๙. วิธุรชาดก เล่ม ๒๘

ปณฺฑุ กิสิยาสิ ทุพฺพลา

วณฺณรูปํ (๑) น ตเวทิสํ ปุเร

วิมเล อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา

กีทิสี ตุยฺหํ สรีรเวทนา.

“เธอมีผิวพรรณเหลือง ซูบผอม มีกำลังน้อย

เมื่อก่อน ผิวพรรณของเธอมิได้เป็นเช่นนี้เลย

น้องวิมลา พี่ถามแล้ว ขอเธอจงบอก

เวทนาในร่างกายของเธอเป็นเช่นไร”

(นางนาควิมลาทูลตอบว่า)

ธมฺโม มนุเชสุ มาตีนํ (๑)

โทหโฬ นาม ชนินฺท วุจฺจติ

ธมฺมาหตํ นาคกุญฺชร

วิธุรสฺส หทยาภิปตฺถเย.

“พระองค์ผู้เป็นจอมชน ชื่อว่าความแพ้ท้อง

เป็นธรรมดาของมารดาทั้งหลายในหมู่มนุษย์

พระองค์ผู้ประเสริฐสุดในหมู่นาค

หม่อมฉันปรารถนาอย่างยิ่งซึ่งดวงหทัย

ของวิธุรบัณฑิตที่นำมาได้โดยชอบธรรม พระเจ้าข้า”

(พญานาคตรัสว่า)

จนฺทํ โข ตฺวํ โทหฬายสิ

สุริยํ วา อถวาปิ มาลุตํ

ทุลฺลภํ หิ วิธุรสฺส ทสฺสนํ

โก วิธุรํ อิธมานยิสฺสติ.

“เธอแพ้ท้องปรารถนาหทัยของวิธุรบัณฑิต

ก็จะเหมือนกับปรารถนาดวงจันทร์

และดวงอาทิตย์ หรือปรารถนาลม

เพราะว่าวิธุรบัณฑิตยากที่บุคคลจะพบได้

ใครเล่าจักนำวิธุรบัณฑิตมาในนาคพิภพนี้ได้”

(นางนาคอิรันทดีผู้ธิดากราบทูลว่า)

กินฺนุ ตาต ตุวํ ปชฺฌายสิ

ปทุมํ หตฺถคตํว เต มุขํ

กินฺนุ ทุมฺมนรูโปสิ อิสฺสร

มา ตฺวํ โ สจิ อมิตฺตตาปน.

“ข้าแต่พระบิดา เหตุไรหนอ พระองค์จึงทรงซบเซาอยู่

พระพักตร์ของพระองค์เหมือนดอกปทุมที่ถูกขยำด้วยมือ

ข้าแต่พระบิดาผู้เป็นอิสราธิบดี เป็นที่เกรงขามของศัตรู

เพราะเหตุไรหนอ พระองค์จึงทรงทุกข์พระทัย

ขออย่าทรงเศร้าโศกเลย พระเจ้าข้า”

(พญานาควรุณตรัสว่า)

มาตา หิ ตว อิรนฺทติ (๑)

วิธุรสฺส หทยํ ธนิยติ

ทุลฺลภํ หิ วิธุรสฺส ทสฺสนํ

โก วิธุรํ อิธมานยิสฺสติ.

“อิรันทดีลูกรัก มารดาของเจ้าปรารถนาซึ่งดวงหทัย

ของวิธุรบัณฑิต เพราะวิธุรบัณฑิตยากที่ใครจะพบได้

ใครเล่าจักนำวิธุรบัณฑิตมาในนาคพิภพนี้ได้

ตสฺส ภตฺตุ ปริเยสนํ จร

โย วิธุรํ อิธมานยิสฺสติ

ปิตุโน จ สา สุตฺวาน วากฺยํ

รตฺตึ นิกฺขมฺม อวสฺสุตึ จริ.

เจ้าจงเที่ยวไปแสวงหาสามี

ผู้ซึ่งจักนำวิธุรบัณฑิตมาในนาคพิภพนี้”

นางนาคมาณวิกานั้นได้สดับพระดำรัสของพระบิดาแล้ว

มีจิตชุ่มด้วยกิเลสออกไปเที่ยวตลอดคืน

(นางนาคอิรันทดีกล่าวว่า)

เก คนฺธพฺเพ รกฺขเส จ นาเค

เก กึปุริเส อถวาปิ (๑) มานุเส

เก ปณฺฑิเต สพฺพกามทเท

ทีฆรตฺตํ ภตฺตา เม ภวิสฺสติ.

“คนธรรพ์ รากษส นาค กินนร หรือมนุษย์พวกไหน

คนไหนเป็นบัณฑิตสามารถจะให้สิ่งที่น่าใคร่ทั้งปวงได้

เขาจักเป็นสามีของเราตลอดกาล”

(เสนาบดียักษ์กล่าวว่า)

อสฺสาส เหสฺสามิ เต ปติ

ภตฺตา เต เหสฺสามิ อนินฺทโลจเน

(๑) ปญฺญาหิ มมํ ตถาวิธาหิ ๑

อสฺสาส เหสฺสสิ ภริยา มม.

“นางผู้มีนัยน์ตาหาที่ติมิได้ ขอเธอจงเบาใจเถิด

เราจักเป็นผู้เลี้ยงดูเธอ

เพราะปัญญาของเราสามารถจะนำเนื้อดวงหทัย

ของวิธุรบัณฑิตมาให้ได้

ขอจงเบาใจเถิด เธอจักเป็นภรรยาของเรา

อวจาสิ ปุณฺณกํ อิรนฺธตี

ปุพฺพปถานุคเตน เจตสา

เอหิ คจฺฉาม ปิตุ มมนฺติเก

เอเสว เต เอตมตฺถํ ปวกฺขติ.

นางอิรันทดีผู้มีใจกำหนัดรักใคร่

เพราะเคยร่วมอภิรมย์กันมาในภพก่อน

ได้กล่าวกับปุณณกยักษ์ว่า

“มาเถิดท่าน เราจักไปในสำนักของพระบิดาของฉัน

พระบิดาของฉันนี่แหละจักตรัสบอกเนื้อความนี้แก่ท่าน”

อลงฺกตา สุวสนา มาลินี จนฺทนุสฺสทา

ยกฺขํ หตฺเถ คเหตฺวาน ปิตุ สนฺติกมุปาคมิ.

นางอิรันทดีประดับตกแต่งนุ่งผ้าเรียบร้อยแล้ว

ทัดทรงดอกไม้ประพรมด้วยจุรณแก่นจันทน์

จูงมือปุณณกยักษ์เข้าไปยังสำนักของพระบิดา

(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

นาควร วโจ สุโณหิ เม

ปฏิรูปํ ปฏิปชฺช สุงฺกิยํ

ปตฺเถมิ อหํ อิรนฺธตึ

ตาย สมงฺคึ กโรหิ มํ ตุวํ.

“ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐกว่าหมู่นาค

ขอพระองค์ได้โปรดสดับถ้อยคำของข้าพระองค์

ขอพระองค์จงทรงรับสินสอดตามสมควร

ข้าพระองค์ปรารถนาพระนางอิรันทดี

ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดให้ข้าพระองค์

ได้อยู่ร่วมกับพระนางอิรันทดีเถิด

สตํ หตฺถี สตํ อสฺสา สตํ อสฺสตรี รถา

สตํ วลภิโย ปุณฺณา นานารตนสฺส เกวลา.

เต นาค ปฏิปชฺชสฺสุ ธีตรํ เทหิรนฺธตึ.

ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ

ขอพระองค์โปรดได้ทรงพระกรุณารับสินสอดนั้น

คือ ช้าง ๑๐๐ เชือก ม้า ๑๐๐ ตัว

รถที่เทียมด้วยม้าอัสดร ๑๐๐ คัน

เกวียนบรรทุกของเต็มด้วยรัตนะต่าง ๆ ๑๐๐ เล่ม

ขอได้โปรดพระราชทานพระราชธิดาอิรันทดีให้แก่ข้าพระองค์เถิด”

(พญานาคตรัสว่า)

ยาว อามนฺตเย ญาตี มิตฺเต จ สุหทชฺชเน

อนามนฺตกตํ กมฺมํ ตํ ปจฺฉา อนุตปฺปติ.

“ขอท่านจงรออยู่จนกว่าเราจะได้ปรึกษาหารือ

กับบรรดาญาติ มิตร และเพื่อนที่สนิทเสียก่อน

(เพราะ)กรรมที่กระทำลงไปโดยไม่ได้ปรึกษาหารือกันนั้น

ย่อมเดือดร้อนใจในภายหลัง

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)

ตโต โส วรุโณ นาโค ปวิสิตฺวา นิเวสนํ

ภริยํ อามนฺตยิตฺวาน อิทํ วจนมพฺรวิ.

ลำดับนั้น ท้าววรุณนาคราชเสด็จเข้าไปสู่นิเวศน์

ปรึกษากับพระชายา ตรัสคำนี้ว่า

อยํ โส ปุณฺณโก ยกฺโข ยาจตี มํ อิรนฺธตึ

พหุนา วิตฺตลาเภน ตสฺส เทม ปิยํ มมํ.

“ปุณณกยักษ์นี้นั้นมาขอลูกอิรันทดีกับเรา

เราจะให้ลูกอิรันทดีผู้เป็นที่รักของเราแก่ปุณณกยักษ์นั้น

เพราะได้ทรัพย์เครื่องปลื้มใจเป็นจำนวนมากหรือ”

(นางนาควิมลามเหสีกราบทูลว่า)

น ธเนน น วิตฺเตน ลพฺภา อมฺหํ อิรนฺธตี

สเจ จ โข หทยํ ปณฺฑิตสฺส

ธมฺเมน ลทฺธา อิธ มาหเรยฺย

เอเตน วิตฺเตน กุมาริ ลพฺภา

นาญฺญํ ธนํ อุตฺตริ ปตฺถยาม.

“ปุณณกยักษ์ไม่พึงได้ลูกอิรันทดีของเรา

เพราะทรัพย์ เพราะสิ่งที่น่าปลื้มใจ

แต่ถ้าปุณณกยักษ์จะพึงได้หทัยของบัณฑิต

นำมาในนาคพิภพนี้ได้โดยชอบธรรม

เขาจะพึงได้ลูกสาวของเราเพราะสิ่งที่น่าปลื้มใจนั้น

หม่อมฉันไม่ปรารถนาทรัพย์อื่นยิ่งกว่านี้

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)

ตโต โส วรุโณ นาโค นิกฺขมิตฺวา นิเวสนา

ปุณฺณกามนฺตยิตฺวาน อิทํ วจนมพฺรวิ.

ลำดับนั้น ท้าววรุณนาคราชเสด็จออกจากนิเวศน์

ตรัสเรียกปุณณกยักษ์มาแล้วตรัสดังนี้ว่า

น ธเนน น วิตฺเตน ลพฺภา อมฺหํ อิรนฺธตี

สเจ ตุวํ หทยํ ปณฺฑิตสฺส

ธมฺเมน ลทฺธา อิธ มาหเรสิ

เอเตน วิตฺเตน กุมาริ ลพฺภา

นาญฺญํ ธนํ อุตฺตริ ปตฺถยาม.

“ท่านไม่พึงได้ลูกอิรันทดีของเรา

เพราะทรัพย์ เพราะสิ่งที่น่าปลื้มใจ

ถ้าท่านได้หทัยของบัณฑิตนำมาในนาคพิภพนี้ได้โดยชอบธรรม

ท่านจะพึงได้ลูกสาวของเราเพราะสิ่งที่น่าปลื้มใจนั้น

เราไม่ปรารถนาทรัพย์อื่นยิ่งไปกว่านี้”

(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

ยํ ปณฺฑิโตเตฺยเก วทนฺติ โลเก

ตเมว พาโลติ ปุนาหุ อญฺเญ

อกฺขาหิ เม วิปฺปวทนฺติ เอตฺถ

กํ ปณฺฑิตํ นาค ตุวํ วเทสิ.

“ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐในโลกนี้

คนบางคนย่อมเรียกคนใดว่าเป็นบัณฑิต

คนอีกพวกหนึ่งกลับเรียกคนนั้นนั่นแหละว่าเป็นพาล

ในเรื่องนี้ คนทั้งหลายยังกล่าวแย้งกันอยู่

ขอพระองค์ได้ตรัสบอกแก่ข้าพระองค์

พระองค์ทรงเรียกใครเล่าว่า เป็นบัณฑิต”

(พญานาควรุณตรัสว่า)

โกรพฺยราชสฺส ธนญฺชยสฺส (๑)

ยทิ เต สุโต วิธุโร นาม กตฺตา

อาเนหิ ตํ ปณฺฑิตํ ธมฺมลทฺธา

อิรนฺธตี ปทจรา (๒) เต โหตุ.

“บัณฑิตชื่อว่าวิธุระ ผู้ทำการสั่งสอนอรรถธรรม

แก่พระเจ้าธนัญชัยโกรัพยะ ถ้าท่านได้ยินได้ฟังมาแล้ว

ขอท่านจงไปนำบัณฑิตนั้นมา

ครั้นท่านได้มาโดยชอบธรรมแล้ว

นางอิรันทดีจงเป็นผู้บำเรอเท้า (ภรรยา) ของท่านเถิด

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)

อิทญฺจ สุตฺวา วรุณสฺส วากฺยํ

อุฏฺฐาย ยกฺโข ปรมปฺปตีโต

ตตฺเถว สนฺโต ปุริสํ อสํสิ

อาเนหิ อาชญฺญมิเธว ยุตฺตํ.

ฝ่ายปุณณกยักษ์ได้สดับพระดำรัสของท้าววรุณนาคราชนี้แล้ว

ก็ยินดียิ่งนัก ลุกขึ้นแล้วไปสั่งบุรุษคนใช้ของตน

ผู้อยู่ในที่นั้นนั่นแหละว่า

“เจ้าจงนำม้าอาชาไนยที่เตรียมไว้มาที่นี้นั่นแหละให้ได้

ชาตรูปมยา กณฺณา กาจมฺหิจมยา ขุรา

ชมฺโพนทสฺส ปากสฺส สุวณฺณสฺส อุรจฺฉโท.

ม้าอาชาไนยตัวนั้นมีหูทั้ง ๒ ข้างประดับด้วยทอง

มีกีบหุ้มแล้วด้วยแก้วมณีแดง

มีเครื่องประดับอกทำด้วยทองชมพูนุทอันสุกปลั่ง”

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสพระดำรัสนี้ว่า)

เทววาหวหํ ยานํ อสฺสมารุยฺห ปุณฺณโก

อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสุ

ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข.

“ปุณณกยักษ์ผู้ประดับแล้ว

จัดแจงแต่งผมและหนวดดีแล้ว

ก็ขึ้นขี่ม้าอันเป็นยานพาหนะของเทวดา

เหาะไปในอากาศกลางหาว

โส ปุณฺณโก กามราเคน คิทฺโธ

อิรนฺธตึ นาคกญฺญํ ชิคีสํ

คนฺตฺวาน ตํ ภูตปตึ ยสสฺสึ

อิจฺจพฺรวี เวสฺสวณํ กุเวรํ.

