อยากเห็นท้าววรุณผู้เป็นอธิบดีของนาคและวิมานของท้าวเธอซึ่งข้าพเจ้าไม่เคยเห็น(ปุณณกยักษ์กล่าวว่า)

{๙๙๙} [๒๕๙๐] คนมีปัญญาไม่ควรจะดูสิ่งที่ไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่นรชนเลย ดูก่อนท่านผู้มีปัญญาอันสูงสุด เออก็เพราะเหตุไรหนอ ท่านจึงปรารถนาจะไปยังที่อยู่ของศัตรูเล่า

(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๑๐๐๐} [๒๕๙๑] แม้ข้าพเจ้าก็รู้ชัดซึ่งข้อที่ว่าผู้มีปัญญาไม่ควรดูสิ่งที่ไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่นรชนนั้นเช่นกัน แต่ข้าพเจ้าไม่มีความชั่วที่ทำไว้ในที่ไหน ๆ เลย เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่รังเกียจความตายที่จะมาถึงตน(ปุณณยักษ์กล่าวว่า)

{๑๐๐๑} [๒๕๙๒] ท่านบัณฑิต เชิญเถิด ท่านกับข้าพเจ้ามาไปดูพิภพของพญานาคราชซึ่งมีอานุภาพหาที่เปรียบมิได้ ซึ่งเป็นที่พญานาคราชอยู่พร้อมกับการฟ้อนรำขับร้อง เหมือนท้าวเวสสวัณเสด็จไปยังนิฬิญญราชธานี[๒๕๙๓] นาคพิภพนั้นเป็นที่เที่ยวเล่นเป็นหมู่ ๆ ของนางนาคกัญญาตลอดวันและคืนเป็นนิจ มีดอกไม้ดาดาษอยู่มากมายหลายชนิดสว่างไสวดังสายฟ้าในอากาศ

[๒๕๙๔] บริบูรณ์ด้วยข้าวและนํ้า เพรียบพร้อมด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง และการประโคม พร้อมมูลไปด้วยนางนาคกัญญาที่ประดับประดาสวยงาม งามสง่าไปด้วยผ้านุ่งผ้าห่มและเครื่องประดับ’(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๐๐๒} [๒๕๙๕] ปุณณกยักษ์นั้นเชิญให้วิธูรบัณฑิตผู้ประเสริฐสุดของชาวกุรุรัฐนั่งเหนืออาสนะข้างหลัง ได้พาวิธูรบัณฑิตผู้มีปัญญาไม่ต่ำต้อยเข้าไปสู่ภพของพญานาคราชแล้ว

[๒๕๙๖] วิธูรบัณฑิตได้สถิตอยู่ข้างหลังแห่งปุณณกยักษ์จนถึงพิภพของพญานาคซึ่งมีอานุภาพหาที่เปรียบมิได้ ฝ่ายพญานาคราชทอดพระเนตรเห็นลูกเขยกำลังมา จึงได้ตรัสทักทายก่อนทีเดียวว่า

{๑๐๐๓} [๒๕๙๗] ‘ท่านได้ไปยังมนุษยโลก เที่ยวแสวงหาหัวใจของบัณฑิต กลับมาถึงในนาคพิภพนี้ด้วยความสำเร็จหรือ หรือว่าท่านได้พาบัณฑิตผู้มีปัญญาไม่ต่ำต้อยมาด้วย

(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

{๑๐๐๔} [๒๕๙๘] ท่านผู้นี้แหละคือวิธูรบัณฑิตที่พระองค์ทรงปรารถนานั้นมาแล้วพระเจ้าข้า ท่านวิธูรบัณฑิตผู้รักษาธรรมข้าพระองค์ได้มาแล้วโดยธรรม เชิญทอดพระเนตรวิธูรบัณฑิตผู้จะแสดงธรรมถวายด้วยเสียงอันไพเราะเฉพาะพระพักตร์ ณ บัดนี้ การสมาคมกับด้วยสัตบุรุษทั้งหลายย่อมเป็นเหตุนำความสุขมาใหัโดยแท้

จบ กาฬาคีรีกัณฑ์

(พญานาคราชตรัสถามวิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์ว่า)

{๑๐๐๕} [๒๕๙๙] ท่านเป็นมนุษย์มาเห็นพิภพของนาคที่ตนไม่เคยเห็นแล้ว เป็นผู้ถูกภัยคือความตายคุกคามแล้ว แต่กลับไม่กลัวและไม่กราบไหว้เรา อาการเช่นนี้ดูเหมือนจะไม่มีแก่ผู้มีปัญญา

(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์ทูลว่า)

