๑๐. มหาเวสสันตรชาดก เล่ม ๒๘

๑๐. เวสสันตรชาดก (๕๔๗)

ว่าด้วยพระเวสสันดรทรงบำเพ็ญทานบารมี

กัณฑ์ทศพร

(ท้าวสักกเทวราชตรัสกะพระนางผุสดีเทพกัญญาผู้หมดบุญ จะต้องจุติลงไปเกิดเป็นมนุษย์ว่า)

{๑๐๔๕} [๒๖๗๐] ดูก่อนแม่ผุสดีผู้มีรัศมีแห่งผิวพรรณอันประเสริฐ ผู้มีใบหน้างดงาม เธอจงเลือกพร ๑๐ ประการในปฐพี ซึ่งเป็นที่รักแห่งหทัยของเธอ(พระนางผุสดีเทพกัญญาทูลถามว่า)

{๑๐๔๖} [๒๖๗๑] ข้าแต่ท้าวเทวราช หม่อมฉันขอนอบน้อมแด่พระองค์ หม่อมฉันได้ทำบาปกรรมอะไรไว้หรือ ฝ่าพระบาทจึงให้หม่อมฉันจุติจากทิพยสถานที่น่ารื่นรมย์ ดุจลมพัดต้นไม้ใหญ่ให้หักไปฉะนั้น(ท้าวสักกเทวราชตรัสว่า)

{๑๐๔๗} [๒๖๗๒] เธอมิได้ทำบาปกรรมไว้เลย และเธอจะไม่เป็นที่รักของเราก็หาไม่ แต่บุญของเธอสิ้นแล้ว เหตุนั้นเราจึงกล่าวกะเธออย่างนี้

[๒๖๗๓] ความตายใกล้เธอเข้ามา เธอจักต้องพลัดพรากจากไป เธอจงเลือกรับพร ๑๐ ประการนี้จากเราผู้จะให้

(พระนางผุสดีเทพกัญญากราบทูลขอพรว่า)

{๑๐๔๘} [๒๖๗๔] ข้าแต่ท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่กว่าเทวดาทั้งปวง ถ้าฝ่าพระบาทจะประทานพรแก่หม่อมฉันไซร้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอให้หม่อมฉันพึงเกิดในพระราชนิเวศน์ของพระเจ้าสีวิราช[๒๖๗๕] ข้าแต่ท้าวปุรินททะ ขอให้หม่อมฉัน (๑) พึงเป็นผู้มีจักษุดำเหมือนตาลูกมฤคีซึ่งมีดวงตาดำ (๒) พึงมีขนคิ้วดำ (๓) พึงเกิดในราชนิเวศน์นั้น มีนามว่าผุสดี[๒๖๗๖] (๔) พึงได้โอรสผู้ให้สิ่งอันประเสริฐ ผู้ควรแก่การขอ ไม่ตระหนี่ ผู้อันพระราชาทุกประเทศบูชา มีเกียรติยศ

[๒๖๗๗] (๕) เมื่อหม่อมฉันทรงครรภ์ขออย่าให้อุทรนูนขึ้น พึงมีอุทรไม่นูนเสมอดังคันศรที่นายช่างเหลาเกลี้ยงเกลา

[๒๖๗๘] (๖) ถันทั้งคู่ของหม่อมฉันอย่าย้อยยาน (๗) ผมหงอกอย่าได้มี (๘) ธุลีอย่าได้ติดในกาย (๙) หม่อมฉันพึงปล่อยนักโทษที่ถึงประหารได้[๒๖๗๙] ในพระราชนิเวศน์อันกึกก้องด้วยเสียงของนกยูงและนกกระเรียนพรั่งพร้อมด้วยหมู่นารี เกลื่อนกล่นด้วยนกกระจิบ มีพ่อครัวชาวมคธพรรณนาไว้[๒๖๘๐] (๑๐) ขอให้หม่อมฉันได้เป็นอัครมเหสีที่โปรดปรานของพระเจ้าสีวิราช ในแว่นแคว้นที่กึกก้องไปด้วยเสียงกลอนและเสียงบานประตูอันวิจิตร มีคนเชิญให้ดื่มสุราและกินกับแกล้ม(ท้าวสักกะตรัสว่า)

{๑๐๔๙} [๒๖๘๑] ดูก่อนนางผู้งดงามทั่วสรรพางค์กาย เธอจักได้พร ๑๐ ประการที่เราให้แก่เธอในแว่นแคว้นของพระเจ้าสีวิราช

{๑๐๕๐} [๒๖๘๒] ครั้นท้าววาสวะมฆวานสุชัมบดีเทวราชตรัสอย่างนี้แล้ว ก็โปรดประทานพรแก่พระนางผุสดีเทพอัปสร

จบ กัณฑ์ทศพร

กัณฑ์หิมพานต์

(พระบรมศาสดาตรัสเนื้อความนี้ว่า)

{๑๐๕๑} [๒๖๘๓] พระนางผุสดีเทพอัปสรจุติจากดาวดึงสเทวโลกนั้นแล้วมาเกิดในตระกูลกษัตริย์ ได้ทรงอยู่ร่วมกับพระเจ้าสญชัยในพระนครเชตุดรพระนางผุสดีทรงครรภ์ถ้วนทศมาส ขณะทรงทำประทักษิณพระนครอยู่ ก็ได้ประสูติเราที่ท่ามกลางถนนของพวกพ่อค้า

ชื่อของเรามิได้เนื่องมาแต่พระมารดาและมิได้เกิดแต่พระบิดา เราเกิดที่ถนนของพ่อค้า เพราะฉะนั้น เราจึงชื่อว่าเวสสันดรเมื่อเรายังเป็นเด็กมีอายุได้ ๘ ขวบแต่กำเนิด เรานั่งอยู่ในปราสาท ได้คิดจะบริจาคทานว่า

เราพึงให้หัวใจ ดวงตา เนื้อ เลือด และร่างกาย เมื่อใครมาขอเรา เราก็ยินดีให้

เมื่อเราคิดถึงการบริจาคทานอันเป็นความจริง หัวใจก็ไม่หวั่นไหว มุ่งมั่นอยู่ในกาลนั้น เหมือนอย่างปฐพีมีสิเนรุบรรพตและหมู่ไม้เป็นเครื่องประดับได้หวั่นไหว

(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสถามพราหมณ์ที่มาทูลขอว่า)

{๑๐๕๒} [๒๖๘๔] พราหมณ์ทั้งหลายผู้มีขนรักแร้ดกและมีเล็บยาว ฟันเขรอะ มีฝุ่นบนศีรษะ เหยียดแขนข้างขวาจะขออะไรฉันหรือ(พวกพราหมณ์กราบทูลว่า)

{๑๐๕๓} [๒๖๘๕] ข้าแต่สมมติเทพ พวกข้าพระองค์ทูลขอรัตนะที่เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพี ขอได้โปรดพระราชทานพญาช้างซึ่งมีงางอนดุจคันไถ แกล้วกล้าสามารถด้วยเถิด พระเจ้าข้า(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๑๐๕๔} [๒๖๘๖] เราจะให้พญาช้างพลายซับมันซึ่งเป็นช้างราชพาหนะอันสูงสุดที่พราหมณ์ทั้งหลายขอเรา เรามิได้หวั่นไหว(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๑๐๕๕} [๒๖๘๗] พระราชาผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีมีพระหฤทัยน้อมไปในการบริจาค เสด็จลงจากคอช้างแล้วพระราชทานแก่พราหมณ์ทั้งหลาย{๑๐๕๖} [๒๖๘๘] เมื่อพระเวสสันดรพระราชทานพญาช้างไป ในกาลนั้น ได้เกิดเหตุการณ์อันน่ากลัวและน่าขนพองสยองเกล้าขึ้น คือ ได้เกิดแผ่นดินไหวทั่วไป[๒๖๘๙] เมื่อพระเวสสันดรพระราชทานพญาช้างไป ในกาลนั้น ได้เกิดเหตุการณ์อันน่ากลัวและน่าขนพองสยองเกล้าขึ้น คือ พระนครเชตุดรได้เกิดโกลาหลขึ้น{๑๐๕๗} [๒๖๙๐] ในเมื่อพระเวสสันดรผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีพระราชทานพญาช้างไป พระนครก็คลาคลํ่าไปด้วยผู้คน มีเสียงอึกทึกกึกก้อง

[๒๖๙๑] ครั้งนั้น เมื่อพระเวสสันดรพระราชทานพญาช้างไป เสียงอื้ออึงน่ากลัวเป็นอันมากก็เป็นไปในพระนครนั้น ในกาลนั้น พระนครเชตุดรได้เกิดโกลาหลขึ้น[๒๖๙๒] ครั้งนั้น เมื่อพระเวสสันดรผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีพระราชทานพญาช้างไป เสียงอื้ออึงน่ากลัวเป็นอันมากก็เป็นไปในนครนั้น

{๑๐๕๘} [๒๖๙๓] พวกคนชั้นสูง พระราชบุตร พ่อค้า ชาวนา พราหมณ์ กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ

[๒๖๙๔] ชาวนิคม และชาวสีพีที่มาชุมนุมพร้อมกันได้เห็นพวกพราหมณ์นำพญาช้างไป ก็กราบทูลแด่พระเจ้ากรุงสญชัยว่า

[๒๖๙๕] ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ แว่นแคว้นของพระองค์ถูกกำจัดไปแล้ว เหตุไร พระเวสสันดรพระราชโอรสของพระองค์จึงพระราชทานพญาช้างของชาวเราทั้งหลายซึ่งราษฎรบูชาไปเล่า[๒๖๙๖] <*> ไฉนพระเวสสันดรพระราชโอรสจึงพระราชทานพญากุญชรของชาวเราทั้งหลาย ซึ่งมีงางอนดุจคันไถ แกล้วกล้าสามารถรู้จักชัยภูมิแห่งสงครามทุกที่ เป็นช้างเผือกขาวผ่องประเสริฐสุด[๒๖๙๗] ปกคลุมด้วยผ้ากัมพลเหลือง กำลังซับมัน สามารถย่ำยีศัตรูได้มีงางาม เป็นช้างเผือกขาวผ่องดังเขาไกรลาศไปพร้อมทั้งพัดวาลวีชนีเล่า

[๒๖๙๘] ไฉนพระเวสสันดรพระราชโอรสจึงพระราชทานพญาช้างราชพาหนะซึ่งเป็นยานชั้นเลิศ พร้อมทั้งเศวตฉัตร เครื่องลาดหมอช้าง และควาญช้างแก่พวกพราหมณ์ไปเล่า

{๑๐๕๙} [๒๖๙๙] พระเวสสันดรพระราชโอรสนั้นควรจะพระราชทานข้าว นํ้า ผ้านุ่ง ผ้าห่ม และที่นั่งที่นอน สิ่งของเช่นนี้แลสมควรจะพระราชทานสิ่งของเช่นนี้สมควรแก่พวกพราหมณ์[๒๗๐๐] ข้าแต่พระเจ้าสญชัย ไฉนพระเวสสันดรพระราชโอรสผู้เป็นพระราชสันตติวงศ์ของพระองค์ ผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญของชาวสีพี จึงได้พระราชทานพญาคชสารไป

[๒๗๐๑] ถ้าพระองค์จักไม่ทรงทำตามถ้อยคำของชาวสีพี ชาวสีพีก็เห็นจะต้องทำพระองค์พร้อมด้วยพระราชโอรสไว้ในเงื้อมมือ

(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)

{๑๐๖๐} [๒๗๐๒] ถึงชนบทจะไม่มี และถึงแม้แว่นแคว้นจะพินาศไปก็ตามเถิด เราก็จะไม่ขับไล่พระราชโอรสผู้ไม่มีโทษจากแว่นแคว้นของเราตามคำของชาวสีพี เพราะพระราชโอรสเกิดจากอกของเรา[๒๗๐๓] ถึงชนบทจะไม่มี และถึงแม้แว่นแคว้นจะพินาศไปก็ตามเถิด เราก็จะไม่ขับไล่พระราชโอรสผู้ไม่มีความผิดจากแว่นแคว้นของเราตามคำของชาวสีพี เพราะพระราชโอรสเกิดแต่ตัวเรา[๒๗๐๔] อนึ่ง เราไม่ควรประทุษร้ายในพระราชโอรสนั้น เพราะเธอมีศีลและวัตรอันประเสริฐ แม้คำติเตียนจะพึงมีแก่เรา และเราจะประสบบาปเป็นอันมาก เราจะให้ฆ่าพระเวสสันดรโอรสของเราด้วยศัสตราอย่างไรได้(ชาวเมืองกราบทูลว่า)