ปุณณกยักษ์นั้นกำหนัดด้วยกามราคะ

กำลังปรารถนานางอิรันทดีนาคกัญญา

ไปกราบทูลท้าวกุเวรเวสสุวรรณผู้เรืองยศเป็นใหญ่แห่งภูตว่า

โภควตี นาม มนฺทิเร

วาสา หิรญฺญวตีติ วุจฺจติ

นคเร นิมฺมิเต กญฺจนมเย

มณฺฑลสฺส อุรคสฺส นิฏฺฐิตํ.

ภพนาคนั้นเขาเรียกว่า โภควดีนครบ้าง

วาสนานครบ้าง หิรัญวดีนครบ้าง

เป็นเมืองนิรมิตล้วนแต่ทองคำ

สำเร็จแก่พญานาคผู้สมบูรณ์ด้วยโภคทรัพย์ทุกอย่าง

อฏฺฏาลกา โอฏฺฐคีวิโย

โลหิตงฺกสฺส มสารคลฺลิโน

ปาสาเทตฺถ สิลามยา

โสวณฺณรตเนหิ ฉาทิตา.

ป้อมและเชิงเทินสร้างมีรูปทรงเหมือนคออูฐ

ทำด้วยแก้วแดงและแก้วลาย

ในนาคพิภพนั้น มีปราสาททำด้วยศิลา

มุงด้วยกระเบื้องทองคำ

อมฺพา ติลกา จ ชมฺพุโย

สตฺตปณฺณา มุจลินฺทเกตกา

ปิยงฺคุกา อุทฺทาลกา สหา

ปาริภทฺทกา (๑) สินฺทุวาริตา. (๒)

ในนาคพิภพนั้น มีไม้มะม่วง ไม้หมากเม่า

ไม้หว้า ไม้ตีนเป็ด ไม้จิก

ไม้เกด ไม้ประยงค์ ไม้ราชพฤกษ์

ไม้มะม่วงหอม ไม้ชะบา และไม้ย่านทราย

จมฺเปยฺยกา นาคมลฺลิกา

ภคินีมาลา อถ เมตฺถ โกลิยา

เอเต ทุมา ปริณามิตา

โสภยนฺติ อุรคสฺส มนฺทิรํ.

ไม้จำปา ไม้กากะทิง มะลิซ้อน มะลิลา

และไม้กระเบา ต้นไม้ในนาคพิภพเหล่านี้

มีกิ่งโน้มเข้าหากัน ยังมณเฑียรของนาคราชให้งามยิ่งนัก

ขชฺชุเรตฺถ สิลามยา

โสวณฺณธุวปุปฺผิตา พหู

ยตฺถ วสโต ปปาติโก

นาคราชา วรุโณ มหิทฺธิโก.

ในนาคพิภพนั้น มีต้นอินทผลัมสำเร็จแล้วด้วยแก้วอินทนิล

ผลิดอกล้วนแต่ทองเป็นนิตย์จำนวนมาก

ซึ่งเป็นที่อยู่ของท้าววรุณนาคราชผู้มีฤทธิ์มาก ผู้ผุดเกิด

ตสฺส โกมาริกา ภริยา

วิมลา กญฺจนเวลฺลิวิคฺคหา

กาลา ตรุณาว อุคฺคตา

ปุจิมนฺทตฺถนี จารุทสฺสนา.

พญานาคนั้นมีมเหสีกำลังสาวรุ่นทรงพระนามว่าวิมลา

มีพระรูปโฉมสง่างามดังแท่งทองคำ

สูงโปร่งสะโอดสะองดังหน่อเถาจิงจ้อดำ

ถันทั้งคู่มีสัณฐานดังผลมะพลับงดงามน่าชมยิ่งนัก

ลาขารสรตฺตสุจฺฉวี

กณิการาว นิวาตปุปฺผิตา

ติทิโวกจราว อจฺฉรา

วิชฺชุวพฺภฆนาว นิสฺสฏา.

มีพระฉวีวรรณแดงประดุจน้ำครั่ง

เปรียบเสมือนดอกกรรณิการ์ที่แย้มบานน้อมลง

เหมือนดังนางอัปสรที่เที่ยวไปในภพชั้นดาวดึงส์

หรือเหมือนสายฟ้าแลบออกจากกลีบเมฆ

สา โทหฬินี สุวิมฺหิตา

วิธุรสฺส หทยํ ธนิยติ

ตํ เตสํ ททามิ อิสฺสร

เตน เต เทนฺติ อิรนฺทตึ มมํ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ พระนางวิมลานั้นทรงแพ้พระครรภ์

ทรงปรารถนาซึ่งดวงหทัยของวิธุรบัณฑิต

ข้าพระองค์จะถวายดวงหทัยของวิธุรบัณฑิตนั้น

แก่ท้าววรุณนาคราชและพระนางวิมลาทั้ง ๒ พระองค์นั้น

เพราะเหตุนั้น ท้าวเธอทั้ง ๒ พระองค์นั้น

จะพระราชทานพระนางอิรันทดีให้แก่ข้าพระองค์

โส ปุณฺณโก ภูตปตึ ยสสฺสึ

อามนฺติย (๑) เวสฺสวณํ กุเวรํ

ตตฺเถว สนฺโต ปุริสํ อสํสิ

อาเนหิ อาชญฺญมิเธว ยุตฺตํ.

ปุณณกยักษ์นั้นทูลลาท้าวกุเวรเวสสุวรรณผู้เรืองยศ

เป็นใหญ่แห่งหมู่ยักษ์แล้ว

ไปสั่งบุรุษคนใช้ของตนในที่นั้นนั่นแหละว่า

เจ้าจงนำม้าอาชาไนยที่เตรียมไว้มา ณ ที่นี้เถิด

ชาตรูปมยา กณฺณา กาจมฺหิจมยา ขุรา

ชมฺโพนทสฺส ปากสฺส สุวณฺณสฺส อุรจฺฉโท.

ม้าอาชาไนยตัวนั้นมีหูทั้ง ๒ ข้างประดับด้วยทอง

มีกีบหุ้มแล้วแก้วมณีแดง

มีเครื่องประดับอกทำด้วยทองชมพูนุทอันสุกปลั่ง

เทววาหวหํ ยานํ อสฺสมารุยฺห ปุณฺณโก

อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสุ

ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข.

ปุณณกยักษ์ผู้ประดับแล้ว

จัดแจงแต่งผมและหนวดดีแล้ว

ก็ขึ้นขี่ม้าอันเป็นยานพาหนะของเทวดา

เหาะไปในอากาศกลางหาว

โส อคมา ราชคหํ สุรมฺมํ

องฺคสฺส รญฺโญ นครํ ทุราสทํ (๑)

พหูตภกฺขํ พหุอนฺนปานํ

มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส.

ปุณณกยักษ์นั้นได้เหาะไปยังกรุงราชคฤห์อันน่ารื่นรมย์นัก

เป็นนครของพระเจ้าอังคะที่พวกข้าศึกไม่กล้าเข้าใกล้

มีภักษาหาร ข้าว และน้ำมากมาย

ดังภพของท้าววาสวะ ซึ่งชื่อว่ามสักกสาระ

มยูรโกญฺจาคณสมฺปฆุฏฺฐํ

ทิชาภิฆุฏฺฐํ ทิชสงฺฆเสวิตํ

นานาสกุณาภิรุทํ (๑) สุวงฺคณํ (๒)

ปุปฺผาภิกิณฺณํ หิมวํว ปพฺพตํ.

เป็นนครที่อึกทึกกึกก้องไปด้วยฝูงนกยูงและนกกระเรียน

อื้ออึงไปด้วยฝูงนกต่าง ๆ ชนิด

เป็นที่อยู่อาศัยของฝูงนก

มีนกต่าง ๆ ส่งเสียงร่ำร้องอยู่อึงมี่

มีเนินสวยงาม ดารดาษไปด้วยดอกไม้เหมือนภูเขาหิมพานต์

โส ปุณฺณโก เวปุลมาภิรูหิ

สิลุจฺจยํ กึปุริสานุจิณฺณํ

อเนฺวสมาโน มณิรตนํ อุฬารํ

ตมทฺทสา ปพฺพตกูฏมชฺเฌ.

ปุณณกยักษ์นั้นขึ้นเวปุลลบรรพตซึ่งเป็นภูเขาศิลาล้วน

เป็นที่อาศัยอยู่ของหมู่กินนร

เที่ยวแสวงหาแก้วมณีดวงประเสริฐอยู่

จึงได้เห็นแก้วมณีนั้นในท่ามกลางยอดเขา

ทิสฺวา มณึ ปภสฺสรํ ชาติมนฺตํ

ธนาหรํ มณิรตนํ อุฬารํ

ททฺทลฺลมานํ ยสสา ยสสฺสินํ

โอภาสตี วิชฺชุริวนฺตลิกฺเข.

ครั้นได้เห็นแก้วมณีอันมีรัศมีผุดผ่อง

เป็นแก้วมณีที่ประเสริฐสุด

สามารถนำทรัพย์มาให้ได้ดังใจมุ่งหมาย

รุ่งโรจน์โชติช่วงอยู่กับหมู่แก้วบริวารเป็นอันมาก

สว่างไสวอยู่ดังสายฟ้าในอากาศ

ตมคฺคหี เวฬุริยํ มหคฺฆํ

มโนหรํ นาม มหานุภาวํ

อาชญฺญมารุยฺห อโนมวณฺโณ <๖๕๖?

ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข.

จึงได้ถือแก้วไพฑูรย์ชื่อว่า มโนหรจินดา

อันมีค่ามาก มีอานุภาพมาก เป็นผู้มีวรรณะไม่ทราม

ขึ้นขี่หลังม้าอาชาไนยเหาะไปในอากาศกลางหาว

โส อคมา (๑) นครมินฺทปตฺถํ

โอรุยฺหุปาคจฺฉิ สภํ กุรูนํ

สมาคเต เอกสตํ สมคฺเค

อเวฺหตฺถ ยกฺโข อวิกมฺปมาโน.

ปุณณกยักษ์นั้นได้เหาะไปถึงกรุงอินทปัตถ์

ลงมาแล้วเข้าไปสู่ที่ประชุมของชาวกุรุรัฐ

ไม่เกรงกลัวพระราชา ๑๐๑ พระองค์

ที่ประชุมพร้อมเพรียงกันอยู่ ณ ที่นั้น

กล่าวท้าทายด้วยสะกาว่า

โกนีธ รญฺญํ วรมาภิเชติ

กมาภิเชยฺยาม วรทฺธเนน

กมนุตฺตรํ รตนวรํ ชินาม

โก วาปิ โน เชติ วรทฺธเนน.

บรรดาพระราชาในราชสมาคมนี้ พระองค์ไหนหนอ

จะทรงชิงเอาแก้วมณีอันประเสริฐของข้าพระองค์ได้

หรือข้าพระองค์จะพึงชนะพระราชาพระองค์ไหน

ด้วยทรัพย์อันประเสริฐ

เมื่อชนะจะชิงเอาแก้วมณีอันประเสริฐอันยอดเยี่ยม

กับพระราชาพระองค์ไหน

อีกประการหนึ่ง พระราชาพระองค์ไหนจะทรงชนะข้าพระองค์

ด้วยทรัพย์อันประเสริฐ”

(พระเจ้าโกรัพยะตรัสถามว่า)

กุหึ นุ รฏฺเฐ ตว ชาติภูมิ

น โกรพฺยสฺเสว วโจ ตเวทํ

อภีโตสิ (๑) โน วณฺณนิภาย สพฺเพ

อกฺขาหิ เม นามญฺจ พนฺธเว จ.

“ชาติภูมิของท่านอยู่แคว้นไหน

ถ้อยคำของท่านนี้ไม่ใช่ถ้อยคำของชาวกุรุรัฐเลย

ท่านมิได้เกรงกลัวเราทั้งมวลด้วยรัศมีแห่งผิวพรรณ

ท่านจงบอกชื่อและพวกพ้องของท่านแก่เรา”

(ปุณณกยักษ์ทูลตอบว่า)

กจฺจายโน มาณวโกสฺมิ ราช

อนูนนาโม อิติ มวฺหยนฺติ

องฺเคสุ เม ญาตโย พนฺธวา จ

อกฺเขน เทวสฺมิ อิธานุปตฺโต.

“ข้าแต่พระราชา ข้าพระองค์เป็นมาณพ

กัจจายนโคตรชื่ออนูนะ

ญาติ ๆ และพวกพ้องของข้าพระองค์อยู่ในแคว้นอังคะ

ต่างก็พากันเรียกข้าพระองค์อย่างนี้

ข้าแต่สมมติเทพ ข้าพระองค์มาถึงเมืองนี้

ด้วยต้องการที่จะเล่นการพนันสะกา”

(พระราชาทั้งหลายตรัสว่า)

กึ มาณวสฺส รตนานิ อตฺถิ

เย ตํ ชินนฺโต หเร อกฺขธุตฺโต

พหูนิ รญฺโญ รตนานิ อตฺถิ

เต ตฺวํ ทลิทฺโท กถมวฺหเยสิ.

“พระราชาทรงชำนาญการเล่นสะกา

เมื่อทรงชนะจะพึงนำเอาแก้วเหล่าใดไป

แก้วเหล่านั้นของมาณพมีอยู่หรือ

แก้วของพระราชามีอยู่เป็นจำนวนมาก

ท่านเป็นคนเข็ญใจจะมาพนันกับพระราชาเหล่านั้น

ผู้มีทรัพย์มากมายได้อย่างไร”

(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

มโนหโร นาม มณี มมายํ

มโนหรํ มณิรตนํ อุฬารํ

อิมญฺจ อาชญฺญมมิตฺตตาปนํ

เอตํ เม ชินิตฺวา หเร อกฺขธุตฺโต.

“แก้วมณีของข้าพระองค์นี้

ชื่อว่าสามารถนำทรัพย์มาให้ได้ดังใจปรารถนา

นักเลงสะกาชนะข้าพระองค์แล้วพึงนำแก้วมณีดวงประเสริฐ

สามารถนำทรัพย์มาให้ได้ดังใจปรารถนา

และม้าอาชาไนยเป็นที่เกรงขามของศัตรู

ของข้าพระองค์ทั้ง ๒ นี้ไป

(พระราชาทั้งหลายตรัสว่า)

เอโก มณี มาณว กึ กริสฺสติ

อาชานิเยโก ปน กึ กริสฺสติ

พหูนิ รญฺโญ มณิรตนานิ อตฺถิ

อาชานิยา วาตชวา อนปฺปกา.

โทหฬกณฺฑํ นาม.

“มาณพ แก้วมณีดวงเดียวจักทำอะไรได้

ส่วนม้าอาชาไนยตัวเดียวจักทำอะไรได้

แก้วมณีของพระราชามีอยู่เป็นจำนวนมาก

ม้าอาชาไนยที่มีกำลังรวดเร็วดังลม

ของพระราชามีมิใช่น้อยเลย”

โทหฬกัณฑ์จบ

มณิกณฺฑ อิทญฺจ เม มณิรตนํ ปสฺส ตฺวํ ทฺวิปทุตฺตม

อิตฺถีนํ วิคฺคหา เจตฺถ ปุริสานญฺจ วิคฺคหา.