{๑๐๐๖} [๒๖๐๐] ข้าแต่พญานาคราช ข้าพระองค์เป็นผู้ไม่กลัวและไม่เป็นผู้ถูกภัยคือความตายคุกคาม นักโทษประหารไม่พึงกราบไหว้เพชฌฆาต หรือเพชฌฆาตก็ไม่พึงให้นักโทษประหารกราบไหว้ตน

[๒๖๐๑] นรชนจะพึงกราบไว้บุคคลผู้ปรารถนาจะฆ่าตน และผู้ปรารถนาจะฆ่าเขาจะพึงให้บุคคลผู้ที่ตนจะฆ่ากราบไหว้ตนได้อย่างไรเล่า กรรมนั้นย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เลย

(พญานาคราชตรัสว่า)

{๑๐๐๗} [๒๖๐๒] ดูก่อนบัณฑิต คำนั้นถูกอย่างที่ท่านพูด ท่านพูดจริง นักโทษประหารไม่พึงกราบไหว้เพชฌฆาต หรือเพชฌฆาตก็ไม่พึงให้นักโทษประหารกราบไหว้ตน

[๒๖๐๓] นรชนพึงกราบไหว้บุคคลผู้ปรารถนาจะฆ่าตน และผู้ปรารถนาจะฆ่าเขาจะพึงให้บุคคลผู้ที่ตนจะฆ่ากราบไหว้ตนได้อย่างไร กรรมนั้นย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เลย

(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์ทูลถามว่า)

{๑๐๐๘} [๒๖๐๔] ข้าแต่พญานาคราช วิมานของพระองค์นี้เป็นของไม่เที่ยง แต่เป็นเช่นกับของเที่ยง ฤทธิ์ ความรุ่งเรือง กำลังกาย วิริยภาพ และการอุบัติในนาคพิภพได้มีแล้วแก่พระองค์ ข้าพระองค์ขอถามเนื้อความนั้นกะพระองค์ วิมานนี้ทรงได้มาอย่างไรหนอ[๒๖๐๕] วิมานนี้พระองค์ทรงได้มาเพราะอาศัยอะไร หรือเป็นของเกิดขึ้นตามฤดูกาล พระองค์ทรงสร้างเอง หรือเทวดาทั้งหลายถวายแด่พระองค์ ข้าแต่พญานาคราช ขอพระองค์โปรดตรัสบอกเนื้อความนี้แก่ข้าพระองค์ตามที่ทรงได้วิมานมาเถิด(พญานาคราชตรัสว่า)

{๑๐๐๙} [๒๖๐๖] วิมานนี้เราจะได้มาเพราะอาศัยอะไร ก็หามิได้ เกิดขึ้นตามฤดูกาล ก็หามิได้ เรามิได้สร้างเอง แม้เทวดาทั้งหลายก็มิได้ให้ แต่วิมานนี้เราได้มาด้วยบุญซึ่งเป็นกรรมอันไม่เลวทรามของตนเอง

(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์ทูลถามว่า)

{๑๐๑๐} [๒๖๐๗] ข้าแต่พญานาคราช อะไรเป็นวัตร และอะไรเป็นพรหมจรรย์ ของพระองค์ ฤทธิ์ ความรุ่งเรือง กำลังกาย วิริยภาพ และการอุบัติในนาคพิภพ ทั้งวิมานใหญ่ของพระองค์นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไรที่พระองค์ทรงประพฤติมาดีแล้ว พระเจ้าข้า(พญานาคราชกล่าวว่า)

{๑๐๑๑} [๒๖๐๘] เมื่อครั้งอยู่ในมนุษยโลก เราและภรรยาได้เป็นทานบดีผู้มีศรัทธาในครั้งนั้น เรือนของเราเป็นดังบ่อนํ้าของสมณพราหมณ์ทั้งหลายและเราได้เลี้ยงดูสมณพราหมณ์ให้อิ่มหนำสำราญ

[๒๖๐๙] ในมนุษยโลกนั้น เราทั้งสองได้ถวายทาน คือ ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ เครื่องประทีป ที่นอน ที่พักอาศัย ผ้านุ่งผ้าห่ม ผ้าปูนอน ข้าว และนํ้า โดยเคารพ

[๒๖๑๐] ทานที่ได้ถวายโดยเคารพนั้นเป็นวัตรของเรา และการสมาทานวัตรนั้นเป็นพรหมจรรย์ของเรา ดูก่อนท่านผู้เป็นนักปราชญ์ ฤทธิ์ ความรุ่งเรือง กำลังกาย ความเพียร การเกิดในนาคพิภพและวิมานใหญ่ของเรา นี้เป็นวิบากแห่งวัตรและพรหมจรรย์นั้นที่เราประพฤติมาดีแล้ว(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์ทูลว่า)