{๑๐๖๑} [๒๗๐๕] พระองค์อย่าได้รับสั่งให้ฆ่าพระเวสสันดรนั้นด้วยท่อนไม้หรือศัสตราเลย ทั้งพระเวสสันดรนั้นก็ไม่ควรแก่เครื่องพันธนาการแต่จงขับไล่เธอออกจากแว่นแคว้น ให้ไปอยู่เสียที่เขาวงกตเถิด

(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)

{๑๐๖๒} [๒๗๐๖] ถ้าชาวสิพีมีความพอใจเช่นนี้ เราก็จะไม่ทัดทาน แต่ขอให้เธอจงได้อยู่และบริโภคกามทั้งหลายตลอดคืนนี้

[๒๗๐๗] ต่อเมื่อสิ้นราตรีแล้ว ดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว ชาวสีพีจงพร้อมเพรียงกันเนรเทศเธอเสียจากแว่นแคว้นเถิด

{๑๐๖๓} [๒๗๐๘] ดูก่อนอำมาตย์ ท่านจงลุกขึ้น จงรีบไปทูลพระเวสสันดรว่า ‘ขอเดชะ ชาวสีพีและชาวนิคมพากันโกรธเคืองมาประชุมกันแล้ว

[๒๗๐๙] พวกคนชั้นสูง พระราชบุตร พ่อค้า ชาวนา พราหมณ์ กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ ทั้งชาวนิคมและชาวสีพีทั้งสิ้นมาประชุมกันแล้ว[๒๗๑๐] เมื่อสิ้นราตรีนี้ ดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว ชาวสีพีจะพร้อมใจกันเนรเทศพระองค์จากแว่นแคว้น’

{๑๐๖๔} [๒๗๑๑] อำมาตย์ผู้รับพระราชกระแสส่งไปนั้นรีบสวมสอดเครื่องประดับมือ นุ่งห่มเรียบร้อย ประพรมด้วยจุรณแก่นจันทน์

[๒๗๑๒] สนานศีรษะในนํ้า สวมกุณฑลแก้วมณีแล้ว รีบเข้าไปยังบุรีอันน่ารื่นรมย์ซึ่งเป็นที่ประทับของพระเวสสันดร

[๒๗๑๓] อำมาตย์นั้นได้เห็นพระเวสสันดรทรงพระสำราญอยู่ในพระราชวังของพระองค์ คับคั่งไปด้วยหมู่อำมาตย์ ปานประหนึ่งท้าววาสวะแห่งชาวไตรทศ

{๑๐๖๕} [๒๗๑๔] อำมาตย์นั้นครั้นรีบไปในพระราชนิเวศน์นั้นแล้ว ได้รีบกราบทูลพระเวสสันดรว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ ข้าพระองค์จะกราบทูลความทุกข์แด่พระองค์ ขออย่าได้ทรงกริ้วข้าพระองค์เลย’

[๒๗๑๕] อำมาตย์นั้นถวายบังคมแล้ว คร่ำครวญพลางกราบทูลพระราชาว่า ‘ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระองค์ทรงชุบเลี้ยงข้าพระองค์ ทรงนำสมบัติที่น่าใคร่ทุกอย่างมาให้

[๒๗๑๖] ข้าพระองค์จะกราบทูลความทุกข์แด่พระองค์ เมื่อข้าพระองค์กราบทูลข่าวสารเรื่องทุกข์ร้อนนั้นแล้ว ขอพระยุคลบาทจงยังข้าพระองค์ให้เบาใจ ขอเดชะ ชาวสีพีชาวนิคมพากันโกรธเคืองมาประชุมกันแล้ว[๒๗๑๗] พวกคนชั้นสูง พระราชบุตร พ่อค้า ชาวนา พราหมณ์ กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ ทั้งชาวนิคมและชาวสีพีทั้งสิ้นมาประชุมกันแล้ว

[๒๗๑๘] เมื่อสิ้นราตรีนี้ ดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว ชาวสีพีจะพร้อมใจกันเนรเทศพระองค์จากแว่นแคว้น พระเจ้าข้า’

(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสถามว่า)

{๑๐๖๖} [๒๗๑๙] ดูก่อนนักการ เพราะเหตุไร ชาวสีพีจึงโกรธเคืองเราผู้ยังมองไม่เห็นสิ่งที่ตนทำชั่วไป ขอให้จงบอกเหตุผลนั้นให้ชัดแจ้งเหตุไรเขาจึงจะเนรเทศเรา

(นักการกราบทูลว่า)

{๑๐๖๗} [๒๗๒๐] พวกคนชั้นสูง พระราชบุตร พ่อค้า ชาวนา พราหมณ์ กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ พากันโกรธเคืองด้วยเหตุที่พระราชทานพญาช้างพระที่นั่งต้น เหตุนั้น เขาจึงจะเนรเทศพระองค์ พระเจ้าข้า

(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๑๐๖๘} [๒๗๒๑] แม้หัวใจ แม้ดวงตาเราก็จะให้ ทรัพย์ภายนอกของเราคือเงินทอง แก้วมุกดา แก้วไพฑูรย์ หรือแก้วมณี ทำไมเราจะให้ไม่ได้เล่า[๒๗๒๒] เมื่อยาจกมาถึง เราเห็นแล้ว แม้แขนขวาแขนซ้ายก็ให้ได้ไม่หวั่นไหว ใจของเรายินดีในทาน

[๒๗๒๓] ถึงชาวสีพีทั้งปวงจะเนรเทศเรา จะฆ่าเรา หรือจะตัดเราให้เป็นเจ็ดท่อนก็ตามที เราก็จักไม่งดการให้ทานเลย(นักการกราบทูลต่อไปว่า)

{๑๐๖๙} [๒๗๒๔] ชาวสีพี ชาวนิคมมาประชุมกันกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระเวสสันดรผู้มีวัตรงามจงเสด็จไปสู่อารัญชรคีรีทางฝั่งแม่นํ้าโกนติมาราตามทางที่พระราชาผู้ถูกเนรเทศเสด็จไปกันเถิด’(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสถามว่า)

{๑๐๗๐} [๒๗๒๕] เราจักไปตามทางที่พระราชาผู้มีโทษเสด็จไป ขอให้ท่านทั้งหลายผ่อนโทษให้เราสักคืนและวันหนึ่ง พอให้เราได้ให้ทานก่อนเถิด(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๑๐๗๑} [๒๗๒๖] พระราชาตรัสเรียกพระมัทรีผู้มีความงามทั่วสรรพางค์มาว่า ‘ทรัพย์อย่างใดอย่างหนึ่งที่พี่ให้แก่พระน้องนาง และข้าวเปลือกซึ่งมีอยู่[๒๗๒๗] ทั้งเงินทอง แก้วมุกดา หรือแก้วไพฑูรย์ ซึ่งมีอยู่เป็นอันมากและทรัพย์มรดกพระบิดาของพระน้องนาง พระน้องนางพึงเก็บไว้ทั้งหมด’

{๑๐๗๒} [๒๗๒๘] พระนางมัทรีราชบุตรีผู้มีความงามทั่วสรรพางค์ได้ทูลถามพระเวสสันดรนั้นว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ หม่อมฉันจะเก็บไว้ที่ไหน หม่อมฉันทูลถามพระองค์ ขอได้โปรดตรัสบอกเนื้อความนั้นเถิด’(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๑๐๗๓} [๒๗๒๙] ดูก่อนแม่มัทรี เธอพึงให้ทานในท่านผู้มีศีลทั้งหลายตามสมควรเพราะที่พึ่งอย่างอื่นของสัตว์ทั้งปวงที่ยิ่งไปกว่าทานเป็นไม่มี

{๑๐๗๔} [๒๗๓๐] ดูก่อนแม่มัทรี เธอพึงเอาใจใส่ในลูกทั้งสอง ในพระชนนีและพระชนกของพี่ อนึ่ง ผู้ใดตกลงปลงใจว่าจะเป็นพระสวามีของเธอ ก็พึงปรนนิบัติผู้นั้นโดยเคารพเถิด[๒๗๓๑] ถ้าไม่มีใครมาตกลงปลงใจเป็นพระสวามีของเธอ เพราะเธอกับพี่จะต้องพลัดพรากจากกัน เธอจงแสวงหาพระสวามีอื่นเถิด อย่าลำบากเพราะจากพี่เลย{๑๐๗๕} [๒๗๓๒] เพราะว่าพี่จักต้องไปสู่ป่าที่น่ากลัว เกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์ร้าย เมื่อพี่อยู่คนเดียวในป่าใหญ่ ชีวิตก็น่าสงสัย

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๐๗๖} [๒๗๓๓] พระนางมัทรีราชบุตรีผู้มีความงามทั่วสรรพางค์ได้กราบทูลถามพระเวสสันดรว่า ‘ไฉนหนอ พระองค์จงตรัสเรื่องที่ไม่เคยมี ไฉนจึงตรัสเรื่องที่ชั่วช้า[๒๗๓๔] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ข้อที่พระองค์จะเสด็จแต่ลำพังพระองค์เดียวนั้นไม่ใช่ธรรมเนียม ข้าแต่พระมหากษัตริย์ แม้หม่อมฉันก็จะตามเสด็จไปตามทางที่พระองค์เสด็จไป

[๒๗๓๕] ระหว่างความตายกับพระองค์กับความเป็นอยู่โดยเว้นจากพระองค์ ความตายกับพระองค์นั่นแลประเสริฐกว่า ความเป็นอยู่โดยเว้นจากพระองค์จะประเสริฐอะไร[๒๗๓๖] การสุมไฟจนมีเปลวเพลิงลุกโชนเท่ากันอยู่ ความตายในกองไฟนั้นประเสริฐกว่า การเป็นอยู่โดยเว้นจากพระองค์จะประเสริฐอะไร[๒๗๓๗] ช้างพังย่อมติดตามพญาช้างผู้อยู่ในป่า ท่องเที่ยวไปตามภูเขาที่หล่ม ที่เสมอ และไม่เสมอ ฉันใด

[๒๗๓๘] หม่อมฉันจะขอพาลูกทั้งสองติดตามพระองค์ไปเบื้องหลัง ฉันนั้น หม่อมฉันจักเป็นผู้เลี้ยงง่าย จักไม่เป็นผู้เลี้ยงยากสำหรับพระองค์{๑๐๗๗} [๒๗๓๙] เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารกุมารีทั้งสองพระองค์นี้ ผู้มีเสียงอันไพเราะ พูดจาน่ารัก นั่งกันอยู่ที่พุ่มไม้ในป่า ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ[๒๗๔๐] เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารกุมารีทั้งสองพระองค์นี้ ผู้มีเสียงอันไพเราะ พูดจาน่ารัก เล่นกันอยู่ที่พุ่มไม้ในป่า ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ[๒๗๔๑] เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารกุมารีทั้งสองพระองค์นี้ ผู้มีเสียงอันไพเราะ พูดจาน่ารัก ณ อาศรมอันน่าบันเทิงใจ ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ[๒๗๔๒] เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารกุมารีทั้งสองพระองค์นี้ ผู้มีเสียงอันไพเราะ พูดจาน่ารัก เล่นกันอยู่ ณ อาศรมอันเป็นที่รื่นรมย์ ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ

[๒๗๔๓] เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารกุมารีทั้งสองพระองค์นี้ คล้องพวงมาลัยประดับพระองค์ ณ อาศรมอันเป็นที่บันเทิงใจก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ[๒๗๔๔] เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารกุมารีทั้งสองพระองค์นี้ คล้องพวงมาลัยประดับพระองค์เล่นกันอยู่ ณ อาศรมอันเป็นที่รื่นรมย์ ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ[๒๗๔๕] เมื่อพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารกุมารีทั้งสองพระองค์นี้คล้องพวงมาลัยฟ้อนรำก้นอยู่ ณ อาศรมอันเป็นที่บันเทิงใจ ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ[๒๗๔๖] เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นพระกุมารกุมารีทั้งสองพระองค์นี้คล้องพวงมาลัยฟ้อนรำเล่นอยู่ ณ อาศรมอันเป็นที่น่ารื่นรมย์ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ[๒๗๔๗] เมื่อพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นกุญชรชาติมาตังคะซึ่งมีวัยล่วง ๖๐ ปีเที่ยวอยู่ในป่าตัวเดียว ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ

[๒๗๔๘] เมื่อพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นกุญชรชาติมาตังคะซึ่งมีวัยล่วง ๖๐ ปีเที่ยวอยู่ในป่าทุกเย็นทุกเช้า ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ

[๒๗๔๙] เมื่อกุญชรชาติมาตังคะซึ่งมีวัยล่วง ๖๐ ปีเดินนำหน้าโขลงช้างพังไปพลางส่งเสียงก้องโกญจนาท พระองค์ได้ทรงสดับเสียงร้องของช้างที่บันลือก้องอยู่นั้น ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ[๒๗๕๐] เมื่อพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นลำเนาป่าสองช้างทางในป่าอันเกลื่อนกลาดไปด้วยเนื้อร้าย ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ

[๒๗๕๑] เมื่อพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นเนื้อที่เดินมาเป็นฝูง ๆ ละ ๕ ตัว และได้ทอดพระเนตรเห็นพวกกินนรที่กำลังฟ้อนก้นอยู่ ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ

[๒๗๕๒] เมื่อพระองค์ได้ทรงสดับเสียงกึกก้องแห่งแม่นํ้าที่ไหลหลั่ง และเสียงเพลงขับของพวกกินนร ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ

[๒๗๕๓] เมื่อพระองค์ได้ทรงสดับเสียงร้องของนกเค้าแมวที่เที่ยวอยู่ตามซอกเขา ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ

[๒๗๕๔] เมื่อพระองค์ได้ทรงสดับเสียงแห่งสัตว์ร้ายในป่า คือ ราชสีห์ เสือโคร่ง แรด และวัวลาน ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ

[๒๗๕๕] เมื่อพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นนกยูงซึ่งห้อมล้อมด้วยนางนกยูงรำแพนหางจับอยู่เป็นกลุ่มบนยอดภูเขา ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ

[๒๗๕๖] เมื่อพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นนกยูงซึ่งมีขนปีกงามวิจิตรห้อมล้อมด้วยนางนกยูงทั้งหลายรำแพนหางอยู่ ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ

[๒๗๕๗] เมื่อพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นนกยูงมีคอเขียว มีหงอน แวดล้อมด้วยนางนกยูงรำแพนหางอยู่ ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ

[๒๗๕๘] เมื่อพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้มีดอกบานสะพรั่ง ส่งกลิ่นหอมฟุ้งไปในฤดูเหมันต์ ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ

[๒๗๕๙] เมื่อพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นแผ่นดินอันเขียวชะอุ่ม ดาดาษไปด้วยแมลงค่อมทองในเดือนฤดูเหมันต์ ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ

[๒๗๖๐] เมื่อพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้มีดอกบานสะพรั่ง คือ อัญชันเขียวที่กำลังผลิยอดอ่อน ต้นโลทและบัวบกที่มีดอกบานสะพรั่ง ส่งกลิ่นหอมฟุ้งไปในฤดูเหมันต์ ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ

[๒๗๖๑] เมื่อพระองค์ได้ทรงทอดพระเนตรเห็นหมู่ไม้มีดอกบานสะพรั่งและปทุมชาติมีดอกล่วงหล่นในเดือนฤดูเหมันต์ ก็จักไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ

จบ กัณฑ์หิมพานต์

กัณฑ์ทานกัณฑ์

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๑๐๗๘} [๒๗๖๒] พระนางผุสดีราชบุตรีผู้เรืองยศได้ทรงสดับคำที่พระโอรสและพระสุณิสาพร่ำสนทนากันแล้ว ก็ทรงคร่ำครวญละห้อยไห้ว่า

[๒๗๖๓] ‘เรากินยาพิษตายเสียดีกว่า โดดเหวตายเสียดีกว่า เอาเชือกผูกคอตายเสียดีกว่า เหตุไฉนพวกชาวเมืองสีพีจึงจะให้เนรเทศเจ้าเวสสันดรลูกรักผู้ไม่มีโทษผิด[๒๗๖๔] เหตุไฉน พวกชาวเมืองสีพีจึงจะให้เนรเทศเจ้าเวสสันดรลูกรักผู้ไม่มีโทษผิด ผู้ปราดเปรื่อง เป็นทานบดี ควรแก่การขอ ไม่ตระหนี่ ที่พระราชาทุกประเทศบูชา มีเกียรติยศ[๒๗๖๕] เหตุไฉน พวกชาวเมืองสีพีจึงจะให้เนรเทศเจ้าเวสสันดรลูกรักผู้ไม่มีโทษผิด ผู้เลี้ยงดูมารดาบิดา ประพฤติถอมตนต่อผู้ใหญ่ในราชตระกูล[๒๗๖๖] เหตุไฉน พวกชาวเมืองสีพีจึงจะให้เนรเทศเจ้าเวสสันดรลูกรักผู้ไม่มีโทษผิด ผู้เกื้อกูลแก่พระเจ้าแผ่นดิน แก่พระเทวี แก่พระประยูรญาติและมิตรสหาย ผู้เกื้อกูลทั่วรัฐสีมามณฑล

(พระนางผุสดีทรงปลอบพระโอรสและพระสุณิสาให้เบาพระทัยแล้วเสด็จเข้าเฝ้าพระเจ้าสญชัย กราบทูลว่า)

{๑๐๗๙} [๒๗๖๗] พวกชาวเมืองสีพีจะให้เนรเทศพระโอรสผู้ไม่มีโทษผิดไปเสีย รัฐสีมามณฑลของพระองค์ก็จะเป็นเหมือนรังผึ้งร้าง เหมือนผลมะม่วงหล่นลงบนดิน[๒๗๖๘] พระองค์จักถูกพวกอำมาตย์ทอดทิ้ง จักต้องลำบากอยู่พระองค์เดียว เหมือนหงส์ที่มีขนปีกหลุดลำบากอยู่ในหนองซึ่งไม่มีน้ำ

[๒๗๖๙] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า เพราะฉะนั้น หม่อมฉันขอกราบทูลพระองค์ว่าประโยชน์อย่าได้ล่วงพระองค์ไปเสียเลย ขอพระองค์อย่าทรงเนรเทศพระโอรสผู้ไม่มีโทษผิดเพราะถ้อยคำของพวกชาวเมืองสีพีเลย(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)

{๑๐๘๐} [๒๗๗๐] เมื่อเราเนรเทศพระโอรสผู้เป็นธงชัยของชาวสีพีชื่อว่าทำความเคารพต่อพระราชประเพณี เราจำต้องเนรเทศลูกของตนซึ่งถึงแม้จะเป็นที่รักยิ่งกว่าชีวิตของเรา(พระนางผุสดีได้สดับดังนั้น ก็ทรงคร่ำครวญพลางกราบทูลว่า)

{๑๐๘๑} [๒๗๗๑] เมื่อก่อน ยอดธงเคยแห่ตามเสด็จเจ้าเวสสันดรเหมือนดอกกรรณิการ์บานสะพรั่ง มาวันนี้ เจ้าเวสสันดรจะเสด็จแต่พระองค์เดียว

[๒๗๗๒] เมื่อก่อน ยอดธงเคยแห่ตามเสด็จเจ้าเวสสันดรเหมือนป่ากรรณิการ์บานสะพรั่ง มาวันนี้ เจ้าเวสสันดรจะเสด็จแต่พระองค์เดียว

[๒๗๗๓] เมื่อก่อน กองทหารรักษาพระองค์เคยตามเสด็จเจ้าเวสสันดรเหมือนดอกกรรณิการ์บานสะพรั่ง มาวันนี้ เจ้าเวสสันดรจะเสด็จแต่พระองค์เดียว[๒๗๗๔] เมื่อก่อน กองทหารรักษาพระองค์เคยตามเสด็จเจ้าเวสสันดรเหมือนป่ากรรณิการ์บานสะพรั่ง มาวันนี้ เจ้าเวสสันดรจะเสด็จแต่พระองค์เดียว[๒๗๗๕] เมื่อก่อน กองทหารแต่งเครื่องแบบผ้ากัมพลเหลืองเมืองคันธาระมีสีเหลืองเรืองรองเหมือนหิ่งห้อย เคยตามเสด็จเจ้าเวสสันดร มาวันนี้ เจ้าเวสสันดรจะเสด็จแต่พระองค์เดียว[๒๗๗๖] เมื่อก่อน เจ้าเวสสันดรเคยเสด็จด้วยช้างพระที่นั่ง วอหลวง และรถทรง มาวันนี้ จะเสด็จดำเนินด้วยพระบาทได้อย่างไร

[๒๗๗๗] เมื่อก่อน เจ้าเวสสันดรเคยลูบไล้องค์ด้วยจุรณแก่นจันทน์เบิกบานด้วยการฟ้อนรำขับร้อง มาวันนี้ จักแบกหนังเสืออันหยาบ ขวาน และหาบเครื่องบริขารไปได้อย่างไร[๒๗๗๘] เจ้าเวสสันดรเมื่อเสด็จเข้าไปอยู่ในป่าใหญ่ ไฉนกองทหารจึงขนผ้าย้อมนํ้าฝาดและหนังเสือติดตามไปด้วย ไฉนจะไม่ต้องใช้ผ้าคากรอง[๒๗๗๙] พวกคนที่เป็นเจ้าบวชจะใช้ผ้าคากรองได้อย่างไรหนอ แม่มัทรีจักนุ่งห่มผ้าคากรองได้อย่างไร

[๒๗๘๐] เมื่อก่อน แม่มัทรีเคยใช้แต่ผ้ากาสิกพัสตร์ ผ้าโขมพัสตร์และผ้าโกทุมพรพัสตร์ เมื่อต้องมาใช้ผ้าคากรองจักทำอย่างไร

[๒๗๘๑] แม่มัทรีผู้มีรูปร่างสวยงาม แต่ก่อนเคยเสด็จด้วยคานหาม วอหลวง และรถทรง มาวันนี้จะเดินทางด้วยเท้าได้อย่างไร

[๒๗๘๒] แม่มัทรีผู้มีรูปร่างสวยงาม ผู้มีฝ่ามือที่อ่อนนุ่ม ไม่เคยทำงานหนัก เคยแต่ดำรงอยู่ในความสุข มาวันนี้ จะเดินทางด้วยเท้าได้อย่างไร[๒๗๘๓] แม่มัทรีผู้มีรูปร่างสวยงาม มีฝ่าเท้าที่อ่อนนุ่ม ไม่เคยดำเนินด้วยเท้าเปล่า ดำรงอยู่แต่ในความสุข สวมรองเท้าทองดำเนิน มาวันนี้ จะเดินทางด้วยเท้าเปล่าได้อย่างไร[๒๗๘๔] แม่มัทรีผู้มีรูปร่างสวยงาม ทรงสิริ แต่ก่อนเคยดำเนินข้างหน้านางข้าหลวงจำนวนพัน มาวันนี้ จะเดินป่าผู้เดียวได้อย่างไร

[๒๗๘๕] แม่มัทรีผู้มีรูปร่างสวยงาม มีขวัญอ่อน พอได้ยินเสียงสุนัขเห่าหอนก็สะดุ้ง มาวันนี้ จักเดินป่าได้อย่างไร

[๒๗๘๖] แม่มัทรีผู้มีรูปร่างสวยงาม มีขวัญอ่อน ได้สดับเสียงนกฮูกคำรามร้อง ก็กลัวจนตัวสั่นเหมือนนางวารุณี(หญิงผู้ถูกผีเข้า) มาวันนี้ จักเดินป่าได้อย่างไร[๒๗๘๗] เมื่อหม่อมฉันมาสู่วังอันว่างเปล่านี้ ก็จักเศร้ากำสรดระทมทุกข์สิ้นกาลนาน ดังแม่นกที่ถูกพรากลูกเห็นแต่รังอันว่างเปล่า ฉะนั้น[๒๗๘๘] เมื่อหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งสอง ก็จักซูบผอม ดังแม่นกที่ถูกพรากลูกเห็นแต่รังอันว่างเปล่าฉะนั้น

[๒๗๘๙] เมื่อหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งสอง ก็จักวิ่งพล่านไปตามที่นั้น ๆ ดังแม่นกที่ถูกพรากลูกเห็นแต่รังอันว่างเปล่าฉะนั้น

[๒๗๙๐] เมื่อหม่อมฉันมาสู่วังอันว่างเปล่านี้ ก็จักเศร้ากำสรดระทมทุกข์สิ้นกาลนาน ดังแม่นกออกที่ถูกพรากลูกเห็นแต่รังอันว่างเปล่าฉะนั้น

[๒๗๙๑] เมื่อหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งสอง ก็จักซูบผอม ดังแม่นกออกที่ถูกพรากลูกเห็นแต่รังอันว่างเปล่าฉะนั้น

[๒๗๙๒] เมื่อหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งสอง ก็จักวิ่งพล่านไปตามที่นั้น ๆ ดังแม่นกออกที่ถูกพรากลูกเห็นแต่รังอันว่างเปล่าฉะนั้น[๒๗๙๓] เมื่อหม่อมฉันมาสู่วังอันว่างเปล่านี้ ก็จักเศร้ากำสรดระทมทุกข์สิ้นกาลนานเป็นแน่แท้ ดังแม่นกจากพรากซบเซาอยู่ในหนองที่ไม่มีนํ้าฉะนั้น[๒๗๙๔] เมื่อหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งสอง ก็จักซูบผอมเป็นแน่แท้ ดังแม่นางนกจากพรากในหนองที่ไม่มีนํ้าฉะนั้น