มณิกัณฑ์

ตอนว่าด้วยอานุภาพแก้วมณี

(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

“ข้าแต่พระองค์ผู้สูงสุดกว่าประชาชน

ขอพระองค์ทรงทอดพระเนตรดูแก้วมณีของข้าพระองค์ดวงนี้เถิด

มีรูปหญิงและรูปชายปรากฏเป็นหมู่ ๆ อยู่ในแก้วมณีดวงนี้

มิคานํ วิคฺคหา เจตฺถ สกุณานญฺจ วิคฺคหา

นาคราเช สุปณฺเณ จ (๑) มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

มีรูปเนื้อและรูปนกปรากฏเป็นหมู่ ๆ อยู่ในแก้วมณีดวงนี้

มีพญานาคและพญาครุฑปรากฏอยู่ในแก้วมณีดวงนี้

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรดูสิ่งที่น่าอัศจรรย์

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้เถิด

หตฺถานีกํ รถานีกํ อสฺเส ปตฺตี จ วมฺมิเน

จตุรงฺคินิมํ เสนํ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรดูจตุรงคินีเสนานี้

คือ กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบ

ที่สวมเกราะอันธรรมดาได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้เถิด

หตฺถาโรเห อนีกฏฺเฐ รถิเก ปตฺติการเก

พลคฺคานิ วิยูฬฺหานิ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทรงทอดพระเนตรดู

เหล่าพลทหารที่จัดไว้เป็นกรม ๆ คือ

กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบ

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้เถิด

ปุรํ อฏฺฏาลสมฺปนฺนํ (๑) พหุปาการโตรณํ

สิงฺฆาฏเกสุ ภูมิโย มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทรงทอดพระเนตรดูพระนคร

ที่มีป้อมพร้อมมูล มีกำแพงและค่ายเป็นอันมาก

มีถนนสามแพร่ง สี่แพร่ง มีพื้นที่สวยงาม

อันธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้เถิด

เอสิกา ปริขาโย จ ปลิขํ อคฺคฬานิ จ

อฏฺฏาลเก จ ทฺวาเร จ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทรงทอดพระเนตรดูเสาระเนียด

คูคลอง กลอนประตูเหล็ก ป้อมค่าย และซุ้มประตู

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้เถิด

ปสฺส โตรณมคฺเคสุ นานาทิชคณา พหู

หํสา โกญฺจา มยูรา จ จกฺกวากา จ กุกฺกุหา.

ขอทูลเชิญพระองค์ทรงทอดพระเนตรดูฝูงนกนานาชนิด

เป็นจำนวนมากมายที่ปลายเสาค่าย

คือ ฝูงหงส์ นกกระเรียน นกยูง นกจักรพาก และนกเขา

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้เถิด

กุณาลกา พหู จิตฺรา สิขณฺฑี ชีวชีวกา

นานาทิชคณากิณฺณํ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรดูพระนคร

อันเกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงนกชนิดต่าง ๆ

คือ ฝูงนกดุเหว่าดำ นกดุเหว่าที่มีปีกลายงดงาม ไก่ฟ้า

และนกโพระดก เป็นจำนวนมาก

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้เถิด

ปสฺส นครํ สุปาการํ อพฺภุตํ โลมหํสนํ

สมุสฺสิตทฺธชํ รมฺมํ สุวณฺณวาลุกสนฺถตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรดูพระนคร

ที่ล้อมด้วยกำแพงทองคำ

น่าอัศจรรย์ชวนให้ขนพองสยองเกล้า

ชักธงขึ้นเป็นประจำ น่ารื่นรมย์ ลาดด้วยทรายทอง

ปสฺเสตฺถ (๑) ปณฺณสาลาโย วิภตฺตา ภาคโส มิตา

นิเวสเน นิเวเส จ สนฺธิพฺยูเห ปถตฺถิโย.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรร้านตลาด

ที่เต็มไปด้วยสินค้านานาชนิด

เรือน สิ่งของในเรือน ถนน ซอย และถนนหลวง

ปานาคาเร จ โสณฺเฑ จ สูนา (๑) โอทนิยา ฆรา.

เวสี จ คณิกาโย จ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรโรงขายสุรา

นักเลงสุรา พ่อครัว เรือนครัว พ่อค้า

หญิงแพศยา หญิงงามเมือง

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

มาลากาเร จ รชเก คนฺธิเก อถ ทุสฺสิเก

สุวณฺณกาเร มณิกาเร มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรพวกช่างดอกไม้

ช่างย้อม ช่างปรุงของหอม ช่างทอผ้า

ช่างทอง และพวกช่างแก้วมณี

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

อาฬาริเก จ สูเท จ นฏนาฏกคายิโน

ปาณิสฺสเร กุมฺภถูนิเก มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรพวกคนทำของหวาน

คนทำของคาว พวกนักดนตรี คือ

บางพวกฟ้อนรำขับร้อง บางพวกปรบมือ บางพวกตีฉิ่ง

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

ปสฺส เภรี มุทิงฺคา จ สงฺขา ปณวทินฺทิมา

สพฺพญฺจ ตาลาวจรํ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรกลอง ตะโพน สังข์

บัณเฑาะว์ มโหระทึก และเครื่องดนตรีทุกชนิด

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

สมฺมตาลญฺจ วีณญฺจ นจฺจคีตํ สุวาทิตํ

ตุริยตาลืตสงฺฆุฏฺฐํ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรเปิงมาง (ฉิ่ง) กังสดาล พิณ

การฟ้อนรำขับร้อง เครื่องดนตรีดีดสีตีเป่าที่เขาประโคมกึกก้อง

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

ลงฺฆิกา มุฏฺฐิกา เจตฺถ มายาการา จ โสภิยา

เวตาลิเก จ ชลฺเล จ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

อนึ่ง ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรพวกนักกระโดด

นักมวย นักเล่นกล หญิงงาม ชายงาม คนเฝ้ายาม

และช่างตัดผม ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

สมชฺชา เจตฺถ วตฺตนฺติ อากิณฺณา นรนาริภิ

มญฺจาติมญฺเจ ภูมิโย มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ก็ในแก้วมณีดวงนี้ มีมหรสพที่คลาคล่ำไปด้วยชายหญิง

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรพื้นที่สำหรับเล่นมหรสพ

บนเตียงซ้อนกันเป็นชั้น ๆ

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

ปสฺส มลฺเล สมชฺชสฺมึ โปเถนฺเต (๑) ทิคุณํ ภุชํ

นิหเต นิหตมาเน จ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรพวกนักมวย

ผู้กำลังชกต่อยกันอยู่ในสนามมวย

ที่วงรอบเป็นสองชั้น ทั้งผู้ชนะและผู้แพ้

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

ปสฺส ปพฺพตปาเทสุ นานามิคคณา พหู

สีหา พฺยคฺฆา วราหา จ อจฺฉโกกตรจฺฉโย.

ขอทูลเชิญทอดพระเนตรฝูงเนื้อนานาชนิด

เป็นจำนวนมากที่เชิงเขา เช่น

ราชสีห์ เสือโคร่ง ช้าง หมี หมาใน เสือดาว

ปลาสาทา ควชา จ มหึสา โรหิตา รุรู เอเณยฺยา สรภา (๑) เจว คณิโน นีกสูกรา.

แรด โคลาน กระบือ ละมั่ง กวาง

เนื้อทราย ระมาด วัว สุกรบ้าน

กทลิมิคา พหู จิตฺรา พิฬารา สสกณฺณกา (๑)

นานามิคคณากิณฺณํ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ชะมด แมวป่า กระต่าย และกระแต

ซึ่งมีอยู่มากมายหลายหลาก

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรฝูงเนื้อนานาชนิด

ที่มีอยู่กลาดเกลื่อนซึ่งธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

นชฺชาโย สุปติตฺถาโย โสวณฺณวาลุกสนฺถตา

อจฺฉา สวนฺติ อมฺพูนิ มจฺฉคุมฺพนิเสวิตา.

ในแก้วมณีดวงนี้ มีแม่น้ำที่มีท่าน้ำสวยงาม

ลาดด้วยทรายทอง มีน้ำใสสะอาดไหลไปไม่ขาดสาย

เป็นที่อยู่อาศัยของฝูงปลา

กุมฺภีลา มกรา เจตฺถ สุสุมารา จ กจฺฉปา

ปาฐีนา ปาวุสา มจฺฉา พลชา มุญฺชโรหิตา.

อนึ่ง ในแม่น้ำนี้ มีฝูงจระเข้

มังกร ตะโขง เต่า ปลาสลาด

ปลากระบอก ปลากด ปลาเค้า

และปลาตะเพียนแหวกว่ายไปมา

นานาทิชคณากิณฺณา นานาทุมคณายุตา

เวฬุริยกโรทาโย มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรสระโบกขรณี

ที่ก่อสร้างด้วยแก้วไพฑูรย์

ซึ่งเกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงปลานานาชนิด

ดารดาษไปด้วยหมู่ไม้ชนิดต่าง ๆ

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

ปสฺเสตฺถ โปกฺขรณิโย สุวิภตฺตา จตุทฺทิสา

นานาทิชคณากิณฺณา ปุถุโลมนิเสวิตา.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรสระโบกขรณีในแก้วมณีดวงนี้

ที่ธรรมชาติเนรมิตไว้เป็นอย่างดีทั้ง ๔ ทิศ

เกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงปลานานาชนิด

เป็นที่อยู่อาศัยของฝูงปลาใหญ่

สมนฺโตทกสมฺปนฺนํ มหึ สาครกุณฺฑลํ

อุเปตํ วนราชีภิ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรแผ่นดินที่มีน้ำล้อมรอบ

เป็นแก่งแห่งสาครประกอบราวไพร

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

ปุรโต เวเทเห ปสฺส โคยานิเย จ ปจฺฉโต

กุรุโย ชมฺพุทีปญฺจ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรบุพพวิเทหทวีปทางข้างหน้า

อปรโคยานทวีปทางข้างหลัง

อุตตรกุรุทวีปและชมพูทวีปทางด้านขวา

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

ปสฺส จนฺทญฺจ สุริยญฺจ โอภาสนฺเต จตุทฺทิสา

สิเนรุํ อนุปริยายนฺเต มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรดวงจันทร์และดวงอาทิตย์

ที่กำลังหมุนรอบภูเขาสิเนรุ

ส่องแสงสว่างไสวไปทั่วทิศทั้ง ๔ และสิ่งมหัศจรรย์

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

สิเนรุํ หิมวนฺตญฺจ สาครญฺจ มหีตลํ (๑)

จตฺตาโร จ มหาราเช มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรภูเขาสิเนรุ ภูเขาหิมพานต์

สมุทรสาคร พื้นแผ่นดินใหญ่ และท้าวมหาราชทั้ง ๔

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

อาราเม วนคุมฺเพ จ ปาฏิเย จ สิลุจฺจเย

รมฺเม กึปุริสากิณฺเณ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรพุ่มไม้ในสวน หินดาด

และเนินหินที่น่ารื่นรมย์ เกลื่อนกล่นไปด้วยกินนร

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

ปารุสกํ (๑) จิตฺตลตํ มิสฺสกํ นนฺทนํ วนํ

เวชยนฺตญฺจ ปาสาทํ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรสวนสวรรค์

คือ ปารุสกวัน จิตรลดาวัน มิสกวัน

นันทวัน และเวชยันตปราสาท

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

สุธมฺมํ ตาวตึสญฺจ ปาริฉตฺตญฺจ ปุปฺผิตํ

เอราวณํ นาคราชํ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรสภาชื่อสุธรรมา

ต้นปาริฉัตรที่มีดอกบานสะพรั่ง และพญาช้างเอราวัณ

ซึ่งมีอยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

ปสฺเสตฺถ เทวกญฺญาโย นภาวิชฺชุริวุคฺคตา

นนฺทเน วิจรนฺติโย มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรเถิด พระเจ้าข้า

ขอทูลเชิญทอดพระเนตรเหล่านางเทพกัญญา

ผู้เลอโฉมยิ่งนัก ดังสายฟ้าแลบออกจากกลีบเมฆ

ผู้กำลังเที่ยวไปอยู่ในนันทวันนั้น

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

ปสฺเสตฺถ เทวกญฺญาโย เทวปุตฺตปโลภินี

เทวปุตฺเต รมมาเน (๑) มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรเถิด พระเจ้าข้า

ขอทูลเชิญทอดพระเนตรเหล่านางเทพกัญญา

ผู้ประเล้าประโลมเทพบุตร

ซึ่งกำลังอภิรมย์เหล่าเทพบุตรอยู่ในนันทวันนั้น

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

ปโรสหสฺสปาสาเท เวฬุริยผลสนฺถเต

ปชฺชลนฺเตน (๑) วณฺเณน มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรปราสาท

เกินกว่า ๑,๐๐๐ หลัง

ซึ่งมีพื้นลาดด้วยแผ่นแก้วไพฑูรย์ มีรัศมีเรืองรอง

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

ตาวตึเส จ ยาเม จ ตุสิเต จาปิ นิมฺมิเต

ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรสวรรค์ชั้นดาวดึงส์

ชั้นยามา ชั้นดุสิต ชั้นนิมมานรดี

และชั้นปรนิมมิตวสวัตดี

ที่ธรรมชาติได้เนรมิตไว้ในแก้วมณีดวงนี้

ปสฺเสตฺถ โปกฺขรณิโย วิปฺปสนฺโนทกา สุจี

มนฺทาลเกหิ สญฺฉนฺนา ปทุมุปฺปลเกหิ จ.

ขอทูลเชิญพระองค์ทอดพระเนตรสระโบกขรณี

ที่มีน้ำใสสะอาด ซึ่งดารดาษไปด้วยดอกมณฑาลก

ดอกปทุม และดอกอุบลในสวรรค์นี้

ทเสตฺถ ราชิโย เสตา ทสนีลา (๑) มโนรมา

ฉ ปิงฺคลา ปณฺณรส หลิทฺทา จ จตุทฺทส.

ในแก้วมณีดวงนั้น มีลายขาว ๑๐ ลาย

สวยงามน่ารื่นรมย์ใจ ลายสีเหลืองอ่อน ๒๑ ลาย

และลายเหลืองขมิ้น ๑๔ ลาย ปรากฏอยู่

วีสติ ตตฺถ โสวณฺณา วีสติ รชตามยา

อินฺทโคปกวณฺณาภา ตาว ทิสฺสนฺติ ตึสติ.

ในแก้วมณีดวงนั้น มีลายสีทอง ๒๐ ลาย

ลายสีเงิน ๒๐ ลาย ปรากฏอยู่

ลายสีแมลงค่อมทอง ๓๐ ลาย ปรากฏอยู่

ทเสตฺถ กาฬิโย ฉ จ มญฺเชฏฺฐา ปญฺจวีสติ

มิสฺสา พนฺธุกปุปฺเผหิ นีลุปฺปลวิจิตฺติกา.

ในแก้วมณีดวงนี้ มีลายสีดำ ๑๖ ลาย

ลายสีดอกชะบา ๒๕ ลาย แซมด้วยลายดอกหงอนไก่

อันงามตระการตาด้วยดอกอุบลเขียวปรากฏอยู่

เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนํ อจฺจิมนฺตํ ปภสฺสรํ

โอธิสุงฺกํ มหาราช ปสฺส ตฺวํ ทฺวิปทุตฺตม.