{๑๐๑๒} [๒๖๑๑] ถ้าวิมานนี้พระองค์ได้มาด้วยอานุภาพแห่งทานอย่างนี้ พระองค์ก็ชื่อว่าทราบผลแห่งบุญและทราบการอุบัติในนาคพิภพเพราะผลแห่งบุญ เพราะเหตุนั้นแล ขอพระองค์เป็นผู้ไม่ประมาท ประพฤติธรรมตามที่จะได้ครอบครองวิมานนี้ต่อไปเถิด

(พญานาคราชตรัสว่า)

{๑๐๑๓} [๒๖๑๒] ดูก่อนบัณฑิต ในนาคพิภพนี้ไม่มีสมณพราหมณ์ที่เราจะพึงถวายข้าวและน้ำเลย เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกเนื้อความ นั้นแก่เรา ตามที่เราจะพึงได้ครอบครองวิมานต่อไปเถิด

(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์ทูลว่า)

{๑๐๑๔} [๒๖๑๓] ข้าแต่พญานาคราช ก็นาคทั้งหลายที่เป็นพระโอรส พระธิดา พระชายา ทั้งพระประยูรญาติ พระสหาย และข้าเฝ้าของ พระองค์ซึ่งเกิดในนาคพิภพนี้ก็มีอยู่ ขอพระองค์อย่าทรงคิด ประทุษร้ายในเหล่านาคมีพระโอรสเป็นต้นเหล่านั้นด้วยกาย และวาจาเป็นนิจ[๒๖๑๔] เมื่อพระองค์รักษาความไม่ประทุษร้ายด้วยกายและวาจาอย่างนี้ จักสถิตอยู่ในวิมานนี้ตลอดชนมายุแล้วจักเสด็จไปสู่เทวโลกที่สูงกว่านาคพิภพนี้

(พญานาคราชกล่าวว่า)

{๑๐๑๕} [๒๖๑๕] ท่านเป็นอำมาตย์ของพระราชาผู้ประเสริฐสุดพระองค์ใด พระราชาผู้ประเสริฐสุดพระองค์นั้นพลัดพรากจากท่านแล้วย่อมจะทรงเศร้าโศกแน่แท้ทีเดียว ผู้ที่ถูกความทุกข์ครอบงำก็ดี ผู้ที่ป่วยหนักก็ดี ได้สมาคมกับท่านแล้วพึงได้พบความสุข(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๑๐๑๖} [๒๖๑๖] ข้าแต่พญานาคราช พระองค์ตรัสธรรมของสัตบุรุษทั้งหลายซึ่งเป็นบทอันแสดงประโยชน์อย่างลํ้าเลิศที่นักปราชญ์ประพฤติดีแล้วโดยแท้ ก็คุณวิเศษของบุคคลผู้มีปัญญาเช่นข้าพระองค์ย่อมปรากฏในเมื่อมีภยันตรายเช่นนี้แหละ

(พญานาคราชตรัสถามว่า)

{๑๐๑๗} [๒๖๑๗] ขอท่านจงบอกแก่เรา ปุณณกยักษ์นี้ได้ท่านมาเปล่า ๆ หรือขอท่านจงบอกแก่เรา ปุณณกยักษ์นี้ชนะในการเล่นสกา จึงได้ท่านมา ปุณณกยักษ์นี้กล่าวว่าได้มาโดยธรรม ท่านตกอยู่ในเงื้อมมือของปุณณกยักษ์นี้ได้อย่างไร(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์ทูลว่า)

{๑๐๑๘} [๒๖๑๘] ปุณณกยักษ์นี้เล่นสกาชนะพระราชาของข้าพระองค์ผู้เป็นอิสราธิบดีในอินทปัตถนครนั้น พระราชาพระองค์นั้นถูกปุณณกยักษ์เอาชนะแล้ว จึงได้พระราชทานข้าพระองค์แก่ปุณณกยักษ์นี้ ข้าพระองค์เป็นผู้ที่ปุณณกยักษ์นี้ได้มาแล้วโดยธรรม มิใช่ได้มาโดยกรรมอันหยาบช้า(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสต่อไปว่า)

{๑๐๑๙} [๒๖๑๙] ในกาลนั้น พญานาคผู้ประเสริฐได้สดับคำสุภาษิตของวิธูร บัณฑิตผู้เป็นปราชญ์แล้วทรงชื่นชมโสมนัส มีพระทัยเต็มตื้นด้วยปีติ ทรงจูงมือวิธูรบัณฑิตผู้มีปัญญาไม่ต่ำต้อยเสด็จเข้าไปในที่อยู่ของพระชายา ตรัสว่า[๒๖๒๐] ‘ดูก่อนน้องวิมลา ท่านผู้นี้คือวิธูรบัณฑิต ผู้ที่เป็นสาเหตุให้น้องผอมเหลือง ไม่ชอบเสวยกระยาหาร มีคุณความดีที่พี่ไม่มีกำจัดความมืดได้