[๒๗๙๕] เมื่อหม่อมฉันไม่เห็นลูกรักทั้งสอง ก็จักวิ่งพล่านไปตามที่นั้น ๆ เป็นแน่แท้ ดังแม่นกจากพรากในหนองที่ไม่มีนํ้าฉะนั้น[๒๗๙๖] เมื่อหม่อมฉันพรํ่าทูลอ้อนวอนอยู่อย่างนี้ ถ้าพระองค์ยังจะทรงให้เนรเทศลูกเวสสันดรผู้ไม่มีโทษผิดเสียจากแว่นแคว้น หม่อมฉันเห็นจักต้องเสียชีวิตเป็นแน่(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น ได้ตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๐๘๒} [๒๗๙๗] นางสนมกำนัลในของพระเจ้าสีวิราชทุกถ้วนหน้าได้ยินคำรำพันของพระนางผุสดีแล้วก็พากันมารวมอัน ต่างประคองแขนร่ำไห้[๒๗๙๘] พระโอรส พระธิดา และพระชายาในวังของพระเวสสันดรต่างล้มตัวนอนกอดกันสะอื้นไห้ ดังหมู่ไม้สาละที่ถูกพายุพัดล้มระเนระนาดฉะนั้น[๒๗๙๙] พวกชาววัง พวกเด็ก ๆ พวกพ่อค้า และพวกพราหมณ์ในนิเวศน์ของพระเวสสันดรต่างพากันประคองแขนร้องไห้ครํ่าครวญ

[๒๘๐๐] พวกกองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบในนิเวศน์ของพระเวสสันดรต่างพากันประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญ

[๒๘๐๑] ครั้นเมื่อสิ้นราตรีนั้น ดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว พระเวสสันดรเสด็จมาสู่โรงทานเพื่อทรงทาน ได้รับสังว่า

[๒๘๐๒] ‘ท่านทั้งหลายจงให้ผ้าแก่ผู้ต้องการผ้า จงให้เหล้าแก่พวกคอเหล้า จงให้โภชนะแก่ผู้ต้องการโภชนะโดยทั่วถึง

[๒๘๐๓] และอย่าเบียดเบียนอะไรพวกวณิพกผู้มาในที่นี้ จงเลี้ยงดูพวกวณิพกให้อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำ พวกเขาได้รับบูชาแล้วก็จะไป’

[๒๘๐๔] ครั้งนั้น เสียงอื้ออึงน่ากลัวเป็นอันมากเป็นไปในพระนครนั้นว่า ‘ชาวเมืองสีพีจะเนรเทศพระเวสสันดรเพราะทรงบริจาคทานขอให้พระองค์ได้ทรงบริจาคทานอีกเถิด’{๑๐๘๓} [๒๘๐๕] เมื่อพระมหาราชาผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีจะเสด็จออก วณิพกเหล่านั้นเป็นดังคนเมาท่าทางเหน็ดเหนื่อย ลงนั่งปรับทุกข์กันว่า[๒๘๐๖] ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชาวเมืองสีพีเนรเทศพระเวสสันดรผู้ไม่มีโทษผิดเสียจากแว่นแคว้น ก็เปรียบเหมือนช่วยกันตัดต้นไม้ที่ให้ผลต่างชนิดเสียฉะนั้น[๒๘๐๗] ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชาวเมืองสีพีเนรเทศพระเวสสันดรผู้ไม่มีโทษผิดเสียจากแว่นแคว้น ก็เปรียบเหมือนช่วยกันตัดต้นไม้ที่ทรงผลต่างชนิดเสียฉะนั้น[๒๘๐๘] ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชาวเมืองสีพีเนรเทศพระเวสสันดรผู้ไม่มีโทษผิดเสียจากแว่นแคว้น ก็เปรียบเหมือนช่วยกันตัดต้นไม้ที่ให้สิ่งที่ต้องการทุกอย่างเสียฉะนั้น

[๒๘๐๙] ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชาวเมืองสีพีเนรเทศพระเวสสันดรผู้ไม่มีโทษผิดเสียจากแว่นแคว้น ก็เปรียบเหมือนช่วยกันตัดต้นไม้ที่นำรสที่ต้องการทุกอย่างมาให้เสียฉะนั้น’[๒๘๑๐] เมื่อพระมหาราชาผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีจะเสด็จออก ทั้งคนแก่ เด็ก และกลางคนต่างพากันประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญ[๒๘๑๑] เมื่อพระมหาราชาผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีจะเสด็จออก พวกโหรหลวง พวกขันที และพวกนางสนมต่างก็ประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญ[๒๘๑๒] เมื่อพระมหาราชาผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีจะเสด็จออก แม้หญิงทั้งหลายที่มีอยู่ในพระนครนั้นต่างก็ร้องไห้คร่ำครวญ

[๒๘๑๓] สมณพราหมณ์และวณิพกต่างก็ประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ว่ากันว่าเป็นการไม่ยุติธรรมเลย

[๒๘๑๔] โดยเหตุที่พระเวสสันดรทรงบำเพ็ญทานอยู่ในพระราชวังของพระองค์ จำต้องเสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์ เพราะถ้อยคำของชาวสีพี’[๒๘๑๕] พระเวสสันดรพระราชทานช้าง ๗๐๐ ซึ่งประดับด้วยเครื่องอลังการทุกอย่าง อันมีสายรัด มีทั้งกูบและสัปคับทอง

[๒๘๑๖] มีนายควาญถือหอกชัดและขอขึ้นคอประจำ แล้วเสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์

[๒๘๑๗] พระเวสสันดรพระราชทานม้า ๗๐๐ ซึ่งประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง เป็นม้าสินธพชาติอาชาไนยมีฝีเท้าเร็ว

[๒๘๑๘] มีนายสารถีถือทวนและธนูขึ้นขี่ประจำ แล้วเสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์

[๒๘๑๙] พระเวสสันดรพระราชทานรถ ๗๐๐ ซึ่งผูกสอดเครื่องรบ ปักธงไชยครบครัน หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทุกอย่าง[๒๘๒๐] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับขี่ประจำ แล้วเสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์

[๒๘๒๑] พระเวสสันดรพระราชทานสตรี ๗๐๐ ซึ่งนั่งประจำอยู่ในรถคันละคน สอดสวมสร้อยสังวาล ตบแต่งด้วยเครื่องทอง

[๒๘๒๒] มีเครื่องประดับ ผ้านุ่ง ผ้าห่ม และเครื่องอาภรณ์ล้วนแต่สีเหลือง มีดวงตากว้าง ใบหน้ายิ้มแย้ม ตะโพกงาม เอวบาง ร่างน้อย แล้วเสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์[๒๘๒๓] พระเวสสันดรพระราชทานแม่โคนม ๗๐๐ พร้อมด้วยภาชนะเงินสำหรับรองนํ้านมทุก ๆ ตัว แล้วเสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์[๒๘๒๔] พระเวสสันดรพระราชทานทาสี ๗๐๐ และทาส ๗๐๐ แล้ว เสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์

[๒๘๒๕] พระเวสสันดรพระราชทานช้าง ม้า รถ และนารี ซึ่งประดับประดาอย่างสวยงาม แล้วเสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์

[๒๘๒๖] ครั้งนั้น เมื่อพระเวสสันดรพระราชทานมหาทานแล้ว ได้มีเหตุการณ์อันน่ากลัวและน่าขนพองสยองเกล้าขึ้น คือ ได้เกิดแผ่นดินไหวขึ้น[๒๘๒๗] ครั้งนั้น เมื่อพระเวสสันดรประคองอัญชลีเสด็จออกจากแว่นแคว้นของพระองค์ ได้มีเหตุการณ์ที่น่ากลัวน่าขนพองสยองเกล้าขึ้น

{๑๐๘๔} [๒๘๒๘] ครั้งนั้น เสียงอื้ออึงน่ากลัวเป็นอันมากเป็นไปในพระนครนั้นว่า ‘ชาวเมืองสีพีเนรเทศพระเวสสันดรเพราะทรงบริจาคทาน ขอให้พระองค์ได้ทรงบริจาคทานอีกเถิด’{๑๐๘๕} [๒๘๒๙] เมื่อพระมหาราชาผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีจะเสด็จออก วณิพกเหล่านั้นเป็นดังคนเมาท่าทางเหน็ดเหนื่อย ลงนั่งปรับทุกข์อัน

{๑๐๘๖} [๒๘๓๐] พระเวสสันดรกราบทูลพระเจ้าสญชัยธรรมิกราชผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเนรเทศข้าพระองค์เถิด ข้าพระองค์จะไปยังภูเขาวงกต[๒๘๓๑] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า สัตว์ทุกหมู่เหล่าที่มีมาแล้ว ที่จะมีมาและที่มีอยู่ ผู้ยังไม่อิ่มด้วยกาม ย่อมไปสู่สำนักของพญายม

[๒๘๓๒] ข้าพระองค์บำเพ็ญทานอยู่ในปราสาทของตนยังชื่อว่าเบียดเบียนชาวเมืองของตน จะต้องออกจากแว่นแคว้นของตนเพราะถ้อยคำของชาวสีพี

[๒๘๓๓] ข้าพระองค์จักต้องได้เสวยความลำบากนั้น ๆ ในป่าอันเกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์ร้าย เป็นที่อยู่อาศัยของแรดและเสือเหลืองข้าพระองค์จะทำบุญทั้งหลาย เชิญพระองค์ประทับจมอยู่ในเปือกตมเถิด พระเจ้าข้า’(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ครั้นกราบทูลพระเจ้าสญชัยแล้วเสด็จเข้าไปเฝ้าพระมารดากราบทูลขออนุญาตผนวชว่า)

{๑๐๘๗} [๒๘๓๔] ข้าแต่พระแม่เจ้า ขอได้ทรงโปรดอนุญาตข้าพระองค์ ข้าพระองค์ขอบวช ข้าพระองค์บำเพ็ญทานอยู่ในปราสาทของตนยังชื่อว่าเบียดเบียนชาวเมืองของตน จะต้องออกจากแว่นแคว้นของตนเพราะถ้อยคำของชาวสีพี

[๒๘๓๕] จักต้องได้เสวยความลำบากนั้น ๆ ในป่าอันเกลื่อนกลาดด้วยสัตว์ร้าย เป็นที่อยู่อาศัยของแรดและเสือเหลือง ข้าพระองค์จะทำบุญทั้งหลาย จะไปยังภูเขาวงกต(พระนางผุสดีตรัสว่า)

{๑๐๘๘} [๒๘๓๖] ลูกเอ๋ย แม่อนุญาตให้ลูก การบวชของลูกจงสำเร็จ ส่วนแม่มัทรีผ้ม้ความงาม ตะโพกผึ่งผาย เอวบางร้างน้อย จงอยู่กับลูก ๆ เถิด จักทำอะไรในป่าได้(พระเวสสันดรโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๑๐๘๙} [๒๘๓๗] ข้าพระองค์ไม่พยายามที่จะนำแม้นางทาสีไปป่าดงโดยที่เขาไม่ปรารถนา ถ้าเขาปรารถนา ก็จงตามไป ถ้าเขาไม่ปรารถนาก็จงอยู่(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความที่พระเจ้าสญชัยทรงสดับพระดำรัสของพระเวสสันดรแล้วเสด็จเข้าไปทรงวิงวอนพระนางมัทรี จึงตรัสว่า){๑๐๙๐} [๒๘๓๘] ลำดับนั้น พระมหาราชาเสด็จดำเนินไปทรงวิงวอนพระสุณิสาว่า ‘ดูก่อนแม่มัทรีผู้มีร่างกายอันชะโลมจันทน์ เจ้าอย่าได้รองรับฝุ่นละอองเลย[๒๘๓๙] แม่มัทรีเคยใช้แต่ผ้ากาสี อย่าได้ใช้คากรองเลย การอยู่ในป่าเป็นความลำบาก ดูก่อนแม่มัทรีผู้มีลักษณะงดงาม เจ้าอย่าไปเลยนะ’{๑๐๙๑} [๒๘๔๐] พระนางมัทรีราชบุตรีผู้งามทั่วสรรพางคกาย ได้กราบทูลพระสัสสุระนั้นว่า ‘หม่อมฉันไม่ปรารถนาความสุขที่เว้นจากพระเวสสันดร’