มณิกณฺฑํ นาม.

ข้าแต่มหาราชผู้สูงส่งกว่าชาวประชา

ขอทูลเชิญพระองค์ทรงทอดพระเนตรแก้วมณีดวงนี้

ซึ่งมีรัศมีเรืองรองผ่องใส สมบูรณ์ทุก ๆ ส่วนอย่างนี้

อันเป็นรางวัลแก่ผู้ชนะพนัน”

มณีกัณฑ์ จบ

อกฺขกณฺฑ อุปาคตํ ราช อุเปหิ ลกฺขํ

เนตาทิสํ มณิรตนํ ตวตฺถิ

ธมฺเมน ชิยฺยาม (๑) อสาหเสน

ชิโต จ โน ขิปฺปมวากโรหิ.

อักขกัณฑ์

ตอนว่าด้วยการเล่นสะกา

(ต่อจากนั้น ปุณณกยักษ์ได้กราบทูลต่อไปว่า)

“ข้าแต่พระราชา การงานในโรงเล่นการพนัน (สะกา)

สำเร็จลงแล้ว ขอเชิญพระองค์เสด็จเข้าไป

สถานที่จะทรงเล่นการพนันเถิด

แก้วมณีเช่นนี้สำหรับพระองค์ไม่มี

เราทั้ง ๒ เมื่อเล่นก็จะพึงชนะกันโดยธรรม

ขอจงอย่าชนะกันโดยไม่ชอบธรรม

ถ้าพระองค์แพ้แล้ว ขออย่าได้ทรงทำให้เนิ่นช้า

ปญฺจาล ปจฺจุคฺคตสูรเสน

มจฺฉา จ มทฺทา สห เกกเกภิ

ปสฺสนฺตุ โน เต อสเฐน ยุทฺธํ

น โน สภายํ น กโรนฺติ กิญฺจิ.

ข้าแต่พระเจ้าสุรเสนปัญจาละผู้มีพระกิตติศัพท์โด่งดัง

ข้าแต่พระเจ้ามัจฉะ พระเจ้ามัททะ

พร้อมด้วยชาวเกกกชนบททั้งหลาย

ขอพระราชาเหล่านี้จงทรงทอดพระเนตรการต่อสู้

ของข้าพระองค์ทั้งหลายโดยการไม่ฉ้อโกง

มิใช่ไม่ทรงทำใครให้เป็นพยานในที่ประชุมเลย”

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า)

เต ปาวิสุํ อกฺขมเทน มตฺตา

ราชา กุรูนํ ปุณฺณโก จาปิ ยกฺโข

ราชา กลึ วิจฺจินมคฺคเหสิ

กฏํ อคฺคหี ปุณฺณโก นาม ยกฺโข.

“พระราชาของชาวแคว้นกุรุและปุณณกยักษ์ทั้ง ๒ นั้น

ต่างก็มัวเมาในการเล่นการพนันพากันเข้าไปสู่โรงเล่นการพนัน

พระราชาทรงเลือกอยู่จึงได้รับความปราชัย

ส่วนปุณณกยักษ์ได้ชัยชนะ

เต ตตฺถ ชูเต อุภเย สมาคเต

รญฺญํ สกาเส สขีนญฺจ มชฺเฌ

อเชสิ ยกฺโข นรวีรเสฏฺฐํ

ตตฺถปฺปนาโท ตุมุโล พภูว.

พระราชาและปุณณกยักษ์ทั้ง ๒ นั้น

เมื่อลูกสะกามีพร้อมแล้วก็ได้เล่นการพนันในโรงเล่นการพนันนั้น

ปุณณกยักษ์ได้ชัยชนะพระราชาผู้แกล้วกล้าและประเสริฐกว่าชน

ในท่ามกลางพระราชาและพยานทั้งหลาย

เสียงบันลือลั่นได้มีขึ้นในสนามการพนันนั้น”

(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

ชโย มหาราช ปราชโย จ

อายูหตํ อญฺญตรสฺส โหติ

ชนินฺท ชินฺโนสิ วรทฺธเนน

ชิโต จ เม ขิปฺปมวากโรหิ.

“ข้าแต่มหาราช บรรดาเราทั้ง ๒ ที่ยังพยายามเล่นอยู่

ความชนะและความแพ้ย่อมตกแก่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมชน

พระองค์ทรงเสื่อมจากทรัพย์อันประเสริฐแล้ว ทรงแพ้แล้ว

ขอพระองค์จงทรงพระราชทานทรัพย์แก่ข้าพระองค์โดยเร็วเถิด”

(พระราชาตรัสว่า)

หตฺถี ควสฺสา มณิกุณฺฑลา จ

ยญฺจาปิ มยฺหํ รตนํ ปฐพฺยา

คณฺหาหิ กจฺจาน วรํ ธนานํ

อาทาย เยนิจฺฉสิ เตน คจฺฉ.

ท่านกัจจานะ ช้าง ม้า โค ตุ้มหูแก้วมณี

และรัตนะที่ประเสริฐกว่าทรัพย์ทั้งหลายมีอยู่ในแผ่นดินของเรา

ท่านจงรับไปเถิด เชิญขนไปตามปรารถนาเถิด”

(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

หตฺถี ควสฺสา มณิกุณฺฑลา จ

ยญฺจาปิ ตุยฺหํ รตนํ ปฐพฺยา

เตสํ วโร วิธุโร นาม กตฺตา

โส เม ชิโต ตํ เม อวากโรหิ.

“ช้าง ม้า โค ตุ้มหูแก้วมณี

รัตนะแม้อื่นใดที่มีอยู่ในแผ่นดินของพระองค์

บัณฑิตชื่อว่าวิธุระเป็นผู้ประเสริฐกว่ารัตนะทั้งปวงเหล่านั้น

ข้าพระองค์ได้ชนะพระองค์แล้ว

โปรดพระราชทานวิธุรบัณฑิตนั้นให้แก่ข้าพระองค์เถิด”

(พระราชาตรัสว่า)

อตฺตา จ เม โส สรณํ คตี จ

ทีโป จ เลโณ จ ปรายโณ (๑) จ

อสนฺตุเลยฺโย มม โส ธเนน

ปาเณน เม สทิโส เอส กตฺตา.

“วิธุรบัณฑิตนั้นเป็นเหมือนตัวของเรา เป็นสรณะ เป็นคติ

เป็นที่พึ่ง เป็นที่เร้น และเป็นจุดมุ่งหมายปลายทางของเรา

ท่านไม่ควรเปรียบวิธุรบัณฑิตนั้นกับทรัพย์ของเรา

วิธุรบัณฑิตนี้เท่ากับชีวิตของเรา คือตัวเราเอง”

(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

จิรํ วิวาโท มม ตุยฺหมสฺส (๑)

กามญฺจ ปุจฺฉาม ตเมว คนฺตฺวา

เอเสว โน วิวรตุ เอตมตฺถํ

ยํ วกฺขตี โหตุ ตถา (๒) อุภินฺนํ.

“การโต้แย้งกันของข้าพระองค์กับพระองค์จะพึงเป็นไปนาน

พวกเราไปถามวิธุรบัณฑิตนั้นดูดีกว่า

วิธุรบัณฑิตนี้แหละจะไขข้อข้องใจนี้แก่เราทั้งหลายได้

วิธุรบัณฑิตจักกล่าวคำใด คำนั้นก็จักเป็นอย่างนั้นแก่เราทั้ง ๒”

(พระราชาตรัสว่า)

อทฺธา หิ สจฺจํ ภณสิ น จ มาณว สาหสํ

ตเมว คนฺตฺวา ปุจฺฉาม เตน ตุสฺสามุโภ ชนา.

“มาณพ ท่านพูดจริงทีเดียว และไม่ได้พูดคำรุนแรงแก่เรา

พวกเราไปถามวิธุรบัณฑิตกันดูเถิด

เราทั้ง ๒ คนจงยินดีคำที่วิธุรบัณฑิตพูดนั้น”

(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

สจฺจํ นุ เทวา วิทหู กุรูนํ

ธมฺเม ฐิตํ วิธุรํ นามมจฺจํ

ทาโสสิ รญฺโญ อุท วาสิ ญาติ

วิธุโรติ สงฺขยา (๑) กตโมสิ โลเก.

“เทวดาทั้งหลายรู้จักอำมาตย์ในแคว้นกุรุชื่อว่าวิธุระ

ผู้ตั้งอยู่ในธรรมจริงหรือ การบัญญัติชื่อว่าวิธุระในโลกนั้น

ท่านเป็นอะไร คือ เป็นทาสหรือเป็นพระญาติของพระราชา”

(วิธุรบัณฑิตกราบทูลว่า)

อามายทาสาปิ ภวนฺติ เหเก

ธเนน กีตาปิ ภวนฺติ ทาสา

สยํปิ เหเก อุปยนฺติ ทาสา

ภยา ปนุณฺณาปิ ภวนฺติ ทาสา.

“ทาสมี ๔ จำพวก คือ

(๑) ทาสในเรือนเบี้ย (๒) ทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์

(๓) ทาสที่ยอมตนเข้าเป็นข้าเฝ้า (๔) ทาสเชลย

เอเต นรานํ จตุโรว ทาสา

อทฺธา หิ โยนิโต อหมฺปิ ชาโต

ภโว จ รญฺโญ อภโว จ รญฺโญ

ทาโสหํ เทวสฺส ปรํปิ คนฺตฺวา

ธมฺเมน มํ มาณว ตุยฺห ทชฺชา.

ในหมู่คนมีทาส ๔ จำพวกเหล่านี้

แม้ข้าพระองค์ก็เป็นทาสโดยกำเนิดแท้ทีเดียว

ความเจริญหรือความเสื่อมจะมีแก่พระราชาก็ตาม

ข้าพระองค์ไปสู่ที่อื่นก็ยังคงเป็นทาสของสมมติเทพอยู่นั่นเอง

มาณพ พระราชาก็จะพึงพระราชทานตัวข้าพเจ้าแก่ท่านโดยธรรม”

(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

อยํ ทุตีโย วิชโย มมชฺช

ปุฏฺโฐ หิ กตฺตา วิวริตฺถ ปญฺหํ

อธมฺมรูโป วต ราชเสฏฺโฐ

สุภาสิตํ นานุชานาสิ มยฺหํ.

“ชัยชนะนี้เป็นชัยชนะครั้งที่ ๒ ของข้าพระองค์ในวันนี้

เพราะว่าวิธุรบัณฑิตผู้เป็นปราชญ์ถูกข้าพระองค์ถามแล้ว

ได้ชี้แจงปัญหาอย่างแจ่มแจ้ง

พระราชาผู้ประเสริฐไม่ทรงตั้งอยู่ในธรรมหนอ

วิธุรบัณฑิตได้กล่าวไว้ถูกต้องดีแล้ว

พระราชาไม่ทรงอนุญาตให้วิธุรบัณฑิตนี้แก่ข้าพระองค์”

(พระราชาตรัสว่า)

เอวญฺเจ โน โส วิวริตฺถ ปญฺหํ

ทาโสหมสฺมิ น จ โขสฺมิ ญาติ

คณฺหาหิ กจฺจาน วรํ ธนานํ

อาทาย เยนิจฺฉสิ เตน คจฺฉ.

อกฺขกณฺฑํ นาม.

“กัจจานะ หากวิธุรบัณฑิตได้ชี้แจงปัญหาแก่พวกเราอย่างนี้ว่า

เราเป็นทาส เรามิได้เป็นญาติเลย ท่านจงรับเอาวิธุรบัณฑิต

ผู้เป็นทรัพย์อันประเสริฐกว่าทรัพย์ทั้งหลาย

พาไปตามที่ท่านปรารถนาเถิด”

อักขกัณฑ์ จบ

ฆราวาสปญฺหา วิธุร วสมานาสฺส คหฏฺฐสฺส สกํ ฆรํ

เขมา วุตฺติ กถํ อสฺส กถนฺนุ อสฺส สงฺคโห.

ฆราวาสปัญหา

ปัญหาในการอยู่ครองเรือน

(พระราชาตรัสว่า)

“ท่านวิธุระ คฤหัสถ์ผู้อยู่ครองเรือนของตน

จะพึงมีความประพฤติที่ปลอดภัยได้อย่างไร

จะพึงมีการสงเคราะห์ได้อย่างไร

อพฺยาปชฺฌํ (๑) กถํ อสฺส สจฺจวาที จ มาณโว

อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ กถํ เปจฺจ น โสจติ.

จะพึงมีความไม่เบียดเบียนกันได้อย่างไร

และอย่างไรคนจึงจะได้ชื่อว่าเป็นผู้มีปกติกล่าวคำสัตย์

คนจากโลกนี้ไปสู่โลกหน้าจะไม่เศร้าโศกได้อย่างไร

ตํ ตตฺถ คติมา ธิติมา มติมา อตฺถทสฺสิมา

สงฺขาตา สพฺพธมฺมานํ วิธุโร เอตทพฺรวิ.

วิธุรบัณฑิตผู้มีคติ มีความเพียร

มีปัญญาเห็นอรรถธรรม

กำหนดรู้ธรรมทั้งปวง ได้กราบทูลคำนี้

กับพระราชาพระองค์นั้นในธรรมสภานั้นว่า

น สาธารณทารสฺส น ภุญฺเช สาธุเมกโก

น เสเว โลกายติกํ เนตํ ปญฺญาย วฑฺฒนํ.

“ผู้อยู่ครองเรือนไม่ควรคบหญิงสาธารณ์ เป็นภรรยา

ไม่ควรบริโภคอาหารอันมีรสอร่อยแต่ผู้เดียว

ไม่ควรส้องเสพกล่าวถ้อยคำอันให้ติดอยู่ในโลก

เพราะว่าคำอันให้ติดอยู่ในโลกนี้ไม่เป็นทางเจริญแห่งปัญญา

สีลวา วตฺตสมฺปนฺโน อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ

นิวาตตฺติ อตฺถทฺโธ สุรโต สขิโล มุทุ.

ผู้อยู่ครองเรือนควรเป็นคนมีศีล สมบูรณ์ด้วยวัตร

เป็นผู้ไม่ประมาท มีปัญญาเห็นประจักษ์

มีความประพฤติถ่อมตน ไม่กระด้าง

สงบเสงี่ยม พูดคำไพเราะจับใจ สุภาพอ่อนโยน

สงฺคเหตา จ มิตฺตานํ สํวิภาคี วิธานวา

ตปฺเปยฺย อนฺนปาเนน สทา สมณพฺราหฺมเณ.

ผู้อยู่ครองเรือนพึงเป็นผู้สงเคราะห์มิตร

จำแนกแจกทาน รู้จักจัดทำกิจการงาน

บำรุงสมณะและพราหมณ์ด้วยข้าวน้ำทุกเมื่อ

ธมฺมกาโม สุตาธาโร ภเวยฺย ปริปุจฺฉโก

สกฺกจฺจํ ปยิรุปาเสยฺย สีลวนฺเต พหุสฺสุเต.