[๒๖๒๑] วิธูรบัณฑิตผู้ที่น้องมีความต้องการหัวใจมาถึงแล้ว จะทำความสว่างให้ เชิญน้องตั้งหทัยฟังถ้อยคำของท่าน การที่จะได้เห็นท่านอีกเป็นการหาได้ยาก’

{๑๐๒๐} [๒๖๒๒] พระนางวิมลาทอดพระเนตรเห็นวิธูรบัณฑิตผู้มีปัญญากว้างขวางดังแผ่นดินนั้นแล้ว มีพระทัยยินดีโสมนัส ทรงยกพระองคุลีทั้ง ๑๐ ขึ้นอัญชลี และตรัสกะวิธูรบัณฑิตผู้เป็นปราชญ์ประเสริฐสุดของชาวกุรุรัฐว่า[๒๖๒๓] ‘ท่านเป็นมนุษย์มาเห็นพิภพของนาคที่ตนไม่เคยเห็น เป็นผู้ถูกภัยคือความตายคุกคามแล้ว แต่กลับไม่กลัวและไม่กราบไหว้เรา อาการเช่นนี้ดูเหมือนจะไม่มีแก่ผู้มีปัญญา(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์ทูลว่า)

{๑๐๒๑} [๒๖๒๔] ข้าแต่พระนางเจ้านาคี ข้าพระองค์เป็นผู้ไม่กลัวและไม่เป็นผู้ถูกภัยคือความตายคุกคาม นักโทษประหารไม่พึงกราบไหว้เพชฌฆาต หรือเพชฌฆาตก็ไม่พึงให้นักโทษประหารกราบไหว้ตน[๒๖๒๕] นรชนจะพึงกราบไหว้บุคคลผู้ปรารถนาจะฆ่าตน และผู้ปรารถนาจะฆ่าเขาจะพึงให้บุคคลผู้ที่ตนจะฆ่ากราบไหว้ตนได้อย่างไร กรรมนั้นย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เลย(พระนางวิมลาตรัสว่า)

{๑๐๒๒} [๒๖๒๖] ดูก่อนบัณฑิต คำนั้นถูกอย่างที่ท่านพูด ท่านพูดจริง นักโทษประหารไม่พึงกราบไหว้เพชฌฆาต หรือเพชฌฆาตก็ไม่พึงให้นักโทษประหารกราบไหว้ตน

[๒๖๒๗] นรชนพึงกราบไหว้บุคคลผู้ปรารถนาจะฆ่าตน และผู้ปรารถนาจะฆ่าเขาจะพึงให้บุคคลผู้ที่ตนจะฆ่ากราบไหว้ตนได้อย่างไร กรรมนั้นย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เลย

(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์ทูลว่า)

{๑๐๒๓} [๒๖๒๘] ข้าแต่พระนางเจ้านาคกัญญา วิมานของพระองค์นี้เป็นของไม่เที่ยง แต่เป็นเช่นกับของเที่ยง ฤทธิ์ ความรุ่งเรือง กำลังกาย วิริยภาพ และการอุบัติในนาคพิภพได้มีแล้วแก่พระองค์ ข้าพระองค์ขอทูลถามเนื้อความนั้นกะพระองค์ วิมานนี้ทรงได้มาอย่างไรหนอ[๒๖๒๙] วิมานนี้พระองค์ทรงได้มาเพราะอาศัยอะไร หรือเป็นของเกิดขึ้นตามฤดูกาล พระองค์ทรงสร้างเอง หรือเทวดาทั้งหลายถวายแด่พระองค์ ข้าแต่พระนางเจ้านาคกัญญา ขอพระองค์ ตรัสบอกเนื้อความนี้แก่ข้าพระองค์ตามที่ทรงได้วิมานมาเถิด(พระนางวิมลาตรัสตอบว่า)

{๑๐๒๔} [๒๖๓๐] วิมานนี้ฉันจะได้มาเพราะอาศัยอะไร ก็หามิได้ เกิดขึ้นตามฤดูกาล ก็หามิได้ ฉันมิได้สร้างเอง แม้เทวดาทั้งหลายก็มิได้ให้ แต่วิมานนี้ฉันได้มาด้วยบุญซึ่งเป็นกรรมอันไม่เลวทรามของตนเอง(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์ทูลถามว่า)

{๑๐๒๕} [๒๖๓๑] ข้าแต่พระนางเจ้านาคี อะไรเป็นวัตร และอะไรเป็นพรหมจรรย์ของพระองค์ ฤทธิ์ ความรุ่งเรือง กำลังกาย วิริยภาพ และการอุบัติในนาคพิภพ ทั้งวิมานใหญ่ของพระองค์นี้ เป็นผลแห่งกรรมอะไรที่พระองค์ทรงประพฤติมาดีแล้ว พระเจ้าข้า(พระนางวิมลาตรัสตอบว่า)