{๑๐๙๒} [๒๘๔๑] พระมหาราชาผู้ผดุงสีพีรัฐได้ตรัสกะพระนางมัทรีนั้นว่า ‘เชิญฟังก่อนแม่มัทรี ในป่ามีแต่สัตว์ที่ยากจะทนได้[๒๘๔๒] คือ เหลือบ ตั๊กแตน ยุง และผึ้งมากมาย พวกมันจะเบียดเบียนเจ้า การที่ถูกเบียดเบียนนั้นจะเป็นความทุกข์อย่างยิ่งสำหรับเด็ก[๒๘๔๓] เจ้าจะต้องได้พบสัตว์ที่น่ากลัวอื่น ๆ ซึ่งอาศัยอยู่ใกล้แม่นํ้า เช่นงูเหลือมเป็นสัตว์ไม่มีพิษ แต่มันมีกำลังมาก[๒๘๔๔] มันจะใช้ลำตัวรัดมนุษย์หรือแม้เนื้อที่มาใกล้ ๆ ให้มาสู่อำนาจของมัน

[๒๘๔๕] เนื้อร้ายอย่างอื่น ๆ เช่น หมีดำ คนที่มันพบเห็นแล้วหนีขึ้นต้นไม้ก็ไม่พ้น

[๒๘๔๖] ฝูงควายป่ามีปลายเขาคมกริบ ประลองเขากัน เที่ยวอยู่ในถิ่นนี้ใกล้ฝั่งแม่นํ้าโสตุมพะ

[๒๘๔๗] ดูก่อนแม่มัทรี เจ้าเปรียบเหมือนโคแม่ลูกอ่อน เห็นฝูงเนื้อและโคถึกที่ท่องเที่ยวอยู่ในป่า จักทำอย่างไร[๒๘๔๘] ดูก่อนแม่มัทรี เจ้าได้เห็นทโมนไพรที่น่ากลัวมาประจันหน้าในหนทางที่คับขันเข้า ความพรั่นพรึงจักต้องมีแก่เจ้า เพราะไม่รู้จักเขตป่า[๒๘๔๙] ดูก่อนแม่มัทรี เมื่อก่อนเจ้าได้ยินเสียงสุนัขเห่าหอนยังสะดุ้งอยู่บ่อย ๆ เจ้าไปถึงเขาวงกตจักทำอย่างไร[๒๘๕๐] เมื่อฝูงนกพากันมาชุมนุมในเวลาเที่ยง ป่าใหญ่เหมือนส่งเสียงกระหึ่ม เจ้าปรารถนาจะไปในป่าใหญ่นั้นทำไม’

{๑๐๙๓} [๒๘๕๑] พระนางมัทรีราชบุตรีผู้มีความสวยงามทั่วสรรพางคกายได้กราบทูลพระเจ้าสญชัยนั้นว่า ‘พระองค์ทรงพระกรุณาตรัสบอกสิ่งที่น่ากลัวที่มีอยู่ในป่าแก่หม่อมฉัน หม่อมฉันจักยอมทนต่อสู้สิ่งน่ากลัวทั้งปวงนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพหม่อมฉันจะไปแน่นอน[๒๘๕๒] หม่อมฉันจักแหวกต้นเป้ง หญ้าคา หญ้าคมบาง หญ้าแฝก หญ้าปล้อง หญ้ามุงกระต่ายไปด้วยอก หม่อมฉันจักไม่เป็นผู้ที่พระเวสสันดรพาไปได้ยาก

[๒๘๕๓] อันว่ากุมารีย่อมได้สามีด้วยวัตรจริยาเป็นอันมาก คือ ด้วยการอดอาหาร ด้วยการผูกคาดไม้คางโค

[๒๘๕๔] ด้วยการบำเรอไฟ และด้วยการดำนํ้า ความเป็นม่ายเป็นความเจ็บปวดในโลก ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ หม่อมฉันจะไปแน่นอน

[๒๘๕๕] ชายใดจับมือหญิงม่ายผู้ไม่ปรารถนาฉุดคร่าไป ชายนั้นเป็นผู้ไม่ควรบริโภคแม้ของที่เป็นเดนของหญิงม่ายนั้นเลย ความเป็นม่ายเป็นความเจ็บปวดในโลก ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ หม่อมฉันจะไปแน่นอน[๒๘๕๖] ชายอื่นให้ทุกข์มากมายมิใช่น้อยแก่หญิงม่ายไร้สามีด้วยการจับผม เตะ ถีบ ผลักให้ล้มลงที่พื้นดิน แล้วยังยืนดูเฉยไม่ต้องหลีกหนีความเป็นม่ายเป็นความเจ็บปวดในโลก ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ หม่อมฉันจะไปแน่นอน[๒๘๕๗] พวกเจ้าชู้ผู้ต้องการหญิงม่ายที่มีผิวพรรณผุดผ่องให้ของเล็กน้อยแล้วก็สำคัญตัวว่าเป็นผู้มีโชคดี ฉุดคร่าหญิงม่ายผู้ไม่ปรารถนาไป

ดังฝูงกากลุ้มรุมนกเค้าฉะนั้น ความเป็นม่ายเป็นความเจ็บปวดในโลก ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ หม่อมฉันจะไปแน่นอน

[๒๘๕๘] อันว่าหญิงม่ายแม้จะอยู่ในตระกูลญาติที่ใหญ่โต เจริญรุ่งเรืองไปด้วยเครื่องทอง ที่จะไม่ได้รับคำติเตียนล่วงเกินจากพี่น้องและเพื่อนฝูงเป็นไม่มี ความเป็นม่ายเป็นความเจ็บปวดในโลก ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ หม่อมฉันจะไปแน่นอน[๒๘๕๙] แม่น้ำไม่มีน้ำก็เปล่าประโยชน์ แว่นแคว้นไม่มีพระราชาก็เปล่าประโยชน์ แม้หญิงม่ายถึงจะมีพี่น้องตั้ง ๑๐ คนก็เปล่าประโยชน์ ความเป็นม่ายเป็นความเจ็บปวดในโลก ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ หม่อมฉันจะไปแน่นอน[๒๘๖๐] อันว่าธงเป็นเครื่องหมายแห่งรถ ควันเป็นเครื่องปรากฏแห่งไฟพระราชาเป็นศรีสง่าแห่งแคว้น ภัสดาเป็นศรีสง่าแห่งหญิง ความเป็นม่ายเป็นความเจ็บปวดในโลก ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพหม่อมฉันจะไปแน่นอน[๒๘๖๑] หญิงใดเป็นผู้ทรงเกียรติ เมื่อสามียากจนลง ก็ยอมจนด้วย เมื่อสามีมั่งคั่งขึ้น ก็ยอมมั่งคั่งด้วย เหล่าเทวดาย่อมสรรเสริญ หญิงนั้นแล เพราะหล่อนทำกิจที่ทำได้ยาก ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพหม่อมฉันจะไปแน่นอน[๒๘๖๒] หม่อมฉันจักบวชติดตามพระสวามีไปทุกเมื่อ ตราบที่แผ่นดินยังไม่แตกสลายไป ความเป็นม่ายเป็นความเจ็บปวดของหญิง

[๒๘๖๓] หม่อมฉันปราศจากพระเวสสันดรเสียแล้ว ก็ไม่ปรารถนาแม้แผ่นดินอันมีสาครเป็นขอบเขต ที่ทรงไว้ซึ่งทรัพย์ที่ทำให้ปลื้มใจเป็นอันมาก บริบูรณ์ด้วยรัตนะต่าง ๆ

[๒๘๖๔] หญิงเหล่าใดเมื่อสามีตกทุกข์แล้วยังปรารถนาความสุขเพื่อตนอยู่ได้ หญิงเหล่านั้นแข็งกระด้างจริงหนอ หัวใจของหญิงเหล่านั้นเป็นอย่างไรหนอ

[๒๘๖๕] เมื่อพระมหาราชา ผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีจะเสด็จออกหม่อมฉันจักขอติดตามพระองค์ไป เพราะพระองค์ทรงประทานสิ่งที่น่าปรารถนาทั้งปวงแก่หม่อมฉัน’

{๑๐๙๔} [๒๘๖๖] พระมหาราชาได้ตรัสกะพระนางมัทรีผู้งดงามทั่วสรรพางคกายว่า ‘ดูก่อนแม่มัทรีผู้มีศุภลักษณ์ พ่อชาลีและแม่กัณหาชินาลูกรักทั้งสองของเธอนี้ยังเป็นเด็ก เจ้าจงทิ้งไว้แล้วไปเถิด พ่อจะรับเลี้ยงดูเด็กทั้งสองนั้นเอง’{๑๐๙๕} [๒๘๖๗] พระนางมัทรีราชบุตรีผู้งดงามทั่วสรรพางคกายได้กราบทูลพระเจ้าสญชัยนั้นว่า ‘ขอเดชะ พ่อชาลีและแม่กัณหาชินาทั้งสองเป็นลูกสุดที่รักของหม่อมฉัน ลูกทั้งสองนั้นจักยังหัวใจของหม่อมฉันผู้มีชีวิตอันเศร้าโศกให้รื่นรมย์ในป่านั้นได้’{๑๐๙๖} [๒๘๖๘] พระมหาราชาผู้ผดุงสีพีรัฐได้ตรัสกะพระนางมัทรีนั้นว่า ‘เด็กทั้งสองคนเคยเสวยข้าวสาลีอันปรุงด้วยเนื้อสะอาด เมื่อต้องเสวยผลไม้จักทำอย่างไร

[๒๘๖๙] เด็กทั้งสองคนเคยเสวยในถาดทองหนัก ๑๐๐ ปละอันเป็นของใช้ประจำราชตระกูล เมื่อต้องเสวยในใบไม้จักทำอย่างไร

[๒๘๗๐] เด็กทั้งสองคนเคยใช้แต่ผ้าแคว้นกาสี ผ้าแคว้นโขมะ และผ้าแคว้นโกทุมพระ เมื่อต้องมาใช้คากรองจักทำอย่างไร

[๒๘๗๑] เด็กทั้งสองคนเคยไปด้วยคานหาม วอ และรถ เมื่อต้องเดินด้วยเท้าเปล่าจักทำอย่างไร

[๒๘๗๒] เด็กทั้งสองคนเคยนอนในเรือนยอดที่มีบานหน้าต่างปิดสนิทลมเข้าไม่ได้ เมื่อต้องนอนที่โคนไม้จักทำอย่างไร

[๒๘๗๓] เด็กทั้งสองคนเคยนอนบนพรมอันปูลาดอย่างวิจิตรบนบัลลังก์เมื่อนอนบนเครื่องลาดหญ้าจักทำอย่างไร

[๒๘๗๔] เด็กทั้งสองคนเคยลูบไล้ด้วยกฤษณาและจันทน์หอม เมื่อต้องรองรับละอองธุลีจักทำอย่างไร

[๒๘๗๕] เด็กทั้งสองคนเคยได้รับความสุข มีผู้พัดวีให้ด้วยแส้จามรีและหางนกยูง เมื่อต้องถูกเหลือบและยุงกัดจักทำอย่างไร’

{๑๐๙๗} [๒๘๗๖] พระนางมัทรีราชบุตรีผู้งดงามทั่วสรรพางคกายได้กราบทูลพระเจ้าสญชัยนั้นว่า ‘ขอเดชะ พระองค์อย่าได้ทรงปริเทวนาและอย่าได้ทรงเสียพระทัยไปเลย หม่อมฉันทั้งสองเป็นอย่างไร เด็กทั้งสองคนก็จักเป็นอย่างนั้น’[๒๘๗๗] พระนางมัทรีราชบุตรีผู้งดงามทั่วสรรพางคกาย ครั้นกราบทูลคำนี้แล้วเสด็จหลีกไป พระนางผู้ทรงศุภลักษณ์ทรงพาพระโอรสและพระธิดาเสด็จไปตามทางที่พระเจ้าสีพีเสด็จ{๑๐๙๘} [๒๘๗๘] ลำดับนั้น พระเวสสันดรขัตติยราชครั้นทรงบริจาคทานแล้ว ทรงถวายบังคมลาพระชนกพระชนนีและทรงทำประทักษิณ

[๒๘๗๙] แล้วเสด็จขึ้นรถพระที่นั่งซึ่งเทียมด้วยม้าสินธพ ๔ ตัว ทรงพาพระโอรสพระธิดาและพระชายาเสด็จไปยังภูเขาวงกต

{๑๐๙๙} [๒๘๘๐] ลำดับนั้น พระเวสสันดรราชเสด็จไปทางที่ผู้คนเป็นอันมากชุมนุมกัน ตรัสบอกลาว่า ‘เราขอไปละ ขอญาติทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่มีโรคเถิด’

{๑๑๐๐} [๒๘๘๑] เมื่อพระเวสสันดรเสด็จออกจากพระนครทรงเหลียวมาทอดพระเนตรดู แม้ครั้งนั้น แผ่นดินซึ่งมีขุนเขาสิเนรุและราวป่าเป็นเครื่องประดับก็ไหวแล้ว(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสให้พระนางมัทรีทอดพระเนตพระนครเป็นครั้งสุดท้ายว่า)