ผู้อยู่ครองเรือนพึงเป็นผู้ใคร่ธรรม ทรงสุตะ

หมั่นสอบถาม เข้าไปหาท่านผู้มีศีล เป็นพหูสูต โดยความเคารพ

ฆรมาวสมานสฺส คหฏฺฐสฺส สกํ ฆรํ

เขมา วุตฺติ สิยา เอวํ เอวํ นุ อสฺส สงฺคโห.

คฤหัสถ์ผู้อยู่ครองเรือนของตน

ควรมีความประพฤติปลอดภัยอย่างนี้

ควรสงเคราะห์ได้อย่างนี้

อพฺยาปชฺฌํ สิยา เอวํ สจฺจวาที จ มาณโว

อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ เอวํ เปจฺจ น โสจติ.

ฆราวาสปญฺหา นาม.

ไม่ควรเบียดเบียนกันและกันอย่างนี้

และคนควรปฏิบัติอย่างนี้จึงชื่อว่าเป็นผู้มีปกติกล่าวคำสัตย์

จากโลกนี้แล้วไปสู่โลกหน้าจะไม่เศร้าโศกได้ด้วยประการฉะนี้”

ฆราวาสปัญหา จบ

ลกฺขณกณฺฑ เอหิทานิ คมิสฺสาม ทินฺโน โน อิสฺสเรน เม

มเมวตฺถํ (๑) ปฏิปชฺช เอส ธมฺโม สนนฺตโน.

ลักขณกัณฑ์

ตอนว่าด้วยลักษณะของบัณฑิต

(ปุณณกยักษ์กราบทูลว่า)

“มาเถิดท่าน ประเดี๋ยวเราจักไปกัน

พระราชาผู้เป็นใหญ่

ได้ทรงพระราชทานท่านให้แก่ข้าพเจ้าแล้ว

ขอท่านจงปฏิบัติสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ข้าพเจ้าเท่านั้น

นี้เป็นธรรมเก่า

(วิธุรบัณฑิตกล่าวว่า)

ชานามิ มาณว ตยาหมสฺมิ

ทินฺโนหมสฺมิ ตว อิสฺสเรน

ตีหญฺจ ตํ วาสเยมุ อคาเร

เยนทฺธุนา อนุสาเสมุ ปุตฺเต.

“มาณพ ข้าพเจ้ารู้ว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้ที่ท่านได้แล้ว

ข้าพเจ้าเป็นผู้ที่พระราชาผู้เป็นใหญ่ทรงพระราชทานให้ท่านแล้ว

แต่พวกเราขอให้ท่านพักอยู่ในเรือนของตนสัก ๓ วัน

และขอให้ท่านยับยั้งรออยู่ตลอดเวลา

ที่ข้าพเจ้าจะได้สั่งสอนบุตรทั้งหลายก่อน”

(ปุณณกยักษ์กล่าวว่า)

ตมฺเม ตถา โหตุ วเสมุ ตีหํ

กุรุตํ ภวชฺช ฆเรสุ กิจฺจํ

อนุสาสตํ ปุตฺตทาเร ภวชฺช

ยถา ตยี เปจฺจ สุขี ภเวยฺย.

“คำที่ท่านกล่าวมาทั้งหมดนั้น

จงเป็นไปตามที่ท่านกล่าวอย่างนั้น

ข้าพเจ้าจะพักอยู่ ๓ วัน ตั้งแต่วันนี้ไป

ขอท่านจงทำหน้าที่ในเรือนเถิด

จงสั่งสอนบุตรและภรรยาเสียแต่ในวันนี้

โดยวิธีที่บุตรและภรรยาของท่านจะพึงมีความสุขใจ

เมื่อท่านจากไปแล้ว

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)

สาธูติ วตฺวาน ปหูตกาโม

ปกฺกามิ ยกฺโข วิธุเรน สทฺธึ

ตํ กุญฺชราชญฺญหยานุจิณฺณํ

ปาเวกฺขิ อนฺเตปุรมริยเสฏฺโฐ.

ปุณณกยักษ์ผู้มีโภคทรัพย์จำนวนมากกล่าวว่า ตกลง

แล้วได้หลีกไปพร้อมกับวิธุรบัณฑิต

เป็นอารยชนผู้มีมรรยาทประเสริฐสุด

ได้เข้าไปสู่ภายในเมืองของวิธุรบัณฑิต

ที่เต็มไปด้วยช้างและม้าอาชาไนย

โกญฺจํ มยูรญฺจ ปิยญฺจ เกตํ

อุปาคมิ ตตฺถ สุรมฺมรูปํ

ปหูตภกฺขํ พหุอนฺนปานํ

มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส.

ปราสาทของพระโพธิสัตว์มีอยู่ ๓ หลัง คือ

(๑) โกญจนปราสาท (๒) มยูรปราสาท (๓) ปิยเกตปราสาท

ในปราสาท ๓ หลังนั้น พระโพธิสัตว์ได้พาปุณณกยักษ์

เข้าไปยังปราสาทซึ่งเป็นที่น่ารื่นรมย์อย่างยิ่ง

มีภักษาเพียงพอ มีข้าวน้ำมากมาย

ดังวิมานของท้าววาสวะ ซึ่งชื่อว่ามสักกสาระ

ตตฺถ นจฺจนฺติ คายนฺติ อวฺหยนฺติ วราวรํ

อจฺฉรา วิย เทเวสุ นาริโย สมลงฺกตา.

ในปราสาทหลังนั้น มีนารีทั้งหลายประดับอย่างงดงาม

ฟ้อนรำขับร้องเพลงอย่างไพเราะจับใจ

เหมือนนางเทพอัปสรในเทวโลกกล่อมปุณณกยักษ์อยู่

สมงฺคิกตฺวา ปมทาหิ ยกฺขํ

อนฺเนน ปาเนน จ ธมฺมปาโล

อตฺถตฺถเมวานุวิจินฺตยนฺโต

ปาเวกฺขิ ภริยาย ตทา สกาเส.

พระโพธิสัตว์ผู้รักษาธรรมได้รับรองปุณณกยักษ์

ด้วยนางบำเรอที่น่ายินดี ทั้งข้าวและน้ำแล้ว

คิดถึงประโยชน์ส่วนตน ได้เข้าไปในสำนักของภรรยาในกาลนั้น

ตํ จนฺทนคนฺธรสานุลิตฺตํ

สุวณฺณชมฺโพนทนิกฺขสาทิสํ

ภริยํ อวจ เอหิ สุโณหิ โภติ

ปุตฺตานิ อามนฺตย ตมฺพเนตฺเต.

ได้กล่าวกับภรรยาผู้ลูบไล้ด้วยจุรณแก่นจันทน์และน้ำหอม

ผู้มีผิวพรรณผุดผ่องดังแท่งทองชมพูนุทว่า

นางผู้เจริญ ผู้มีดวงตาสีน้ำตาล มานี่เถิด

จงเรียกบุตรทั้งหลายมาฟังคำสั่งสอน

สุตฺวาน วากฺยํ ปติโน อโนชา (๑)

สุณิสํ อวจ ตมฺพนขึ สุเนตฺตํ

อามนฺตย จมฺมธรานิ (๒) เจเต

ปุตฺตานิ อินฺทีวรปุปฺผสาเม.

นางอโนชาได้ฟังคำของสามีแล้ว

ได้กล่าวกับลูกสะใภ้ผู้มีเล็บแดง มีนัยน์ตางามว่า

“เจ้าผู้มีผิวพรรณดังดอกบัวเขียว

เจ้าจงเรียกบุตรทั้งหลายเหล่านั้นมาเถิด”

เต อาคเต มุทฺธนิ ธมฺมปาโล

จุมฺพิตฺวา ปุตฺเต อวิกมฺปมาโน

อามนฺตยิตฺวาน อโวจ วากฺยํ

ทินฺโนหํ (๑) รญฺญา อิธ มาณวสฺส.

พระโพธิสัตว์ผู้รักษาธรรมได้จุมพิตบุตรเหล่านั้น

ผู้มาแล้วที่กระหม่อม เป็นผู้ไม่หวั่นไหว

ครั้นเรียกมาแล้วได้สั่งสอนว่า

พระราชาในกรุงอินทปัตถ์นี้ได้พระราชทานพ่อให้แก่มาณพ

ตสฺสชฺชหํ อตฺตสุขี วิเธยฺโย

อาทาย เยนิจฺฉติ เตน คจฺฉติ

อหญฺจ โว อนุสาสิตุํ มาคโตสฺมิ

กถํ อหํ อปริตฺตาย คจฺเฉ.

ตั้งแต่วันนี้ไป พ่อจะมีความสุขของตนเองได้เพียง ๓ วัน

ต่อจากนั้นไป พ่อก็จะต้องเป็นอยู่ในอำนาจของมาณพนั้น

เขาจะพาพ่อไปตามที่เขาปรารถนา

พ่อกลับมาเพื่อจะสั่งสอนลูก ๆ ว่า

พ่อยังมิได้ทำเครื่องป้องกันให้แก่ลูก ๆ แล้วจะพึงไปได้อย่างไร

สเจ โว ราชา กุรุรฏฺฐวาสี

ชนสนฺโธ ปุจฺเฉยฺย ปหูตกาโม

กิมาภิชานาถ ปุเร ปุราณํ

กึ โว ปิตา อนุสาเส ปุรตฺถา.

ถ้าพระราชาแห่งชาวแคว้นกุรุผู้มีโภคทรัพย์ที่น่าใคร่เป็นจำนวนมาก

ทรงประสานชนผู้เป็นมิตร พึงตรัสถามลูกทั้งหลายว่า

เมื่อก่อน พวกเธอรู้เหตุการณ์เก่า ๆ อะไรบ้าง

พ่อของพวกเธอได้พร่ำสอนอะไรไว้ในก่อนบ้าง

สมานาสนา โหถ มยา ว สพฺเพ

โก นีธ รญฺโญ อพฺภติโก มนุสฺโส

ตมญฺชลึ กริย วเทถ เอวํ

มา เหวํ เทว น หิ เอส ธมฺโม

วิยคฺฆราชสฺส นิหีนชจฺโจ

สมานาสโน เทว กถํ ภเวยฺย.

ลกฺขณกณฺฑํ (๑) นาม.

ก็ถ้าพระราชาจะพึงตรัสว่า

พวกเธอเป็นผู้มีอาสนะเสมอกันกับเราในราชตระกูลนี้

คนอื่นใครเล่าจะเป็นคนมีชาติตระกูลสมควรกับพระราชาไม่มี

ลูกทั้งหลายพึงประนมมือกราบทูลพระราชานั้นอย่างนี้ว่า

ข้าแต่สมมติเทพ พระองค์อย่าได้รับสั่งอย่างนี้เลย

เพราะนั่นมิใช่ธรรมของพวกข้าพระองค์

ข้าแต่สมมติเทพ พวกข้าพระองค์

จะพึงมีอาสนะเสมอกับพระองค์ได้อย่างไร

เหมือนสุนัขจิ้งจอกตัวมีชาติต่ำต้อย

จะพึงมีอาสนะเสมอกับเสือได้อย่างไร พระเจ้าข้า

ลักขณกัณฑ์ จบ

ราชวสติ โส จ ปุตฺเต อมจฺเจ จ ญาตโย สุหทชฺชเน

อลีนมนสงฺกปฺโป วิธุโร เอตทพฺรวิ.

ราชวสตีธรรม

ว่าด้วยธรรมสำหรับผู้อยู่ในราชสำนัก

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)

“วิธุรบัณฑิตนั้นมีความดำริในใจที่ไม่หดหู่

ได้กล่าวกับบุตร ธิดา อำมาตย์ ญาติ

และเพื่อนสนิทดังนี้ว่า

เอถยฺยา (๑) ยสํ โปโส นิคจฺฉติ.

“ลูกรักทั้งหลาย ลูกทั้งหลายจงพากันมา

นั่งฟังราชวสตีธรรม ที่เป็นเหตุให้บุคคล

ผู้เข้าไปสู่ราชตระกูลแล้วได้ยศ

น หิ ราชกุลํ ปตฺโต อญฺญาโต ลภเต ยสํ

นาติสูโร นาติทุมฺเมโธ นปฺปมตฺโต กุทาจนํ.

เพราะบุคคลผู้เข้าไปสู่ราชตระกูล

มีคุณความดียังไม่ปรากฏ ย่อมไม่ได้ยศ

ผู้เป็นราชเสวกไม่ควรกล้าเกินไป

ไม่ควรขลาดเกินไป ควรเป็นผู้ไม่ประมาทไม่ว่าในกาลไหน ๆ

ยทาสฺส สีลํ ปญฺญญฺจ โสเจยฺยญฺจาธิคจฺฉติ

อถ วิสฺสาสเต ตฺมฺหิ คุยฺหญฺจสฺส น รกฺขติ.

เมื่อใด พระราชาทรงทราบปัญญา

และความบริสุทธิ์ของราชเสวกนั้น

เมื่อนั้น พระองค์ก็ทรงวางพระทัย

และไม่ทรงปกปิดความลับของพระองค์

ตุลา ยถา ปคฺคหิตา สมทณฺฑา สุธาริตา

อชฺฌิฏฺโฐ น วิกมฺเปยฺย ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกที่พระราชาตรัสรับสั่งใช้

ก็ไม่พึงหวั่นไหวด้วยอำนาจความพอใจเป็นต้น

พึงเป็นผู้สม่ำเสมอเหมือนตราชั่งที่บุคคลจับประคอง

ให้มีคันเที่ยงตรงสม่ำเสมอดีฉะนั้น

ราชเสวกผู้เห็นปานนี้นั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

ตุลา ยถา ปคฺคหิตา สมทณฺฑา สุธาริตา

สพฺพานิ อภิสมฺโภนฺโต ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกเมื่อกระทำราชกิจทุกอย่าง

เหมือนตราชั่งที่บุคคลจับประคอง

ให้มีคันเที่ยงตรงสม่ำเสมอดี

พึงอยู่ในราชสำนักได้

ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ ราชกิจฺเจสุ ปณฺฑิโต

อชฺฌิฏฺโฐ น วิกมฺเปยฺย ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกนี้ผู้ฉลาดในราชกิจทั้งหลาย

ที่พระราชาตรัสรับสั่งใช้ในเวลากลางวันหรือกลางคืนก็ตาม

ไม่พึงหวาดหวั่น ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ ราชกิจฺเจสุ ปณฺฑิโต

สพฺพานิ อภิสมฺโภนฺโต ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกต้องเป็นผู้ฉลาดในราชกิจทั้งหลาย

ทำราชกิจทุกอย่างไม่ว่าเวลากลางวันหรือกลางคืน

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

โย จสฺส สุกโต มคฺโค รญฺโญ สุปฏิยาทิโต

น เตน วุตฺโต คจฺเฉยฺย ส ราชวสตึ วเส.