{๑๐๒๖} [๒๖๓๒] เมื่อครั้งอยู่ในมนุษยโลก ฉันและพระสวามีของฉันเป็นทานบดีผู้มีศรัทธาในครั้งนั้น เรือนของฉันเป็นดังบ่อน้ำของสมณ

พราหมณ์ทั้งหลาย และฉันได้เลี้ยงดูสมณพราหมณ์ให้อิ่มหนำสำราญ

[๒๖๓๓] ในมนุษยโลกนั้น เราทั้งสองได้ถวายทาน คือ ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ เครื่องประทีป ที่นอน ที่พักอาศัย ผ้านุ่งผ้าห่ม ผ้าปูนอน ข้าว และน้ำ โดยเคารพ

[๒๖๓๔] ทานที่ได้ถวายโดยเคารพนั้นเป็นวัตรของฉัน และการสมาทานวัตรนั้นเป็นพรหมจรรย์ของฉัน ดูก่อนท่านผู้เป็นนักปราชญ์ ฤทธิ์ ความรุ่งเรือง กำลังกาย ความเพียร การเกิดในนาคพิภพและวิมานใหญ่ของฉัน นี้เป็นวิบากแห่งวัตรและพรหมจรรย์นั้นที่ฉันประพฤติดีแล้ว(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์ทูลถามว่า)

{๑๐๒๗} [๒๖๓๕] ถ้าวิมานนี้พระองค์ทรงได้มาด้วยอานุภาพแห่งทานอย่างนี้ พระองค์ก็ชื่อว่าทรงทราบผลแห่งบุญ และทรงทราบการอุบัติในนาคพิภพเพราะผลแห่งบุญ เพราะเหตุนั้นแล ขอพระองค์ทรงเป็นผู้ไม่ประมาท ประพฤติธรรมตามที่จะได้ทรงครอบครองวิมานนี้ต่อไปเถิด(พระนางวิมลาตรัสตอบว่า)

{๑๐๒๘} [๒๖๓๖] ดูก่อนบัณฑิต ในนาคพิภพนี้ไม่มีสมณพราหมณ์ที่เราจะพึงถวายข้าวและน้ำเลย ฉันถามแล้ว ขอท่านจงบอกเนื้อความนั้นแก่ฉันตามที่ฉันจะพึงได้ครอบครองวิมานต่อไปเถิด

(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๑๐๒๙} [๒๖๓๗] ข้าแต่พระนางเจ้านาคี ก็นาคทั้งหลายที่เป็นพระโอรส พระธิดา พระสวามี ทั้งพระประยูรญาติ พระสหาย และข้าเฝ้าของพระองค์ซึ่งเกิดในนาคพิภพนี้ก็มีอยู่ ขอพระองค์อย่าทรงคิดประทุษร้ายในเหล่านาคมีพระโอรสเป็นต้นเหล่านั้นด้วยกายและวาจาเป็นนิจ[๒๖๓๘] เมื่อพระองค์ทรงรักษาความไม่ประทุษร้ายด้วยกายและวาจาอย่างนี้ จักสถิตอยู่ในวิมานนี้ตลอดพระชนมายุแล้วจักเสด็จไปสู่เทวโลกที่สูงกว่านาคพิภพนี้

(พระนางวิมลาตรัสว่า)

{๑๐๓๐} [๒๖๓๙] ท่านเป็นอำมาตย์ของพระราชาผู้ประเสริฐสุดพระองค์ใด พระราชาผู้ประเสริฐสุดพระองค์นั้นพลัดพรากจากท่านแล้วย่อมจะทรงเศร้าโศกแน่แท้ทีเดียว ผู้ที่ถูกความทุกข์ครอบงำก็ด็ ผู้ที่ป่วยหนักก็ดี ได้สมาคมกับท่านแล้วพึงได้รับความสุข(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๑๐๓๑} [๒๖๔๐] ข้าแต่พระนางเจ้านาคี พระองค์ตรัสธรรมของสัตบุรุษทั้งหลาย ซึ่งเป็นบทอันแสดงประโยชน์อย่างลํ้าเสิศที่นักปราชญ์ประพฤติดีแล้วโดยแท้ ก็คุณวิเศษของบุคคลผู้มีปัญญาเช่นข้าพระองค์ย่อมปรากฏในเมื่อมีภยันตรายเช่นนี้แหละ(พระนางวิมลาตรัสถามว่า)

{๑๐๓๒} [๒๖๔๑] ขอท่านจงบอกแก่ฉัน ปุณณกยักษ์นี้ได้ท่านมาเปล่า ๆ หรือขอท่านจงบอกแก่ฉัน ปุณณกยักษ์นี้ชนะในการเล่นสกา จึงได้