{๑๑๐๑} [๒๘๘๒] เชิญดูเถิดแม่มัทรี พระราชวังของพระเจ้าสีวิราชซึ่งเป็นสมบัติของพระราชบิดา เป็นที่อยู่ของพี่ ปรากฏเป็นภาพที่น่ารื่นรมย์(พระบรมศาสดาตรัสข้อความต่อไปว่า)

{๑๑๐๒} [๒๘๘๓] พราหมณ์ทั้งหลายได้ตามพระเวสสันดรนั้นไป พวกเขาได้ขอม้ากะพระองค์ พระองค์ถูกพราหมณ์ทั้งหลายทูลขอแล้วทรงมอบม้า ๔ ตัวให้แก่พราหมณ์ ๔ คนไป(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ทรงทราบว่าสัตว์ที่มาทำหน้าที่แทนม้าลากราชรถนั้นไปเป็นเทพบุตรจำแลงร่าง จึงตรัสกะพระนางมัทรีว่า)

{๑๑๐๓} [๒๘๘๔] เชิญดูเถิดแม่มัทรี ละมั่งทองปรากฏร่างงดงาม เป็นดังม้าที่ฝึกมาดีแล้ว มานำเราไป

(พระบรมศาสดาตรัสข้อความต่อไปว่า)

{๑๑๐๔} [๒๘๘๕] ต่อมาพราหมณ์คนที่ ๕ ในที่นั้นได้มาขอราชรถกะพระองค์ พระองค์ก็ทรงมอบราชรถให้แก่เขาไป และพระทัยของพระองค์มิได้ถูกกระทบกระเทือนเลย{๑๑๐๕} [๒๘๘๖] ลำดับนั้น พระเวสสันดรให้คนของพระองค์ลงแล้วทรงปลอบให้สบายใจ มอบรถม้าให้แก่พราหมณ์ผู้มุ่งหาทรัพย์ไป

(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสกะพระนางมัทรีว่า)

{๑๑๐๖} [๒๘๘๗] ดูก่อนแม่มัทรี เธอจงอุ้มกัณหา เธอผู้เป็นน้องจะเบากว่า พี่จักอุ้มชาลี เพราะชาลีเป็นพี่คงจะหนัก(พระบรมศาสดาตรัสข้อความต่อไปว่า)

{๑๑๐๗} [๒๘๘๘] พระราชาทรงอุ้มพระโอรส ส่วนพระราชบุตรีทรงอุ้มพระธิดาทรงยินดีร่วมกัน ตรัสปราศรัยถ้อยคำอันน่ารักกะกันและกันเสด็จดำเนินไป

จบ กัณฑ์ทานกัณฑ์

กัณฑ์วนปเวสน์

(พระบรมศาสดาตรัสข้อความที่พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสบอกพระนางมัทรีว่า)

{๑๑๐๘} [๒๘๘๙] ถ้ามีคนบางพวกเดินสวนทางมา เราจะถามมรรคากะพวกเขาว่าภูเขาวงกตอยู่ที่ไหน

[๒๘๙๐] พวกเขาเห็นเราในระหว่างมรรคานั้นก็พากันคร่ำครวญด้วยความกรุณา บอกถึงความลำบากว่าภูเขาวงกตยังอยู่อีกไกล(พระบรมศาสดาตรัสข้อความต่อไปว่า)

{๑๑๐๙} [๒๘๙๑] ครั้งนั้น พระกุมารกุมารีทั้งสองพระองค์ทอดพระเนตรเห็นต้นไม้ที่มีผลในป่าใหญ่ ก็ทรงกันแสงเพราะประสงค์ผลไม้เหล่านั้น[๒๘๙๒] ต้นไม้สูงใหญ่ดังจะเห็นพระกุมารกุมารีทั้งสองทรงกันแสงจึงโน้มกิ่งลงมาเองจนใกล้จะถึงพระกุมารกุมารีทั้งสอง

[๒๘๙๓] พระนางมัทรีผู้งดงามทั่วพระสรรพางคกายทอดพระเนตรเห็นเหตุอัศจรรย์ไม่เคยมี น่าขนพองสยองเกล้านี้ จึงซ้องสาธุการว่า

[๒๘๙๔] ‘อัศจรรย์จริงหนอ น่าขนพองสยองเกล้า ไม่เคยมีในโลก ด้วยพระเดชานุภาพแห่งพระเวสสันดร ต้นไม้จึงโน้มกิ่งลงมาเองได้’

{๑๑๑๐} [๒๘๙๕] เทวดาทั้งหลายมาช่วยย่นมรรคาให้กษัตริย์ทั้ง ๔ เสด็จถึงเจตรัฐโดยวันที่เสด็จออกนั่นเอง เพื่ออนุเคราะห์พระกุมารกุมารีทั้งสอง

{๑๑๑๑} [๒๘๙๖] กษัตริย์ทั้ง ๔ พระองค์นั้นทรงดำเนินในมรรคายืดยาว เสด็จถึงเจตรัฐอันเป็นชนบทที่เจริญมั่งคั่ง มีมังสะและข้าวดี ๆ เป็นอันมาก

{๑๑๑๒} [๒๘๙๗] สตรีชาวนครเจตรัฐเห็นพระนางมัทรีผู้มีศุภลักษณ์เสด็จมา ก็พากันห้อมล้อมกล่าวกันว่า ‘พระแม่เจ้าผู้เป็นสุขมาลชาติต้องมาเสด็จดำเนินด้วยพระบาทเปล่า

[๒๘๙๘] เคยทรงคานหามสีวิกามาศและราชรถแห่ห้อม วันนี้พระนางเจ้ามัทรีต้องเสด็จดำเนินในป่าด้วยพระบาทเปล่า’

{๑๑๑๓} [๒๘๙๙] พระยาเจตราชทั้งหลายได้ทัศนาเห็นพระเวสสันดรเข้า ต่างก็ทรงกันแสงเข้าไปเฝ้าทูลถามว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระองค์ทรงพระสำราญไม่มีโรคาพาธแลหรือ พระองค์ไม่มีความทุกข์แลหรือ พระราชบิดาของพระองค์หาพระโรคาพาธมิได้แลหรือ ชาวเมืองสีพีก็ไม่มีความทุกข์หรือ[๒๙๐๐] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พลนิกายของพระองค์พักอยู่ ณ ที่ไหน กระบวนรถของพระองค์พักอยู่ ณ ที่ไหน พระองค์ไม่มีม้าทรงไม่มีรถทรงเสด็จดำเนินมาสิ้นหนทางไกล ทรงถูกพวกอมิตรมายํ่ายีหรือ จึงได้เสด็จมาถึงทิศนี้’

(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๑๑๑๔} [๒๙๐๑] สหายรักทั้งหลายเอ๋ย ข้าพเจ้ามีความสุขดี ไม่มีโรคาพาธ ข้าพเจ้าไม่มีความทุกข์ อนึ่ง พระราชบิดาของข้าพเจ้าก็ทรงปราศจากพระโรคาพาธ และชาวเมืองสีพีก็สุขสำราญดี[๒๙๐๒] เพราะข้าพเจ้าได้ให้พญาเศวตกุญชรคชาธารซึ่งมีงางอนดุจคันไถแกล้วกล้าสามารถ รู้ชัดชัยภูมิแห่งสงครามทุกที่ เป็นช้างเผือกขาวผ่องประเสริฐสุด

[๒๙๐๓] คลุมด้วยผ้ากัมพลเหลือง กำลังซับมัน สามารถย่ำยีศัตรูได้ มีงางาม พร้อมทั้งพัดวาลวิชนี เป็นช้างเผือกขาวผ่องดังเขาไกรลาศ

[๒๙๐๔] พร้อมทั้งเศวตฉัตร เครื่องลาด หมอช้าง และควาญช้าง เป็นยานอันเลิศ เป็นราชพาหนะ ข้าพเจ้าได้ให้แก่พราหมณ์ไป

[๒๙๐๕] เพราะเหตุนั้น ชาวเมืองสีพีจึงพากันโกรธเคืองข้าพเจ้า ทั้งพระราชบิดาก็ทรงกริ้วเนรเทศข้าพเจ้ามา ข้าพเจ้าจะไปยังภูเขาวงกต ดูก่อนสหายรักทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงรับทราบโอกาสอันเป็นที่อยู่ในป่าด้วยเถิด’(พระยาเจตราชทั้งหลายกราบทูลว่า)

{๑๑๑๕} [๒๙๐๖] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระองค์เสด็จมาดีแล้ว พระองค์มิได้เสด็จมาร้ายเลย พระองค์ผู้เป็นอิสราธิบดีเสด็จมาถึงแล้ว ขอจงตรัสบอกพระประสงค์สิ่งซึ่งมีอยู่ในพระนครนี้[๒๙๐๗] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอเชิญเสวยสุธาโภชนาหาร ข้าวสาลี ผักดอง เหง้ามัน นํ้าผึ้ง และเนื้อ พระองค์เสด็จมาถึงแล้วถือว่าเป็นแขกของพวกข้าพระองค์

(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๑๑๑๖} [๒๙๐๘] สิ่งใดที่ท่านทั้งหลายให้แล้ว สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นอันข้าพเจ้ารับไว้แล้ว บรรณาการเป็นอันท่านทั้งหลายทำแล้วทุกอย่าง พระเจ้าสีวิราชทรงกริ้วข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะไปยังภูเขาวงกต ดูก่อนสหายรักทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงรับทราบโอกาสอันเป็นที่อยู่ในป่าด้วยเถิด(พระยาเจตราชทั้งหลายกราบทูลว่า)

{๑๑๑๗} [๒๙๐๙] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ เชิญเสด็จประทับ ณ เจตรัฐนี้ก่อนเถิด จนกว่าชาวเจตรัฐจักไปเฝ้าพระเจ้าสีวิราช

[๒๙๑๐] เพื่อทูลขอให้พระองค์ทรงทราบว่าพระมหาราชาผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีไม่มีโทษผิด ชาวเจตรัฐทั้งหลายได้ที่พึ่งแล้ว ยินดีจะแห่ห้อมแวดล้อมพระองค์ไป ข้าแต่พระบรมกษัตริย์ขอพระองค์ทรงทราบอย่างนี้เถิด(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสทัดทานว่า)

{๑๑๑๘} [๒๙๑๑] ท่านทั้งหลายอย่าได้ชอบใจการที่จะไปเฝ้าพระเจ้าสีวิราชเพื่อทูลขอให้พระองค์ทรงทราบว่าข้าพเจ้าไม่มีโทษผิดเลย ในเรื่องนั้น แม้พระเจ้าสีวิราชก็ไม่ทรงเป็นอิสระ

[๒๙๑๒] เพราะชาวเมืองสีพี ทั้งพลนิกาย และชาวนิคมพวกที่ยังโกรธเคืองอยู่ก็ปรารถนาจะกำจัดพระราชาเสียเพราะเหตุแห่งข้าพเจ้า

(พระยาเจตราชทั้งหลายกราบทูลว่า)

{๑๑๑๙} [๒๙๑๓] ข้าแต่พระองค์ผู้ผดุงรัฐ ถ้าพฤติการณเป็นไปในรัฐนั้นเช่นนี้ ชาวเจตรัฐก็ขอถวายตัวเป็นบริวาร เชิญเสด็จครองราชสมบัติในเจตรัฐนี้ทีเดียว

[๒๙๑๔] รัฐนี้ก็มั่งคั่งสมบูรณ์ ชนบทก็เพียบพูนกว้างใหญ่ ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์ทรงตกลงพระทัยที่จะปกครองราชสมบัติเถิดพระเจ้าข้า

(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๑๑๒๐} [๒๙๑๕] ข้าพเจ้าไม่มีความพอใจไม่ตกลงใจที่จะปกครองราชสมบัติ ท่านเจตบุตรทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้าผู้ถูกขับไล่จากแว่นแคว้น

[๒๙๑๖] ชาวเมืองสีพี ทั้งพลนิกาย และชาวนิคมคงไม่ยินดีเมื่อรู้ว่าชาวเจตรัฐราชาภิเษกข้าพเจ้าผู้ถูกเนรเทศออกจากแว่นแคว้น

[๒๙๑๗] แม้ความไม่เบิกบานใจพึงมีแก่ท่านทั้งหลายเพราะเหตุแห่งข้าพเจ้าเป็นแน่ ทั้งความบาดหมางและความทะเลาะกับชาวเมืองสีพี ข้าพเจ้าก็ไม่ชอบใจ

[๒๙๑๘] เมื่อเป็นเช่นนั้น ความบาดหมางก็จะรุนแรงขึ้นถึงกับรบรากันไม่ใช่น้อย คนเป็นอันมากก็จะฆ่าฟันกันเพราะเหตุแห่งข้าพเจ้าผู้เดียว