ทางใดที่เขาทำประดับตกแต่งไว้เรียบร้อยดี

เพื่อเสด็จพระราชดำเนินของพระราชา พระองค์ทรงอนุญาตแล้ว

ราชเสวกก็ไม่ควรเดินตามทางนั้น

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

น รญฺโญ สมกํ (๑) ภุญฺเช กามโภเค กุทาจนํ

สพฺพตฺถ ปจฺฉโต คจฺเฉ ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกไม่พึงบริโภคกามทัดเทียมกับพระราชา

ไม่ว่าในกาลไหน ๆ พึงดำเนินการตามหลังในทุก ๆ อย่าง

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

น รญฺโญ สทิสํ วตฺถํ น มาลํ น วิเลปนํ

อากปฺปํ สรกุตฺตึ วา น รญฺโญ สทิสมาจเร

อญฺญํ กเรยฺย อากปฺปํ ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกไม่พึงใช้สอยเสื้อผ้า ประดับประดาดอกไม้

เครื่องลูบไล้ทัดเทียมกับพระราชา

ไม่พึงประพฤติอากัปกิริยาหรือการพูดจาทัดเทียมกับพระราชา

แต่ควรทำอากัปกิริยาอีกอย่างหนึ่งต่างหาก

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

กีเฬ ราชา อมจฺเจหิ ภริยาหิ ปริวาริโต

นามจฺโจ ราชภริยาสุ ภาวํ กุพฺเพถ ปณฺฑิโต.

เมื่อพระราชาทรงพระสำราญอยู่กับอำมาตย์

พระสนมกำนัลในเฝ้าแหนอยู่ อำมาตย์ต้องเป็นคนฉลาด

ไม่พึงทำการทอดสนิทในพระชายาทั้งหลายของพระราชา

อนุทฺธโต อจปโล นิปโก สํวุตินฺทฺริโย

มโนปณิธิสมฺปนฺโน ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกไม่พึงเป็นคนฟุ้งซ่าน ตลบตะแลง

พึงมีปัญญาเป็นเครื่องรักษาตน

สำรวมอินทรีย์ ถึงพร้อมด้วยความเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

นาสฺส ภริยาหิ กีเฬยฺย น มนฺเตยฺย รโหคโต

นาสฺส โกสา ธนํ คณฺเห ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกไม่พึงเล่นหัว เจรจาปราศรัย

ในที่ลับกับพระชายาทั้งหลายของพระราชานั้น

ไม่พึงเบียดบังทรัพย์จากพระคลังหลวง

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

น นิทฺทํ พหุ มญฺเญยฺย น มทาย สุรํ ปิเว

นาสฺส ทาเย มิเค หญฺเญ ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกไม่พึงหลับนอนมากนัก

ไม่พึงดื่มสุราจนเมามาย

ไม่พึงฆ่าเนื้อในสถานที่พระราชทานอภัย

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

นาสฺส ปีฐํ น ปลฺลงฺกํ น โกจฺฉํ น นาวํ รถํ

สมฺมโตมฺหีติ อารูเฬฺห (๑) ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกไม่พึงนั่งร่วมพระภัทรบิฐ

พระบัลลังก์ เก้าอี้พระที่นั่ง

เรือพระที่นั่ง และรถพระที่นั่ง

ด้วยการทนงตัวว่าเป็นคนโปรดปราน

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

นาติทูเร ภเช รญฺโญ นาจฺจาสนฺเน วิจกฺขโณ

สเมกฺขญฺจสฺส (๑) ติฏฺเฐยฺย สนฺทิสฺสนฺโต สภตฺตุโน.

ราชเสวกต้องเป็นผู้มีปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา

ไม่ควรเฝ้าห่างนัก ใกล้นัก

ควรยืนเฝ้าในที่เฉพาะพระพักตร์

พอให้ทอดพระเนตรเห็นได้ถนัด

น เม ราชา สขา โหติ น ราชา โหติ เมถุโน

ขิปฺปํ กุชฺฌนฺติ ราชาโน สูเกนกฺขีว ฆฏฺฏิตํ.

ราชเสวกไม่ควรทำความวางใจว่า

พระราชาเป็นเพื่อนของเรา

พระราชาเป็นคู่หูกับเรา

พระราชาทั้งหลายทรงพิโรธได้เร็วไว

เหมือนนัยน์ตาถูกผงกระทบ

น ปูชิโต มญฺญมาโน เมธาวี ปณฺฑิโต นโร

ผรุสํ ปฏิมนฺเตยฺย ราชานํ ปริสํ คตํ.

ราชเสวกไม่ควรถือตัวว่าเป็นนักปราชญ์เป็นบัณฑิต

พระราชาทรงบูชา ไม่ควรเพ็ดทูลถ้อยคำที่ให้ทรงพิโรธ

กับพระราชาผู้ประทับอยู่ในราชบริษัท

ลทฺธทฺวาโร ลเภ ทฺวารํ เนว ราชูสุ วิสฺสเส

อคฺคีว สํยโต ติฏฺเฐ ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกผู้ได้รับพระราชทานพระทวารเป็นพิเศษ

ไม่ควรวางใจในพระราชาทั้งหลาย

ควรเป็นผู้สำรวม เหมือนอยู่ใกล้ไฟ

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

ปุตฺตํ วา ภาตรํ วา สํ สมฺปคฺคณฺหาติ ขตฺติโย

คาเมหิ นิคเมหิ วา รฏฺเฐหิ ชนปเทหิ วา

ตุณฺหีภูโต อุเปกฺเขยฺย น ภเณ เฉกปาปกํ.

พระราชาจะทรงยกย่องพระโอรส

หรือเชื้อพระวงศ์ของพระองค์ด้วยบ้าน นิคม

แคว้น หรือชนบท ราชเสวกควรจะนิ่งดูก่อน

ไม่ควรเพ็ดทูลคุณหรือโทษในเวลานั้น

หตฺถาโรเห อนีกฏฺเฐ รถิเก ปตฺติการเก

เตสํ กมฺมาวทาเนน ราชา วฑฺเฒติ เวตนํ

น เตสํ อนฺตรา คจฺเฉ ส ราชวสตึ วเส.

พระราชาจะทรงปูนบำเหน็จรางวัลให้แก่กองพลช้าง กองพลม้า

กองพลรถ และกองพลราบ ตามความชอบในราชการของเขา

ราชเสวกไม่ควรทัดทานคนเหล่านั้น

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

จาโปวูนุทโร ธีโร (๑) วํโส วาปิ ปกมฺปเย

ปฏิโลมํ น วตฺเตยฺย ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกผู้เป็นปราชญ์พึงโอนอ่อนเหมือนคันธนู

และพึงโอนเอนไปตามเหมือนไม้ไผ่ ไม่ควรทูลทัดทาน

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

จาโปวูนุทโร อสฺส มจฺโฉวสฺส อชิวฺหวา

อปฺปาสี นิปโก สูโร ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกพึงเป็นผู้มีท้องน้อยเหมือนคันธนู

เป็นผู้ไม่มีลิ้นเหมือนปลา รู้จักประมาณในการบริโภค

มีปัญญารักษาตน แกล้วกล้า

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

น พาฬฺหํ อิตฺถึ คจฺเฉยฺย สมฺปสฺสํ เตชสงฺขยํ

กาสํ สาสํ ทรํ พาลฺยํ ขีณเมโธ นิคจฺฉติ.

ราชเสวกไม่พึงสัมผัสหญิงซึ่งเป็นเหตุให้ถึงความสิ้นเดช

คนที่สิ้นปัญญาย่อมเข้าถึงโรคไอ โรคมองคร่อ

ความกระวนกระวาย ความอ่อนกำลัง

นาติเวลํ ปภาเสยฺย น ตุณฺหี สพฺพทา สิยา

อวิกิณฺณํ มิตํ วาจํ ปตฺเต กาเล อุทีรเย.

ราชเสวกไม่ควรพูดมากเกินไป ไม่ควรนิ่งไปทุกเมื่อ

เมื่อถึงเวลา ควรพูดพอประมาณ ไม่พร่ำเพรื่อ

อกฺโกธโน อสงฺฆฏฺโฏ สจฺโจ สโณฺห อเปสุโณ

สมฺผํ คิรํ น ภาเสยฺย ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกเป็นคนไม่มักโกรธ ไม่กระทบกระทั่งผู้อื่น

เป็นคนพูดจริง อ่อนหวาน ไม่ส่อเสียด ไม่พูดถ้อยคำเพ้อเจ้อ

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

มาตาเปตฺติภโร อสฺส กุเล เชฏฺฐาปจายิโก

สณฺโห สขิลสมฺภาโส ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกพึงเลี้ยงดูมารดาและบิดา

ประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล

มีวาจาอ่อนหวาน กล่าววาจาละมุนละไม

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

วินีโต สิปฺปวา ทนฺโต กตตฺโต นิยโต มุทุ

อปฺปมตฺโต สุจิทกฺโข ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกเป็นผู้ได้รับแนะนำดี มีศิลปะ ฝึกฝนแล้ว

เป็นผู้ทำประโยชน์ แน่นอน อ่อนโยน

ไม่ประมาท สะอาดและขยัน

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

นิวาตวุตฺติ วุทฺเธสุ สปฺปติสฺโส สคารโว

สุรโต สุขสํวาโส ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกเป็นผู้มีความประพฤติอ่อนน้อมถ่อมตน

มีความเคารพยำเกรงในท่านผู้เจริญเป็นผู้สงบเสงี่ยม

อยู่ร่วมกันเป็นสุข ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

อารกา ปริวชฺเชยฺย สหิตุํ ปหิตํ ชนํ

ภตฺตารญฺเญวุทิกฺเขยฺย น จ อญฺญสฺส ราชิโน.

ราชเสวกพึงเว้นไกลซึ่งทูตผู้ที่พระราชาฝ่ายปรปักษ์

ส่งมาเพื่อความลับ พึงดูแลแต่เฉพาะพระราชวงศ์เท่านั้น

ไม่พึงอยู่ในสำนักของพระราชาฝ่ายอื่น

สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ สีลวนฺเต พหุสฺสุเต

สกฺกจฺจํ ปยิรุปาเสยฺย ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกพึงคบหาสมาคมกับสมณะและพราหมณ์

ผู้มีศีล เป็นพหูสูตโดยความเคารพ

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ สีลวนฺเต พหุสฺสุเต

สกฺกจฺจํ อนุวาเสยฺย ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกเมื่อคบหาสมาคมกับสมณะและพราหมณ์

ผู้มีศีล เป็นพหูสูต

พึงสมาทานรักษาอุโบสถศีลโดยความเคารพ

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ สีลวนฺเต พหุสฺสุเต

ตปฺเปยฺย อนฺนปาเนน ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกพึงบำรุงเลี้ยงดูสมณะและพราหมณ์

ผู้มีศีล เป็นพหูสูต ด้วยข้าวและน้ำ

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ สีลวนฺเต พหุสฺสุเต

อาสชฺช ปญฺเญ เสเวถ อากงฺขํ วุฑฺฒิมตฺตโน.

ราชเสวกผู้หวังความเจริญแก่ตน

พึงคบหาสมาคมกับสมณะและพราหมณ์

ผู้มีศีล เป็นพหูสูต มีปัญญา

ทินฺนปุพฺพํ น หาเปยฺย ทานํ สมณพฺราหฺมเณ

น จ กิญฺจิ นิวาเรยฺย ทานกาเล วณิพฺพเก.

ราชเสวกไม่พึงทำทานที่เคยพระราชทานมา

ในสมณะและพราหมณ์ให้เสื่อมไป

อนึ่ง เห็นพวกวณิพกที่มาในเวลาพระราชทาน

ไม่ควรห้ามอะไรเลย

ปญฺญวา พุทฺธิสมฺปนฺโน วิธานวิธิโกวิโท

กาลญฺญู สมยญฺญู จ ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกพึงเป็นผู้มีปัญญา มีความรู้พร้อมมูล

ฉลาดในวิธีจัดการราชกิจ เป็นผู้รู้จักกาลสมัย

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

อุฏฺฐาตา กมฺมเธยฺเยสุ อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ

สุสํวิหีตกมฺมนฺโต ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกเป็นคนขยันหมั่นเพียร ไม่ประมาท

มีปัญญาสอดส่องพิจารณาในการงานที่ตนจะพึงทำ

จัดการงานได้สำเร็จเรียบร้อยดี

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

ขลํ สาลํ ปสุํ เขตฺตํ คนฺตา จสฺส อภิกฺขณํ

มิตํ ธญฺญํ นิธาเปยฺย มิตํว ปาจเย ฆเร.

อนึ่ง ราชเสวกพึงไปตรวจตราดูลานข้าวสาลี

ปศุสัตว์ และนาอยู่เสมอ ๆ

พึงตวงข้าวเปลือกให้รู้ประมาณแล้วให้เก็บไว้ในฉาง

พึงนับดูคนข้างเคียงในเรือนแล้ว

จึงให้หุงต้มข้าวแต่พอประมาณเท่านั้น

ปุตฺตํ วา ภาตรํ วา สํ สีเลสุ อสมาหิตํ

อนงฺควา หิ เต พาลา ยถา เปตา ตเถว เต

โจฬญฺจ เนสํ ปิณฺฑญฺจ อาสีนานํ ปทาปเย.

ไม่พึงตั้งบุตรหรือพี่น้อง

ผู้ไม่ตั้งมั่นในศีลให้เป็นใหญ่

เพราะคนเหล่านั้นเป็นพาล ไม่จัดว่าเป็นพี่น้อง

คนเหล่านั้นเป็นเหมือนคนตายแล้ว

แต่เมื่อคนเหล่านั้นมาหานั่งอยู่แล้ว

ก็ควรให้ผ้า เครื่องนุ่งห่ม และอาหาร

ทาเส กมฺมกเร โปเส สีเลสุ สุสมาหิเต

ทกฺเข อุฏฺฐานสมฺปนฺเน อาธิปจฺจมฺหิ ฐาปเย.

พึงตั้งทาส กรรมกร คนใช้ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในศีล

เป็นคนขยันหมั่นเพียรให้เป็นใหญ่

สีลวา จ อโลโล จ อนุรกฺโข (๑) จ ราชิโน

อาวีรโห หิโต ตสฺส ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกพึงเป็นผู้มีศีล ไม่โลภ

และคล้อยไปตามพระราชา

ประพฤติประโยชน์แก่พระราชานั้นทั้งต่อหน้าและลับหลัง

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

ฉนฺทญฺญู ราชิโน จสฺส จิตฺตฏฺโฐ อสฺส ราชิโน

อสงฺกุสกวุตฺติสฺส ส ราชวสตึ วเส.

ราชเสวกพึงเป็นผู้รู้จักพระอัธยาศัยของพระราชา

และปฏิบัติตามพระประสงค์ของพระราชา

ไม่ควรประพฤติขัดต่อพระประสงค์ของพระราชา

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

อุจฺฉาทเย จ นฺหาปเย (๑) โธเว ปาเท อโธสิรํ

อาหโตปิ น กุปฺเปยฺย ส ราชวสตึ วเส.

ในเวลาผลัดเปลี่ยนพระภูษาทรงและในเวลาสรงสนาน

ราชเสวกควรก้มศีรษะลงชำระพระบาท

แม้จะถูกกริ้วก็ไม่ควรโกรธ

ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้

กุมฺภญฺหิ (๑) ปญฺชลึ กริยา จาตํ จาปิ ปทกฺขิณํ

กิเมว สพฺพกามานํ ทาตารํ ธีรมุตฺตมํ.