ท่านมาหรือ ปุณณกยักษ์นี้กล่าวว่าได้มาโดยธรรม ท่านถึงเงื้อมมือของปุณณกยักษ์นี้ได้อย่างไร

(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๑๐๓๓} [๒๖๔๒] ปุณณกยักษ์นี้เล่นสกาชนะพระราชาของข้าพระองค์ผู้เป็นอิสราธิบดีในอินทปัตถนครนั้น พระราชาพระองค์นั้นถูกปุณณกยักษ์เอาชนะแล้ว จึงได้พระราชทานข้าพระองค์แก่ปุณณกยักษ์นี้ ข้าพระองค์เป็นผู้ที่ปุณณกยักษ์นี้ได้มาแล้วโดยธรรม มิใช่ได้มาด้วยกรรมอันหยาบช้า พระเจ้าข้า(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๑๐๓๔} [๒๖๔๓] ท้าววรุณนาคราชตรัสถามปัญหากะวิธูรบัณฑิต ฉันใด แม้พระนางวิมลานาคกัญญาก็ตรัสถามปัญหากะวิธูรบัณฑิต ฉันนั้น

[๒๖๔๔] วิธูรบัณฑิตผู้เป็นนักปราชญ์ถูกท้าววรุณนาคราชตรัสถามแล้วได้พยากรณ์ปัญหาให้ท้าววรุณนาคราชทรงยินดี ฉันใด วิธูรบัณฑิตผู้เป็นนักปราชญ์แม้ถูกพระนางวิมลานาคกัญญาตรัสถามแล้วก็ได้พยากรณ์ให้พระนางวิมลานาคกัญญาทรงยินดี ฉันนั้น[๒๖๔๕] วิธูรบัณฑิตผู้เป็นนักปราชญ์ทราบว่าพญานาคราชผู้ประเสริฐและพระนางนาคกัญญาทั้งสองพระองค์นั้นทรงมีพระทัยชื่นชมโสมนัส จึงไม่ครั่นคร้าม ไม่กลัว ไม่ขนพองสยองเกล้า ได้กราบทูลท้าววรุณนาคราชว่า

[๒๖๔๖] ‘ข้าแต่พญานาคราช พระองค์อย่าทรงวิตกว่าทรงทำกรรมของคนผู้ประทุษร้ายมิตร และอย่าทรงดำริว่าจักฆ่าบัณฑิตนี้ ขอพระองค์ทรงทำกิจด้วยเนื้อหัวใจของข้าพระองค์ตามที่พระองค์

ทรงพระประสงค์เถิด ถ้าพระองค์ไม่ทรงสามารถจะฆ่าข้าพระองค์ได้ ข้าพระองค์จะทำถวายตามพระอัธยาศัยของพระองค์เอง พระเจ้าข้า

(พญานาคราชตรัสว่า)

{๑๐๓๕} [๒๖๔๗] ปัญญานั่นแหละเป็นหัวใจของบัณฑิตทั้งหลาย เราทั้งสองนั้นยินดีด้วยปัญญาของท่านยิ่งนัก ปุณณกยักษ์จงไปส่งท่านให้ถึงแว่นแคว้นกุรุรัฐในวันนี้ทีเดียว

{๑๐๓๖} [๒๖๔๘] ปุณณกยักษ์นั้นได้นางอิรันทดีนาคกัญญาแล้วมีใจชื่นชมโสมนัสปีติปราโมทย์ ได้กล่าวกะวิธูรบัณฑิตผู้ประเสริฐสุดของชาวกุรุรัฐว่า

[๒๖๔๙] ‘ข้าแต่ท่านวิธูรบัณฑิต ท่านได้ทำให้ข้าพเจ้าได้ร่วมเรียงกับภรรยา ข้าพเจ้าจะทำกิจตอบแทนท่าน ข้าพเจ้าจะให้แก้วมณีดวงนี้แก่ท่าน และจะนำท่านไปส่งให้ถึงแว่นแคว้นกุรุรัฐในวันนี้ทีเดียว’(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์กล่าวกะปุณณกยักษ์ว่า)

{๑๐๓๗} [๒๖๕๐] ดูก่อนกัจจานะ ท่านจงมีไมตรีสนิทสนมกับภรรยาที่น่ารักซึ่งไม่มีใครทำให้แตกแยกได้ตลอดไป ท่านจงเป็นผู้มีจิตเบิกบานมีปีติโสมนัส ท่านได้ให้แก้วมณีแก่ข้าพเจ้า ขอจงนำข้าพเจ้าไปยังอินทปัตถนครด้วยเถิด{๑๐๓๘} [๒๖๕๑] ปุณณกยักษ์นั้นเชิญวิธูรบัณฑิตผู้ประเสริฐสุดของชาวกุรุรัฐผู้มีปัญญาไม่ต่ำต้อยให้ขึ้นนั่งบนอาสนะข้างหน้าของตนแล้วขึ้นม้าอาชาไนยเหาะไปในอากาศกลางหาว