[๒๙๑๙] สิ่งใดอันท่านทั้งหลายให้แล้ว สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นอันข้าพเจ้ารับไว้แล้ว บรรณาการเป็นอันท่านทั้งหลายทำแล้วทุกอย่าง พระเจ้าสีวิราชทรงกริ้วข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะไปยังภูเขาวงกต ดูก่อนสหายรักทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงรับทราบโอกาสอันเป็นที่อยู่ในป่าด้วยเถิด

(พระยาเจตราชทั้งหลายกราบทูลว่า)

{๑๑๒๑} [๒๙๒๐] เชิญเถิด พวกข้าพระองค์จักกราบทูลภูมิประเทศซึ่งเป็นที่ราชฤๅษีทั้งหลายผู้ทรงบูชาไฟมีพระทัยตั้งมั่นประทับกันอยู่ ให้ทรงทราบเหมือนอย่างผู้ฉลาดในหนทางฉะนั้น

[๒๙๒๑] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า นั่นภูเขาศิลาชื่อว่าคันธมาทน์ เป็นสถานที่ที่พระองค์พร้อมด้วยพระโอรส พระธิดา และพระชายาสมควรจักประทับอยู่ พระเจ้าข้า

(พระบรมศาสดาตรัสข้อความต่อไปว่า)

{๑๑๒๒} [๒๙๒๒] พระยาเจตราชทั้งหลายก็ทรงกันแสง พระเนตรนองด้วยอัสสุชลกราบทูลพระเวสสันดรให้ทรงสดับว่า ‘ข้าแต่พระมหาราชเจ้า จากนี้ไปขอเชิญพระองค์ทรงบ่ายพระพักตร์ไปทางทิศอุดร เสด็จสัญจรตรงไปยังสถานที่ที่มีภูเขานั้น[๒๙๒๓] ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ ลำดับนั้น พระองค์จักทรงเห็นภูเขาเวปุลลบรรพตอันดาดาษไปด้วยหมู่ไม้นานาพันธุ์ มีเงาร่มเย็น เป็นที่รื่นรมย์ใจ

[๒๙๒๔] ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ พระองค์เสด็จล่วงเลยภูเขาเวปุลลบรรพตนั้นไปแล้ว ถัดนั้นไปจักได้ทรงเห็นแม่นํ้าอันมีนามว่าเกตุมดี เป็นแม่นํ้าลึก ไหลมาจากซอกเขา

[๒๙๒๕] เกลื่อนกลาดไปด้วยฝูงปลาหลากหลาย มีท่าราบเรียบดี มีนํ้ามาก พระองค์จะได้สรงสนานและเสวยที่แม่นํ้านั้น ปลุกปลอบพระโอรสและพระธิดาให้สำราญพระทัย

[๒๙๒๖] ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ ถัดนั้นไป พระองค์จะได้ทรงเห็นต้นไทรอันมีผลหวานฉ่ำอยู่บนยอดเขาอันเป็นที่รื่นรมย์มีเงาร่มเย็น เป็นที่เบิกบานใจ[๒๙๒๗] ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ ถัดนั้นไป พระองค์จะได้ทรงเห็นภูเขาศิลาชื่อว่านาลิกบรรพตที่คลาคล่ำไปด้วยฝูงนกนานาชนิดเป็นที่ชุมนุมแห่งหมู่กินนร[๒๙๒๘] ทางทิศอีสานแห่งนาลิกบรรพตนั้น มีสระนํ้าชื่อว่ามุจลินท์ ซึ่งดาดาษไปด้วยบุณฑริก บัวขาบ และดอกไม้มีกลิ่นหอมหวน

[๒๙๒๙] เชิญพระองค์ผู้เป็นดังพญาราชสีห์มีความจำนงเหยื่อเสด็จเข้าไปยังไพรสณฑ์วนสถานอันเป็นภูมิภาคเขียวชะอุ่มดังเมฆอยู่เนืองนิจสะพรั่งไปด้วยไม้ดอกและไม้ผลทั้งสองอย่าง[๒๙๓๐] ในไพรสณฑ์นั้น มีฝูงวิหคมากมายหลายหลากสี ส่งเสียงเสนาะเพราะพริ้ง ต่างประสานกันอยู่บนต้นไม้ที่ผลิดอกตามฤดูกาล

[๒๙๓๑] พระองค์เสด็จถึงซอกเขาอันเป็นทางเดินลำบาก เป็นต้นน้ำแห่งแม่นํ้าทั้งหลาย จะได้ทอดพระเนตรเห็นสระโบกขรณีอันดาดาษไปด้วยต้นทุ่มและต้นรกฟ้า[๒๙๓๒] มีหมู่ปลาหลากหลายเกลื่อนกลาด มีท่าราบเรียบดี มีน้ำมากเปี่ยมอยู่เสมอ เป็นสระสี่เหลี่ยม มีน้ำจืดสนิท ปราศจากกลิ่นเหม็น

[๒๙๓๓] พระองค์พึงสร้างบรรณศาลาทางทิศอีสานแห่งสระโบกขรณีนั้น ครั้นทรงสร้างบรรณศาลาสำเร็จแล้ว พึงทรงบำเพ็ญเพียรเลี้ยงพระชนม์ชีพด้วยการเที่ยวแสวงหามูลผลาหารเถิด

จบ กัณฑ์วนปเวสน์

กัณฑ์ชูชก

{๑๑๒๓} [๒๙๓๔] มีพราหมณ์คนหนึ่งชื่อว่าชูชกอยู่ในแคว้นกาลิงคะ ภรรยาของพราหมณ์นั้นเป็นสาวรุ่นมีชื่อว่าอมิตตตาปนา[๒๙๓๕] นางถูกพวกผู้หญิงในบ้านนั้นซึ่งพากันไปตักน้ำที่ท่านํ้ามารุมกันด่าว่าอย่างอึงมี่ว่า

[๒๙๓๖] ‘มารดาของเจ้าคงเป็นศัตรูแน่ และบิดาของเจ้าก็คงเป็นศัตรูแน่นอน จึงได้ยกเจ้าซึ่งยังเป็นสาวรุ่นให้แก่พราหมณ์เฒ่าเห็นปานนี้[๒๙๓๗] ไม่เกื้อกูลเลยแท้หนอ ที่พวกญาติของเจ้าแอบปรึกษากันยกเจ้าผู้ยังเป็นสาวรุ่นให้แก่พราหมณ์เฒ่าเห็นปานนี้พวกญาติของเจ้าคงเป็นศัตรูแน่ จึงได้แอบปรึกษากันยกเจ้าผู้ยังเป็นสาวรุ่นให้แก่พราหมณ์เฒ่าเห็นปานนี้

[๒๙๓๘] เป็นการทำชั่วแท้หนอ ที่พวกญาติของเจ้าแอบปรึกษากันยกเจ้าผู้ยังเป็นสาวรุ่นให้แก่พราหมณ์เฒ่าเห็นปานนี้[๒๙๓๙] เป็นความเลวทรามแท้หนอ ที่พวกญาติของเจ้าแอบปรึกษากันยกเจ้าผู้ยังเป็นสาวรุ่นให้แก่พราหมณ์เฒ่าเห็นปานนี้[๒๙๔๐] ไม่น่าพอใจเลยหนอ ที่พวกญาติของเจ้าแอบปรึกษากันยกเจ้าผู้ยังเป็นสาวรุ่นให้แก่พราหมณ์เฒ่าเห็นปานนี้[๒๙๔๑] เจ้าคงไม่พอใจอยู่กับผัวแก่ เจ้าผู้อยู่ในเรือนของพราหมณ์เฒ่าตายเสียดีกว่าอยู่

[๒๙๔๒] ดูก่อนแม่คนสวยคนงาม มารดาและบิดาของเจ้าคงหาชายอื่นให้เป็นผัวของเจ้าไม่ได้แน่ จึงยกเจ้าผู้ยังเป็นสาวรุ่นให้แก่พราหมณ์เฒ่าเห็นปานนี้

[๒๙๔๓] เจ้าคงจักบูชายัญไว้ไม่ดีในดิถีที่ ๙ คงจักไม่ได้ทำการบูชาไฟไว้มารดาบิดาจึงยกเจ้าผู้ยังเป็นสาวรุ่นให้แก่พราหมณ์เฒ่าเห็นปานนี้[๒๙๔๔] เจ้าคงจักด่าสมณพราหมณ์ผู้ม่งพรหมจรรย์เป็นเบื้องหน้า ผู้มีศีล เป็นพหูสูตในโลกไว้เป็นแน่ เจ้าจึงได้มาอยู่ในเรือนของพราหมณ์เฒ่าแต่ยังสาวรุ่นอย่างนี้[๒๙๔๕] การที่ถูกงูกัดก็ยังไม่เป็นทุกข์ การที่ถูกแทงด้วยหอกก็ยังไม่เป็นทุกข์ แต่การที่ได้เห็นผัวแก่นั้นแลเป็นทุกข์ด้วย เป็นความร้ายกาจด้วย[๒๙๔๖] การเล่นหัวกับผัวแก่ย่อมไม่มี การรื่นรมย์กับผัวแก่ย่อมไม่มี การเจรจาปราศรัยกับผัวแก่ย่อมไม่มี แม้จะกระซิกกระซี้ก็ไม่งาม[๒๙๔๗] แต่เมื่อใดผัวหนุ่มเมียสาวเย้าหยอกกันอยู่ในที่ลับ เมื่อนั้นความเศร้าทุกอย่างที่ค้างอยู่ในใจย่อมพินาศไปหมดสิ้น

[๒๙๔๘] เจ้ายังเป็นสาวรูปสวย พวกชายหนุ่มหมายปองยิ่งนัก เจ้าจงไปอยู่ที่ตระกูลญาติเถิด พราหมณ์เฒ่าจักให้เจ้ารื่นรมย์ได้อย่างไร(นางอมิตตตาปนาถูกพวกหญิงชาวบ้านรุมด่าว่าเช่นนั้น จึงทิ้งหม้อนํ้าร้องไห้กลับไปยังเรือน ถูกพราหมณ์ชูชกถาม จึงกล่าวว่า){๑๑๒๔} [๒๙๔๙] ดูก่อนท่านพราหมณ์ ฉันจักไม่ไปตักนํ้าที่แม่นํ้าให้ท่านอีกต่อไป เพราะพวกหญิงชาวบ้านมันรุมด่าฉัน เหตุที่ท่านเป็นคนแก่(ชูชกกล่าวปลอบว่า)

{๑๑๒๕} [๒๙๕๐] เจ้าอย่าได้ทำงานเพื่อฉันเลย เจ้าอย่าได้ตักนํ้ามาให้ฉันเลย ฉันจักตักนํ้าเอง เจ้าอย่าโกรธเลย

(นางอมิตตตาปนากล่าวว่า)

{๑๑๒๖} [๒๙๕๑] ฉันไม่ได้เกิดในตระกูลที่ใช้สามีให้ตักนํ้า ท่านพราหมณ์ ขอให้ท่านรู้อย่างนี้ว่าฉันจักไม่อยู่ในเรือนของท่านต่อไป[๒๙๕๒] ถ้าท่านจักไม่นำทาสหรือทาสีมาให้ฉัน ท่านพราหมณ์ ขอให้ท่านรู้อย่างนี้ว่าฉันจักไม่อยู่ในสำนักของท่านต่อไป

(ชูชกกล่าวว่า)

{๑๑๒๗} [๒๙๕๓] ดูก่อนแม่พราหมณี ศิลปกรรมหรือทรัพย์และข้าวเปลือกของฉันไม่มี ฉันจักนำทาสหรือทาสีแต่ที่ไหนมาให้เจ้า ฉันจักปรนนิบัติเจ้าเอง เจ้าอย่าโกรธเลย(นางอมิตตตาปนากล่าวว่า)

{๑๑๒๘} [๒๙๕๔] มานี่เถิด ฉันจักบอกให้แก่ท่านตามคำที่ฉันได้ฟังมา พระเวสสันดรราชฤๅษีประทับอยู่ที่ภูเขาวงกต

[๒๙๕๕] ท่านพราหมณ์จงไปทูลขอทาสและทาสีกะพระองค์เถิด เมื่อท่านทูลขอแล้ว พระองค์จักพระราชทานทาสและทาสีแก่ท่าน(ชูชกกล่าวว่า)

{๑๑๒๙} [๒๙๕๖] ฉันเป็นคนชราทุพพลภาพ ทั้งหนทางก็ไกลเดินไปได้ยาก เจ้าอย่ารำพันไปเลย อย่าเสียใจเลย ฉันจักปรนนิบัติเจ้าเอง เจ้าอย่าโกรธเลย(นางอมิตตตาปนากล่าวกระตุ้นว่า)