บุรุษผู้หวังความเจริญแก่ตนพึงทำอัญชลีแม้หม้อน้ำ

และทำประทักษิณแม้นกแอ่นลมได้

ไฉนเล่า เขาจะไม่พึงนอบน้อมพระราชาผู้เป็นปราชญ์สูงสุด

ผู้พระราชทานสมบัติที่น่าใคร่ทุกอย่างให้

โย เทติ สยนํ วตฺถํ ยานํ อาวสถํ ฆรํ

ปชฺชุนฺโนริว ภูตานิ โภเคหิ อภิวสฺสติ.

พระราชาผู้ซึ่งทรงพระราชทานที่นอน

ผ้านุ่งห่ม ยาน เรือนที่อยู่อาศัย

ทรงยังโภคะให้ตกไปทั่วถึง

เหมือนเมฆยังน้ำฝนให้ตกไปเป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั่วไปฉะนั้น

เอเสยฺยา ราชวสติ วตฺตมาโน ยถา นโร

อาราธยติ ราชานํ ปูชํ ลภติ ภตฺตุสุ.

ราชวสติ นาม.

แน่ะเจ้าทั้งหลาย นี้ชื่อว่าราชวสตีธรรม

เมื่อคนประพฤติตาม ย่อมทำให้พระราชาโปรดปราน

และย่อมได้การบูชาในเจ้านายทั้งหลาย

ราชวสตีธรรม จบ

อนฺตรเปยฺยาล เอวํ สมนุสาสิตฺวา ญาติสงฺฆํ วิจกฺขโณ

ปริกิณฺโณ สุหชฺเชหิ ราชานมุปสงฺกมิ.

อนันตรเปยยาล

ว่าด้วยเนื้อความที่ย่อไว้ในระหว่าง

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)

วิธุรบัณฑิตผู้มีปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา

ครั้นพร่ำสอนหมู่ญาติอย่างนี้แล้ว

มีหมู่ญาติเพื่อนที่สนิทแวดล้อมเข้าไปเฝ้าพระราชา

วนฺทิตฺวา สิรสา ปาเท กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ

วิธุโร อวจ ราชานํ ปคฺคเหตฺวาน อญฺชลึ.

ถวายบังคมพระบาทด้วยเศียรเกล้า

และทำประทักษิณพระองค์แล้ว ประนมมือกราบบังคมทูลดังนี้ว่า

อยํ มํ มาณโว เนติ กตฺตุกาโม ยถามติ

ญาตีนตฺถํ ปวกฺขามิ ตํ สุโณหิ อรินฺทม.

“ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงปราบอริราชศัตรู

มาณพนี้ปรารถนาจะทำตามประสงค์ จึงนำข้าพระองค์ไป

ข้าพระองค์จักกราบทูลประโยชน์ของญาติทั้งหลาย

ขอพระองค์โปรดสดับประโยชน์นั้น

ปุตฺเต จ เม อุทิกฺเขสิ ยญฺจ มญฺญํ ฆเร ธนํ

ยถา เปจฺจ น หาเยถ ญาติสงฺโฆ มยี คเต.

ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาเอาพระทัยใส่

ดูแลบุตรภรรยาของข้าพระองค์

และทรัพย์อย่างอื่น ๆ ที่มีอยู่ในเรือน

โดยประการที่หมู่ญาติของข้าพระองค์จะไม่เสื่อมในภายหลัง

ในเมื่อข้าพระองค์ถวายบังคมลาไปแล้ว

ยเถว ขลตี ภูมฺยํ ภูมฺยาเยว ปติฏฺฐติ

เอเวตํ ขลิตํ มยฺหํ เอตํ ปสฺสามิ อจฺจยํ.

ความพลั้งพลาดของข้าพระองค์นี้

ก็เหมือนคนพลาดล้มลงบนแผ่นดิน

แล้วกลับยืนขึ้นได้บนแผ่นดินเหมือนกัน

ฉะนั้น ข้าพระองค์ย่อมเห็นโทษนั้น”

(พระราชาตรัสว่า)

สกฺกา น คนฺตุํ อิติ มยฺห โหติ

เฉตฺวา วธิตฺวา อิธ กาติยานํ

อิเธว โหหี อิติ มยฺห รุจฺจติ

มา ตฺวํ อคา อุตฺตมภูริปญฺญ.

“ท่านไม่อาจจะไปได้ นั่นแหละเป็นความพอใจของเรา

เราจะสั่งให้ฆ่าเชือดเฉือน(มาณพนั้น)ออกเป็นท่อน ๆ

แล้วหมกไว้ให้มิดชิดในเมืองนี้ ท่านจงอยู่ที่นี้แหละ

การทำได้ดังนี้ เราชอบใจ

ท่านบัณฑิตผู้มีปัญญาอันสูงส่งกว้างขวางดุจแผ่นดิน

ท่านอย่าไปเลย”

(วิธุรบัณฑิตกราบทูลว่า)

ม าเหวธมฺเมสุ มนํ ปณีทหิ

อตฺเถ จ ธมฺเม จ ยุตฺโต ภวสฺสุ

ธิรตฺถุ กมฺมํ อกุสลํ อนริยํ

ยํ กตฺวา ปจฺฉา นิรยํ วเชยฺย.

“ขอพระองค์อย่าทรงตั้งพระทัยไว้ในอธรรมเลย

ขอจงทรงประกอบพระองค์ไว้ในอรรถและธรรมเถิด

กรรมอันเป็นอกุศลไม่ประเสริฐ บัณฑิตติเตียนว่า

ผู้ทำกรรมอันเป็นอกุศลพึงเข้าถึงนรกในภายหลัง

เนเวส ธมฺโม น ปุเนตํ (๑) กิจฺจํ

อยิโร หิ ทาสสฺส ชนินฺท อิสฺสโร

ฆาเตตุํ ฌาเปตุํ อโถปิ หนฺตุํ

น จ มยฺหํ โกธตฺถิ วชามิ จาหํ.

นี่ไม่ใช่ธรรมเลย ไม่เข้าถึงกิจที่ควรทำ

ข้าแต่พระองค์ผู้จอมชน ธรรมดาว่านายผู้เป็นใหญ่ของทาส

จะทุบตีก็ได้ จะเผาก็ได้ จะฆ่าก็ได้

ข้าพระองค์ไม่มีความโกรธเลย และขอกราบบังคมทูลลาไป”

เชฏฺฐปุตฺตํ อุปคุยฺห วิเนยฺย หทเย ทรํ

อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ ปาวิสี โส มหาฆรํ.

พระมหาสัตว์นั้นมีนัยน์ตาทั้ง ๒ ข้างนองด้วยน้ำตา

กำจัดความกระวนกระวายในหทัยแล้ว

สวมกอดบุตรคนโตแล้วเข้าไปสู่เรือนหลวง

สาลาว สมฺปมทฺทิตา มาลุเตน ปมทฺทิตา

เสนฺติ ปุตฺตา จ ทารา จ วิธุรสฺส นิเวสเน.

บุตรทั้งหลายและภรรยาในบ้านของวิธุรบัณฑิต

ต่างก็นอนร้องไห้คร่ำครวญไปมาอยู่

เหมือนป่าไม้รังถูกพายุพัดล้มระเนระนาด

อิตฺถีสหสฺสํ ภริยานํ ทาสีสตฺตสตานิ จ

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ วิธุรสฺส นิเวสเน.

ภรรยา ๑,๐๐๐ คน และหญิงรับใช้ ๗๐๐ คน

ต่างประคองแขนทั้งหลายร้องไห้คร่ำครวญ

ในนิเวศน์ของวิธุรบัณฑิต

โอโรธา จ กุมารา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ วิธุรสฺส นิเวสเน.

พระสนมกำนัลใน พระกุมาร แพศย์ และพราหมณ์ทั้งหลาย

ต่างพากันประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญในนิเวศน์ของวิธุรบัณฑิต

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ วิธุรสฺส นิเวสเน.

กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบ

ต่างพากันประคองแขนทั้งหลายร้องไห้คร่ำครวญ

ในนิเวศน์ของวิธุรบัณฑิต

สมาคตา ชานปทา เนคมา จ สมาคตา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ วิธุรสฺส นิเวสเน.

ชาวชนบทและชาวนิคมมาประชุมพร้อมกันแล้ว

ต่างพากันประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญในนิเวศน์ของวิธุรบัณฑิต

อิตฺถีสหสฺสํ ภริยานํ ทาสีสตฺตสตานิ จ

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ.

ภรรยา ๑,๐๐๐ คน และหญิงรับใช้ ๗๐๐ คน

ต่างพากันประคองแขนทั้งหลายร้องไห้คร่ำครวญว่า

“เพราะเหตุไร ท่านจึงละทิ้งเราทั้งหลายไป”

โอโรธา จ กุมารา จ เวสิยมานา จ พฺรหฺมณา (๑)

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ.

พระสนมกำนัลใน พระกุมาร แพศย์ และพราหมณ์ทั้งหลาย

ต่างพากันประคองแขนทั้งหลายร้องไห้คร่ำครวญว่า

“เพราะเหตุไร ท่านจึงละทิ้งเราทั้งหลายไป”

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา๑

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ.

กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบ

ต่างพากันประคองแขนทั้งหลายร้องไห้คร่ำครวญว่า

“เพราะเหตุไร ท่านจึงละทิ้งเราทั้งหลายไป”

สมาคตา ชานปทา เนคมา จ สมาคตา๑

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ.

ชาวชนบทและชาวนิคมมาประชุมพร้อมกันแล้ว

ต่างพากันประคองแขนทั้งหลายร้องไห้คร่ำครวญว่า

“เพราะเหตุไร ท่านจึงละทิ้งเราทั้งหลายไป”

กตฺวา ฆเรสุ กิจฺจานิ อนุสาสิตฺวา สกํ ชนํ

มิตฺตามจฺเจ จ ภจฺเจ จ ปุตฺตทาเร จ พนฺธเว.

พระมหาสัตว์ทำกิจทั้งหลายในเรือน

สั่งสอนคนของตน คือ มิตร อำมาตย์ คนใช้

บุตร ธิดา ภรรยา และพวกพ้อง

กมฺมนฺตํ สํวิเธตฺวาน อาจิกฺขิตฺวา ฆเร ธนํ

นิธิญฺจ อิณทานญฺจ ปุณฺณกํ เอตทพฺรวิ.

จัดการงาน บอกมอบทรัพย์ในเรือน ขุมทรัพย์

และการใช้หนี้ แล้วจึงได้กล่าวกับปุณณกยักษ์ดังนี้ว่า

อวสี ตุวํ มยฺห ตีหํ อคาเร

กตานิ กิจฺจานิ ฆเรสุ มยฺหํ

อนุสาสิตา ปุตฺตทารา มยา จ

กโรม กจฺจาน ยถามตินฺเต.

“ท่านกัจจานะ

ท่านได้พักอยู่ในเรือนของข้าพเจ้า ๓ วันแล้ว

กิจทั้งหลายที่ควรทำในเรือนของข้าพเจ้าก็ได้ทำแล้ว

อนึ่ง บุตร ธิดา และภรรยา ข้าพเจ้าก็ได้สั่งสอนแล้ว

บัดนี้ ข้าพเจ้ายอมทำกิจตามอัธยาศัยของท่าน”

(ปุณณกยักษ์กล่าวว่า)

สเจ หิ กตฺเต อนุสาสิตา เต

ปุตฺตา จ ทารา อนุชีวิโน จ

หนฺเทหิทานี ตรมานรูโป

ทีโฆ หิ อทฺธาปิ อยํ ปุรตฺถา.

“ท่านมหาอำมาตย์ผู้สำเร็จราชกิจทั้งปวง

ก็ถ้าท่านได้สั่งสอนบุตร ธิดา ภรรยา และคนอาศัยแล้ว

ขอเชิญท่านรีบไป ณ บัดนี้เถิด

เพราะทางข้างหน้ายังอยู่อีกไกลนัก

อสมฺภิโตว คณฺหาหิ อาชานียสฺส วาลธึ

อิทํ ปจฺฉิมกํ ตุยฺหํ ชีวโลกสฺส ทสฺสนํ.

ท่านอย่าได้กลัวเลย จงจับหางม้าอาชาไนยเถิด

นี้เป็นการเห็นชีวโลกครั้งสุดท้ายของท่าน”

(วิธุรบัณฑิตกล่าวว่า)

โสหํ กิสฺสานุภายิสฺสํ ยสฺส เม นตฺถิ ทุกฺกฏํ

กาเยน วาจา มนสา เยน คจฺเฉยฺย ทุคฺคตึ.

“ข้าพเจ้าจักสะดุ้งกลัวไปทำไม

เพราะข้าพเจ้าไม่มีกรรมชั่วทางกาย วาจา และใจ

ที่จะเป็นเหตุให้ไปสู่ทุคติ

โส อสฺสราชา วิธุรํ วหนฺโต

ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข

สาขาสุ เสเลสุ อสชฺชมาโน

กาฬาคิรึ ขิปฺปมุปาคมาสิ.

พญาม้านั้นนำวิธุรบัณฑิตเหาะไป

ในอากาศกลางหาวไม่กระทบกิ่งไม้และภูเขาเลย

เหาะไปถึงภูเขากาฬาคีรีอย่างรวดเร็ว

อิตฺถิสหสฺสํ ภริยานํ ทาสีสตฺตสตานิ จ

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ ฯเปฯ

ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน วิธุรํ อาทาย คจฺฉติ

โอโรธา จ กุมารา จ เวสิยมานา จ พฺรหฺมณา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ ฯเปฯ

ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน วิธุรํ อาทาย คจฺฉติ

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ ฯเปฯ

ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน วิธุรํ อาทาย คจฺฉติ.

ภรรยา ๑,๐๐๐ คน และหญิงรับใช้ ๗๐๐ คน

ต่างพากันประคองแขนทั้งหลายร้องไห้คร่ำครวญว่า

ฯลฯ ยักษ์ได้แปลงเป็นพราหมณ์นำวิธุรบัณฑิตไป

พระสนมกำนัลใน พระกุมาร แพศย์ และพราหมณ์ทั้งหลาย

ต่างพากันประคองแขนทั้งหลายร้องไห้คร่ำครวญว่า

ฯลฯ ยักษ์ได้แปลงเป็นพราหมณ์นำวิธุรบัณฑิตไป

กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบ

ต่างประคองแขนทั้งหลายร้องไห้คร่ำครวญว่า

ฯลฯ ยักษ์ได้แปลงเป็นพราหมณ์นำวิธุรบัณฑิตไป

สมาคตา ชานปทา เนคมา จ สมาคตา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ ฯเปฯ

ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน วิธุรํ อาทาย คจฺฉติ.

ชาวชนบทและชาวนิคมมาประชุมพร้อมกันแล้ว

ต่างพากันประคองแขนทั้งหลายร้องไห้คร่ำครวญว่า

ฯลฯ ยักษ์ได้แปลงเป็นพราหมณ์นำวิธุรบัณฑิตไป

อิตฺถีสหสฺสํ ภริยานํ ทาสีสตฺตสตานิ จ

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ ปณฺฑิโต โส กุหึ คโต.