[๒๖๕๒] ปุณณกยักษ์นั้นได้นำวิธูรบัณฑิตผู้ประเสริฐสุดของชาวกุรุรัฐไปถึงอินทปัตถ์นครเร็วยิ่งกว่าใจของมนุษย์แล่นไป

{๑๐๓๙} [๒๖๕๓] (ปุณณกยักษ์กล่าวว่า) ‘อินทปัตถ์นครปรากฏอยู่โน่น และป่ามะม่วงอันน่ารื่นรมย์ก็เห็นอยู่เป็นหย่อม ๆ ข้าพเจ้าได้อยู่ร่วมเรียงกับภรรยา และท่านก็ได้ถึงที่อยู่ของตนแล้ว’{๑๐๔๐} [๒๖๕๔] ปุณณกยักษ์ผู้มีชื่อเสียงไม่ต่ำต้อย วางวิธูรบัณฑิตผู้ประเสริฐสุดของชาวกุรุรัฐลงในท่ามกลางธรรมสภา แล้วขึ้นม้าอาชาไนยเหาะไปในอากาศกลางหาว

[๒๖๕๕] พระราชาทอดพระเนตรเห็นวิธูรบัณฑิตนั้นก็ทรงพระปรีดาปราโมทย์เป็นอย่างยิ่ง เสด็จลุกขึ้นสวมกอดวิธูรบัณฑิตด้วยพระพาหาทั้งสอง ไม่ทรงหวั่นไหว ทรงเชื้อเชิญให้นั่งเหนืออาสนะท่ามกลางธรรมสภาตรงพระพักตร์ของพระองค์ ตรัสว่า{๑๐๔๑} [๒๖๕๖] ‘ท่านเป็นผู้นำของพวกเราเหมือนนายสารถีขับรถไป ชาวกุรุรัฐทั้งหลายย่อมยินดีเพราะได้เห็นท่าน เราถามท่าน ขอจงบอกเนื้อความนั้นแก่เรา ท่านหลุดพ้นจากมาณพมาได้อย่างไร’(วิธูรบัณฑิตโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๑๐๔๒} [๒๖๕๗] ข้าแต่พระจอมชนผู้ทรงแกล้วกล้า ประเสริฐกว่านรชน บุรุษที่ฝ่าพระบาทตรัสเรียกว่ามาณพนั้นไม่ใช่มนุษย์ แต่เป็นยักษ์ชื่อปุณณกะ พระเจ้าข้า ฝ่าพระบาทคงจะเคยได้ยินชื่อมาบ้างแล้วก็ปุณณกยักษ์นั้นเป็นอำมาตย์ของท้าวกุเวร[๒๖๕๘] พญานาคพระนามว่าวรุณผู้ครองนาคพิภพ มีพระกายใหญ่โต สะอาด ทรงสมบูรณ์ด้วยวรรณะและกำลัง ปุณณกยักษ์รักใคร่นางนาคกัญญานามว่าอิรันทดี

[๒๖๕๙] ปุณณกยักษ์นั้นจึงตกลงใจจะฆ่าข้าพระองค์เพราะเหตุแห่งนางอิรันทดีผู้มีเอวบางร่างน้อยน่ารักใคร่ แต่ครั้นปุณณกยักษ์ได้อยู่ร่วมเรียงกับภรรยา ข้าพระองค์จึงได้รับอนุญาตให้กลับมา และได้แก้วมณีมาด้วย

(พระเจ้าโกรัพยะตรัสว่า)

{๑๐๔๓} [๒๖๖๐] มีต้นไม้ต้นหนึ่งเกิดอยู่ริมประตูวังของเรา ลำต้นประกอบด้วยปัญญา กิ่งทำด้วยศีล ต้นไม้นั้นตั้งอยู่ในอรรถและธรรม มีผลเต็มไปด้วยเบญจโครส ดาดาษไปด้วยช้าง ม้า และโค