(๑) (โอโรธา จ กุมารา จ เวสิยมานา จ พฺรหฺมณา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ ปณฺฑิโต โส กุหึ คโต.

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ ปณฺฑิโต โส กุหึ คโต.) ๑

ภรรยา ๑,๐๐๐ คน และหญิงรับใช้ ๗๐๐ คน

ต่างพากันประคองแขนทั้งหลายร้องไห้คร่ำครวญว่า

“บัณฑิตนั้นไปแล้ว ณ ที่ไหน”

(พระสนมกำนัลใน พระกุมาร แพศย์ และพราหมณ์ทั้งหลาย ต่างพากันประคองแขนทั้งหลายร้องไห้คร่ำครวญว่า “บัณฑิตนั้นไปแล้ว ณ ที่ไหน”

กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบ ต่างพากันประคองแขนทั้งหลายร้องไห้คร่ำครวญว่า “บัณฑิตนั้นไปแล้ว ณ ที่ไหน”)

สมาคตา ชานปทา เนคมา จ สมาคตา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ ปณฺฑิโต โส กุหึ คโต.

ชาวชนบทและชาวนิคมมาประชุมพร้อมกันแล้ว

ต่างพากันประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า

“บัณฑิตนั้นไปแล้ว ณ ที่ไหน”

สเจ โส สตฺตรตฺเตน ปณฺฑิโต นาคจฺฉิสฺสติ (๑)

สพฺเพ อคฺคึ ปเวกฺขาม (๒) นตฺถตฺโถ ชีวิเตน โน.

ถ้าบัณฑิตนั้นจักไม่มาภายใน ๗ วัน

ข้าพระพุทธเจ้าจักพากันเข้าไปสู่กองไฟทั้งหมด

ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มีความต้องการด้วยชีวิต

(พระราชาตรัสว่า)

ปณฺฑิโต จ วิยตฺโต จ วิภาวี จ วิจกฺขโณ

ขิปฺปํ โมเจสิ (๑) อตฺตานํ มา ภายิตฺถาคมิสฺสติ.

อนฺตรเปยฺยาลํ นาม.

“วิธุรบัณฑิตเป็นคนฉลาดหลักแหลม

สามารถแสดงประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ได้แจ้งชัด

มีปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา คงจะปลดเปลื้องตนได้ฉับพลัน

ท่านทั้งหลายอย่ากลัวไปเลย

วิธุรบัณฑิตปลดเปลื้องตนได้แล้วจักรีบกลับมา”

อนันตรเปยยาล จบ

สาธุนรธมฺมกณฺฑ โส ตตฺถ คนฺตฺวาน วิจินฺตยนฺโต

อุจฺจาวจา เจตนกา ภวนฺติ

นยิมสฺส ชีเวน มมตฺถิ กิญฺจิ

หนฺตฺวานิมํ หทยํ อานยิสฺสํ.

สาธุนรธรรมกัณฑ์

ตอนว่าด้วยธรรมของคนดี

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)

ปุณณกยักษ์นั้นไปยืนคิดอยู่บนยอดภูเขากาฬาคีรีนั้นว่า

เจตนาย่อมเป็นของสูง ๆ ต่ำ ๆ

ประโยชน์อะไรด้วยความเป็นอยู่ของวิธุรบัณฑิตนี้ไม่มีแก่เรา

เราจักฆ่าวิธุรบัณฑิตนี้แล้วจักนำแต่หัวใจของเขาไป

โส ตตฺถ คนฺตฺวา ปพฺพตมนฺตรสฺมึ

อนฺโต ปวิสิตฺวาน ปทุฏฺฐจิตฺโต

อสํวุตสฺมึ ชคติปฺปเทเส

อโธสิรํ ธารยิ กาติยาโน.

ปุณณกยักษ์มีจิตคิดประทุษร้ายลงจากยอดเขา

ไปสู่เชิงเขา พักพระมหาสัตว์ไว้ในระหว่างภูเขา

ชำแรกเข้าไปภายในภูเขานั้น จับพระมหาสัตว์

เอาศีรษะหย่อนลงแล้วขว้างลงไปที่พื้นดินที่ไม่มีอะไรกีดขวาง

โส ลมฺพมาโน นรเก ปปาเต

มหพฺภเย โลมหํเส วิทุคฺเค

อสนฺตสนฺโต กุรูนํ กตฺตุเสฏฺโฐ

อิจฺจพฺรวิ ปุณฺณกํ นาม ยกฺขํ.

วิธุรบัณฑิตเป็นอำมาตย์ผู้ประเสริฐสุดของชาวแคว้นกุรุ

เมื่อถูกห้อยศีรษะลงในเหวชันที่น่ากลัว

น่าสยดสยอง น่าหวาดเสียว ก็ไม่สะดุ้งกลัว

ได้กล่าวกับปุณณกยักษ์ดังนี้ว่า

อริยาวกาโสสิ อนรียรูโป

อสญฺญโต สญฺญตสนฺนิกาโส

อจฺจาหิตํ กมฺมํ กโรสิ ลุทฺทํ

ภาเว จ เต กุสลํ นตฺถิ กิญฺจิ.

“ท่านมีรูปร่างดังผู้ประเสริฐแต่หาเป็นคนประเสริฐไม่

คล้ายจะเป็นคนสำรวม แต่ไม่สำรวม

ทำกรรมหยาบช้า ไม่มีประโยชน์อย่างยิ่ง

กุศลแม้แต่น้อยหนึ่งก็ไม่มีในใจของท่าน

ยํ มํ ปปาตสฺมึ ปปาตุมิจฺฉสิ

โก นุ ตวตฺโถ มรเณน มยฺหํ

อมานุสสฺเสว ตวชฺช วณฺโณ

อาจิกฺข เม ตฺวํ กตมาสิ เทวตา.

ท่านปรารถนาจะโยนข้าพเจ้าลงไปในเหว

ท่านจะได้ประโยชน์อะไรด้วยความตายของข้าพเจ้า

วันนี้ ผิวพรรณของท่านเหมือนของอมนุษย์

ท่านจงบอกข้าพเจ้า ท่านเป็นเทวดาได้อย่างไร”

(ปุณณกยักษ์ตอบว่า)

ยทิ เต สุโต ปุณฺณโก นาม ยกฺโข

รญฺโญ กุเวรสฺส หิ โส สชิพฺโพ

ภูมินฺธโร วรุโณ นาม นาโค

พฺรหา สุจี วณฺณพลูปปนฺโน.

“ถ้าท่านทราบมาแล้วว่าข้าพเจ้าชื่อปุณณกะ

และเป็นอำมาตย์คู่ชีพของท้าวกุเวรพญานาคใหญ่นามว่าวรุณ

ผู้ครอบครองนาคพิภพ มีรูปงามสะอาด

ถึงพร้อมด้วยผิวพรรณแห่งสรีระและกำลัง

ตสฺสานุชํ ธีตรํ กามยามิ

อิรนฺทตี นาม สา นาคกญฺญา

ตสฺสา สุมชฺฌาย ปิยาย เหตุ

ปตารยึ ตุยฺหํ วธาย ธีร.

ข้าพเจ้ารักใคร่อยากได้นางนาคกัญญา

ชื่ออิรันทดี ผู้เป็นธิดาของพญานาคนั้น

ท่านผู้เป็นปราชญ์ เพราะเหตุแห่งนางอิรันทดี

ผู้มีเอวงามน่ารักนั้น ข้าพเจ้าจึงตกลงใจจะฆ่าท่าน”

(วิธุรบัณฑิตกล่าวว่า)

มาเหว เต ยกฺข อโหสิ โมโห

นฏฺฐา พหู ทุคฺคหิเตน โลกา (๑)

กินฺเต สุมชฺฌาย ปิยาย กิจฺจํ

มรเณน เม อิงฺฆ สุโณมิ (๒) สพฺพํ.

“ยักษ์ ท่านอย่าได้ลุ่มหลงนักเลย

สัตวโลกเป็นจำนวนมากพินาศไปเพราะความถือผิด

เพราะเหตุไร ท่านจึงทำความรักใคร่

ในนางอิรันทดีผู้มีเอวงามน่ารัก

ท่านจะได้ประโยชน์อะไรด้วยความตายของข้าพเจ้า

เชิญเถิด ข้าพเจ้าขอฟังเรื่องทั้งหมด”

(ปุณณกยักษ์กล่าวว่า)

มหานุภาวสฺส มโหรคสฺส

ธีตุกาโม ญาติภโตหมสฺมิ

ตํ ยาจมานํ สสุโร อโวจ

ยถามมญฺญึสุ สุกามนีตํ.

“ข้าพเจ้าปรารถนาธิดาของพญาวรุณนาคราช

ผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าชื่อว่าเป็นผู้รับอาสา

นำญาติของนางอิรันทดีมา ญาติเหล่านั้นได้สำคัญข้าพเจ้าว่า

ถูกกามครอบงำด้วยดี

ฉะนั้น พญาวรุณนาคราช พ่อตาจึงได้ตรัสกับข้าพเจ้า

ผู้กำลังทูลขอนางอิรันทดีนาคกัญญานั้นว่า

ทชฺเชมุ โข เต สุตนุํ สุเนตฺตํ

สุวิมฺหิตํ (๑) จนฺทนลิตฺตคตฺตํ

สเจ ตุวํ หทยํ ปณฺฑิตสฺส

ธมฺเมน ลทฺธา อิธมหเรสิ

เอเตน วิตฺเตน กุมาริ ลพฺภา

นาญฺญํ ธนํ อุตฺตริ ปตฺถยาม.

เราทั้งหลายพึงให้ธิดาของเราผู้มีร่างกายงดงาม

มีเนตรงามอย่างน่าพิศวง มีตัวลูบไล้ด้วยจุรณแก่นจันทน์

ถ้าท่านจะพึงให้ดวงหทัยของบัณฑิต

นำมาในนาคพิภพนี้โดยธรรม

เพราะความดีความชอบนี้ ท่านก็จะได้ธิดาของเรา

เราทั้งหลายมิได้ปรารถนาทรัพย์อื่นยิ่งไปกว่านั้น

เอวํ น มูโฬฺหสฺมิ สุโณหิ กตฺเต

น จาปิ เม ทุคฺคหิตตฺถิ กิญฺจิ

หทเยน เต ธมฺมลทฺเธน นาคา

อิรนฺธตึ นาคกญฺญํ ททนฺติ.

ท่านมหาอำมาตย์ ข้าพเจ้ามิได้เป็นคนหลง

ท่านจงฟังให้ทราบเรื่องอย่างนี้

อนึ่ง ข้าพเจ้ามิได้มีความถือผิดอะไร ๆ เลย

เพราะหทัยของท่านที่ข้าพเจ้าได้ไปโดยชอบธรรม

ท้าววรุณนาคราชและนางวิมลา

จะประทานนางอิรันทดีนาคกัญญาให้แก่ข้าพเจ้า

ตสฺมา อหํ ตุยฺหํ วธาย ยุตฺโต

เอวํ มมมตฺโถ มรเณน ตุยฺหํ

อิเธว ตํ นรเก ปาตยิตฺวา

หนฺตฺวาน ตํ หทยมานยิสฺสํ.

เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงพยายามฆ่าท่าน

ข้าพเจ้าจะได้ประโยชน์ด้วยการตายของท่านอย่างนี้

จึงผลักท่านให้ตกลงในเหวนี้

ฆ่าแล้วจะนำเอาดวงหทัยนั้นไป”

(วิธุรบัณฑิตกล่าวว่า)

ขิปฺปํมมํ อุทฺธร กาติยาน

หทเยน เม ยทิ เต อตฺถิ กิจฺจํ

เย เกจิเม สาธุ นรสฺส ธมฺมา

สพฺเพว เต ปาตุกโรมิ อชฺช.

“จงวางข้าพเจ้าลงโดยเร็วเถิด

ถ้าท่านมีความจำเป็นที่จะต้องทำด้วยหทัยของข้าพเจ้า

ข้าพเจ้าจะทำธรรมเหล่านั้นทั้งหมดให้ปรากฏในวันนี้”

โส ปุณฺณโก กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ

นคมุทฺธนิ ขิปฺปํ ปติฏฺฐเปตฺวา

อสฺสตฺถมาสีนํ สเมกฺขิยาน

ปริปุจฺฉิ กตฺตารมโนมปญฺญํ.

ปุณณกยักษ์นั้นรีบวางวิธุรบัณฑิต

ผู้ประเสริฐสุดของชาวแคว้นกุรุลงบนยอดเขา

เห็นวิธุรบัณฑิตผู้มีปัญญาไม่ต่ำทราม

ได้ความเบาใจนั่งอยู่ จึงถามว่า

สมุทฺธโต เมสิ ตุวํ ปปาตา

หทเยน เต อชฺช มมตฺถิ กิจฺจํ

เย เกจิเม สาธุ นรสฺส ธมฺมา

สพฺเพว เม ปาตุกโรหิ อชฺช.

ข้าพเจ้าได้ยกท่านขึ้นมาจากเหวแล้ว

วันนี้ ข้าพเจ้ายังมีความจำเป็นที่ต้องทำด้วยหทัยของท่านอยู่

ท่านจงทำธรรมเหล่านั้นทั้งหมดให้ปรากฏแก่ข้าพเจ้าในวันนี้เถิด”

(วิธุรบัณฑิตกล่าวว่า)

สมุทฺธโต ตฺยสฺมิ อหํ ปปาตา

หทเยน เม ยทิ เต อตฺถิ กิจฺจํ

เย เกจิเม สาธุ นรสฺส ธมฺมา

สพฺเพว เต ปาตุกโรมิ อชฺช.

“ท่านได้ยกข้าพเจ้าขึ้นมาจากเหวแล้ว

ถ้าท่านยังมีความจำเป็นที่ต้องทำด้วยหทัยของข้าพเจ้า

ข้าพเจ้าจะทำธรรมเหล่านั้นทั้งหมดให้ปรากฏในวันนี้

ยาตานุยายี จ ภวาหิ มาณว

อลฺลญฺจ ปาณึ ปริวชฺชยสฺสุ

มา จสฺสุ มิตฺเตสุ กทาจิ ทุพฺภี

มา จ วสํ อสตีนํ นิคจฺเฉ.

มาณพ ท่านจงเดินไปตามทางที่ท่านเดินไปแล้ว

จงอย่าเผาฝ่ามืออันเปียกชุ่ม

อย่าได้ประทุษร้ายในมิตรทั้งหลายในกาลไหน ๆ

อย่าตกอยู่ในอำนาจของเหล่าอสตรี”

(ปุณณกยักษ์ถามว่า)

กถํ นุ ยาตํ อนุยายี โหติ

อลฺลญฺจ ปาณึ ทหเต กถํ โส

อสตี จ กา โก ปน มิตฺตทุพฺโภ

อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ.

“บุคคลชื่อว่าเป็นผู้เดินไปตามทางที่เดินไปแล้วอย่างไร

ชื่อว่าเผาฝ่ามืออันเปียกชุ่มอย่างไร บุคคลเช่นไร

จึงชื่อว่าเป็นผู้ประทุษร้ายมิตร หญิงเช่นไรชื่อว่าอสตรี

ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอกเนื้อความนี้เถิด”

(วิธุรบัณฑิตตอบว่า)