[๒๖๖๑] เมื่อมหาชนทำการบูชาต้นไม้นั้นเล่นเพลินอยู่ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง และดนตรี มีบุรุษคนหนึ่งมาให้เสนาที่ยืนแวดล้อมต้นไม้นั้นหนีไปแล้วถอนต้นไม้นำไป ต้นไม้นั้นกลับมาตั้งอยู่ที่ประตูวังของเราตามเดิม วิธูรบัณฑิตเป็นเช่นกับต้นไม้ใหญ่นี้ ได้กลับมาสู่ที่อยู่ของตนแล้ว ท่านทั้งหลายจงทำการเคารพนบนอบแก่ต้นไม้คือวิธูรบัณฑิตนี้กัน[๒๖๖๒] ขอเชิญอำมาตย์ผู้มีความปลื้มใจด้วยยศที่ได้เพราะอาศัยเราทุก ๆ ท่านทีเดียว จงแสดงความปลื้มใจของตนให้ปรากฏในวันนี้ ท่านทั้งหลายจงทำบรรณาการให้มาก แล้วทำการเคารพ นบนอบแก่ต้นไม้คือวิธูรบัณฑิตนี้

[๒๖๖๓] สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่ถูกผูกไว้และที่ถูกขังไว้ซึ่งมีอยู่ในแคว้นของเรา จงปล่อยสัตว์เหล่านั้นไปให้หมด วิธูรบัณฑิตนี้หลุดพ้นจากเครื่องผูก ฉันใด สัตว์เหล่านั้นก็จงหลุดพ้นจากเครื่องผูก ฉันนั้น

[๒๖๖๔] พวกชาวไร่ชาวนาจงหยุดพักเล่นมหรสพตลอดเดือนหนึ่งนี้ ขอเชิญพราหมณ์ทั้งหลายมาบริโภคข้าวอันเจือด้วยเนื้อ พวกนักดื่มนํ้าเมาจงเอาหม้อใส่น้ำเมาให้เต็มไปนั่งดื่มที่ร้านของตน[๒๖๖๕] พวกหญิงแพศยาที่อาศัยอยู่ตามถนนใหญ่จงเล้าโลมชายที่มีความต้องการเป็นนิจ อนึ่ง ราชบุรุษทั้งหลายจงจัดอารักขาในแคว้นให้เข้มแข็งโดยมิเบียดเบียนกันและกัน ท่านทั้งหลายจงทำการเคารพนบนอบแก่ต้นไม้คือวิธูรบัณฑิตนี้{๑๐๔๔} [๒๖๖๖] นางสนมกำนัลใน พวกราชกุมาร พวกพ่อค้า ชาวนา และพราหมณ์ทั้งหลายได้นำข้าวและนํ้าเป็นอันมากมาให้แก่วิธูรบัณฑิต

[๒๖๖๗] กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบได้นำข้าวและน้ำเป็นอันมากมาให้แก่วิธูรบัณฑิต

[๒๖๖๘] ชาวชนบทและชาวนิคมได้พร้อมเพรียงกันนำเอาข้าวและนํ้าเป็นอันมากมาให้แก่วิธูรบัณฑิต

[๒๖๖๙] ผู้คนเป็นอันมากได้เห็นวิธูรบัณฑิตมาต่างก็ดีใจ ครั้นวิธูรบัณฑิตมาถึงแล้ว ต่างก็พากันโบกผ้าขาวโห่ร้องขึ้นเสียงอึงมี่ ด้วยประการฉะนี้แล

จบ วิธูรชาดกที่ ๙

๑๐. เวสสันตรชาดก (๕๔๗)

ว่าด้วยพระเวสสันดรทรงบำเพ็ญทานบารมี

กัณฑ์ทศพร

(ท้าวสักกเทวราชตรัสกะพระนางผุสดีเทพกัญญาผู้หมดบุญ จะต้องจุติลงไปเกิดเป็นมนุษย์ว่า)

{๑๐๔๕} [๒๖๗๐] ดูก่อนแม่ผุสดีผู้มีรัศมีแห่งผิวพรรณอันประเสริฐ ผู้มีใบหน้างดงาม เธอจงเลือกพร ๑๐ ประการในปฐพี ซึ่งเป็นที่รักแห่งหทัยของเธอ(พระนางผุสดีเทพกัญญาทูลถามว่า)

{๑๐๔๖} [๒๖๗๑] ข้าแต่ท้าวเทวราช หม่อมฉันขอนอบน้อมแด่พระองค์ หม่อมฉันได้ทำบาปกรรมอะไรไว้หรือ ฝ่าพระบาทจึงให้หม่อมฉันจุติจากทิพยสถานที่น่ารื่นรมย์ ดุจลมพัดต้นไม้ใหญ่ให้หักไปฉะนั้น(ท้าวสักกเทวราชตรัสว่า)

{๑๐๔๗} [๒๖๗๒] เธอมิได้ทำบาปกรรมไว้เลย และเธอจะไม่เป็นที่รักของเราก็หาไม่ แต่บุญของเธอสิ้นแล้ว เหตุนั้นเราจึงกล่าวกะเธออย่างนี้

[๒๖๗๓] ความตายใกล้เธอเข้ามา เธอจักต้องพลัดพรากจากไป เธอจงเลือกรับพร ๑๐ ประการนี้จากเราผู้จะให้