{๑๑๓๐} [๒๙๕๗] คนขลาดยังไม่ทันถึงสนามรบ ยังไม่ทันได้รบก็ยอมแพ้ ฉันใด ท่านพราหมณ์ก็ฉันนั้น ยังไม่ทันได้ไปก็ยอมแพ้เสียแล้ว

[๒๙๕๘] ถ้าท่านจักไม่นำทาสหรือทาสีมาให้ฉัน ขอให้ท่านรู้อย่างนี้ว่าฉันจักไม่อยู่ในเรือนของท่านต่อไป ฉันจักทำสิ่งที่ไม่พอใจให้แก่ท่าน ข้อนั้นจักเป็นความทุกข์ของท่าน[๒๙๕๙] ในคราวมหรสพซึ่งมีในต้นฤดูนักขัตฤกษ์ ท่านจักได้เห็นฉันผู้แต่งตัวสวยงามรื่นรมย์อยู่กับชายอื่น ๆ ข้อนั้นจักเป็นความทุกข์ของท่าน[๒๙๖๐] ดูก่อนท่านพราหมณ์ เมื่อท่านซึ่งเป็นคนแก่รำพันอยู่เพราะไม่เห็นฉัน ร่างกายที่งอก็จักงอยิ่งขึ้น ผมที่หงอกก็จักหงอกมากขึ้น(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความที่พราหมณ์ชูชกฟังคำตัดพ้อของนางอมิตตตาปนาแล้วสะดุ้งกลัว จึงตรัสว่า)

{๑๑๓๑} [๒๙๖๑] ลำดับนั้น พราหมณ์ตกใจกลัว ตกอยู่ในอำนาจของนางพราหมณี ถูกกามราคะบีบคั้น ได้กล่าวกะนางพราหมณีว่า[๒๙๖๒] ‘ดูก่อนแม่พราหมณี เจ้าจงทำเสบียงเดินทางให้ฉัน ทั้งขนมงา ขนมเทียน สัตตูก้อน สัตตูผง และข้าวผอก (ข้าวสำหรับกิน) เจ้าจงจัดให้ดี ๆ[๒๙๖๓] ฉันจักนำพระพี่น้องสองกุมารมาให้เป็นทาส พระกุมารทั้งสองนั้นเป็นผู้ไม่เกียจคร้าน จักปรนนิบัติเจ้าทั้งกลางคืนกลางวัน’{๑๑๓๒} [๒๙๖๔] พราหมณ์ชูชกผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพรหมสวมรองเท้าแล้ว ต่อจากนั้นก็ได้พร่ำสั่งเสียกระทำประทักษิณภรรยา

[๒๙๖๕] สมาทานวัตร มีหน้านองด้วยนํ้าตา หลีกไปสู่นครของชาวสีพีอันเจริญรุ่งเรือง เที่ยวแสวงหาทาสทาสี

{๑๑๓๓} [๒๙๖๖] พราหมณ์ชูชกไปในนครนั้นแล้วได้ถามประชาชนที่ชุมนุมกันอยู่ในที่นั้น ๆ ว่า ‘พระเจ้าเวสสันดรประทับอยู่ที่ไหน เราจะไปเฝ้าพระองค์ผู้บรมกษัตริย์ได้ที่ไหน’[๒๙๖๗] ผู้คนที่ชุมนุมกันอยู่ ณ ที่นั้นได้กล่าวตอบพราหมณ์นั้นว่า ‘พระเวสสันดรบรมกษัตริย์ถูกพวกท่านเบียดเบียนด้วยการให้ทานเกินไป จึงถูกเนรเทศจากแว่นแคว้นของพระองค์แล้วไปประทับอยู่ที่ภูเขาวงกต[๒๙๖๘] พระเวสสันดรบรมกษัตริย์ถูกพวกท่านเบียดเบียนด้วยการให้ทานเกินไป ทรงพาพระโอรสพระธิดาและพระมเหสีไปประทับอยู่ที่ภูเขาวงกต’

{๑๑๓๔} [๒๙๖๙] พราหมณ์ผู้มีความหมกมุ่นอยู่แต่ในกามซึ่งถูกนางพราหมณีขอร้องมาแล้วนั้น ได้เสวยทุกข์เป็นอันมากในป่าอันเกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์ร้าย เป็นที่อยู่อาศัยแห่งแรดและเสือเหลือง[๒๙๗๐] แกถือไม้เท้าสีเหมือนผลมะตูม อีกทั้งเครื่องบูชาไฟและเต้านํ้าเข้าไปสู่ป่าใหญ่ซึ่งเป็นที่ได้ยินว่าพระเวสสันดรผู้ประทานสิ่งที่ปรารถนาประทับอยู่

[๒๙๗๑] เมื่อพราหมณ์นั้นเข้าไปสู่ป่าใหญ่ได้ถูกสุนัขล้อมไล่ ตาแกร้องเสียงขรม เดินหลงทางห่างออกไปไกล

[๒๙๗๒] ลำดับนั้น พราหมณ์ผู้โลภในโภคะ ไม่มีความสำรวม เมื่อหลงทางที่จะไปยังภูเขาวงกต ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า

{๑๑๓๕} [๒๙๗๓] ‘ใครเล่าจะพึงบอกถึงพระเวสสันดรราชโอรสผู้ประเสริฐ ผู้ทรงชนะความตระหนี่ ไม่มีใครให้แพ้ได้ ทรงให้ความปลอดภัยในเวลามีภัยแก่เราได้

[๒๙๗๔] พระองค์เป็นที่พึ่งของพวกยาจก ดังพระแม่ธรณีเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายฉะนั้น ใครเล่าจะพึงบอกถึงพระเวสสันดรมหาราชผู้เปรียบเหมือนแม่พระธรณีแก่เราได้[๒๙๗๕] พระองค์เป็นที่ไปรวมกันของพวกยาจก ดังสมุทรสาครเป็นที่ไหลไปรวมแห่งแม่นํ้าทั้งหลายฉะนั้น ใครเล่าจะพึงบอกถึงพระเวสสันดรมหาราชผู้เปรียบเหมือนสมุทรสาครแก่เราได้[๒๙๗๖] พระองค์เป็นดังสระนํ้า ที่มีท่าอันงาม ลงดื่มได้ง่าย มีนํ้าเย็นเป็นที่รื่นรมย์ใจ ดาดาษไปด้วยบุณฑริกและบัวขาบ สะพรั่งด้วยเกสรบัว ใครเล่าจะพึงบอกถึงพระเวสสันดรมหาราชผู้เปรียบเหมือนสระนํ้าแก่เราได้[๒๙๗๗] ใครเล่าจะพึงบอกถึงพระเวสสันดรมหาราชผู้เปรียบเหมือนต้นโพที่เกิดอยู่ใกล้ทาง

มีเงาร่มเย็น น่ารื่นรมย์ใจ เป็นที่พักอาศัยของคนเดินทางผู้เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้ามาในเวลาร้อนแก่เราได้[๒๙๗๘] ใครเล่าจะพึงบอกถึงพระเวสสันดรมหาราชผู้เปรียบเหมือนต้นไทรที่เกิดอยู่ใกล้ทาง มีเงาร่มเย็น น่ารื่นรมย์ใจ เป็นที่พักอาศัยของคนเดินทางผู้เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้ามาในเวลาร้อนแก่เราได้[๒๙๗๙] ใครเล่าจะพึงบอกถึงพระเวสสันดรมหาราชผู้เปรียบเหมือนต้นมะม่วงที่เกิดอยู่ใกล้ทาง มีเงาร่มเย็น น่ารื่นรมย์ใจ เป็นที่พักอาศัยของคนเดินทางผู้เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้ามาในเวลาร้อนแก่เราได้[๒๙๘๐] ใครเล่าจะพึงบอกถึงพระเวสสันดรมหาราชผู้เปรียบเหมือนต้นสาละที่เกิดอยู่ใกล้ทาง มีเงาร่มเย็น น่ารื่นรมย์ใจ เป็นที่พักอาศัยของคนเดินทางผู้เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้ามาในเวลาร้อนแก่เราได้

[๒๙๘๑] ใครเล่าจะพึงบอกถึงพระเวสสันดรมหาราชผู้เปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่ที่เกิดอยู่ใกล้ทาง มีเงาร่มเย็น น่ารื่นรมย์ใจ เป็นที่พักอาศัยของคนเดินทางผู้เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้ามาในเวลาร้อนแก่เราได้[๒๙๘๒] ก็เมื่อเราเข้าไปในป่าใหญ่รำพันอยู่อย่างนี้ ผู้ใดบอกว่าเรารู้ ผู้นั้นจะพึงยังความยินดีให้เกิดแก่เรา

[๒๙๘๓] เมื่อเราเข้าไปในป่าใหญ่รำพันอยู่อย่างนี้ ผู้ใดบอกที่ประทับของพระเวสสันดรว่าเรารู้ ผู้นั้นจะพึงประสบบุญเป็นอันมากด้วยคำพูดคำเดียวนั้น’

{๑๑๓๖} [๒๙๘๔] พรานเจตบุตรเที่ยวอยู่ในป่าได้ตอบแก่ชูชกนั้นว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ พระหน่อกษัตริย์ถูกพวกท่านรบกวนด้วยการให้ทานเกินไป จึงถูกเนรเทศจากแว่นแคว้นของพระองค์มาประทับอยู่ที่ภูเขาวงกต[๒๙๘๕] ดูก่อนพราหมณ์ พระหน่อกษัตริย์ถูกพวกท่านรบกวนด้วยการให้ทานเกินไป ต้องทรงพาพระโอรสพระธิดาและพระมเหสีมาประทับอยู่ที่ภูเขาวงกต

[๒๙๘๖] ท่านเป็นผู้มีปัญญาทราม ที่ทำแต่กิจที่ไม่ควรทำ ออกจากแว่นแคว้นตามมาถึงป่าใหญ่ เที่ยวแสวงหาพระราชบุตรอยู่ดุจนกยางเที่ยวหาปลาอยู่ในนํ้าฉะนั้น

[๒๙๘๗] ดูก่อนพราหมณ์ เราจักไม่ให้ชีวิตแก่เจ้าในที่นี้ ลูกศรที่เราจะยิงนี้แหละจักดื่มเลือดเจ้า

[๒๙๘๘] ดูก่อนพราหมณ์ เราจักตัดหัวของเจ้า เชือดเอาหัวใจพร้อมทั้งไส้พุง แล้วจักบูชาปันถสกุณยัญ พร้อมด้วยเนื้อของเจ้า

[๒๙๘๙] ดูก่อนพราหมณ์ เราจักเชือดหัวใจของเจ้ายกขึ้นเป็นเครื่องเซ่นสังเวย พร้อมด้วยเนื้อ มันข้น และสมองของเจ้า

[๒๙๙๐] ดูก่อนพราหมณ์ ข้อนั้นจักเป็นยัญที่เราบูชาดีแล้ว เซ่นสรวงดีแล้วด้วยเนื้อของเจ้า เจ้าจะได้ไม่นำพระมเหสีและพระโอรสพระธิดาของพระราชบุตรไป(ชูชกโกหกว่า)

{๑๑๓๗} [๒๙๙๑] ดูก่อนเจตบุตร จงฟังเราก่อน พราหมณ์ผู้เป็นทูตเป็นผู้ที่ใคร ๆ ไม่ควรฆ่า เพราะเหตุนั้นแล คนทั้งหลายย่อมไม่ฆ่าทูต นี้เป็นธรรมเนียมสืบเนื่องมาแต่โบราณ[๒๙๙๒] ชาวเมืองสีพีทุกคนตกลงกันแล้ว พระบิดาก็ทรงปรารถนาจะพบพระราชบุตร และพระมารดาของพระราชบุตรนั้นก็ทรงทุพพลภาพ พระเนตรทั้งสองของพระมารดานั้นจักขุ่นมัวไปในไม่ช้า[๒๙๙๓] เราเป็นทูตที่ชาวเมืองสีพีเหล่านั้นส่งมา ดูก่อนเจตบุตร จงฟังเราก่อน เราจักนำพระราชบุตรเสด็จกลับ ถ้าเจ้ารู้ จงบอกหนทางแก่เราเถิด

(พรานเจตบุตรกล่าวว่า)

{๑๑๓๘} [๒๙๙๔] ดูก่อนพราหมณ์ ท่านเป็นทูตที่รักของพระเวสสันดรผู้เป็นที่รักของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะให้เต้านํ้าผึ้งและขาเนื้อย่างเป็นบรรณาการแก่ท่าน และจักบอกประเทศที่พระเวสสันดรหน่อกษัตริย์ผู้ประทานสิ่งที่ปรารถนาประทับอยู่แก่ท่าน

จบ กัณฑ์ชูชก

กัณฑ์จุลพน

(พรานเจตบุตรได้ชี้บอกหนทางให้แก่ชูชกว่า)

{๑๑๓๙} [๒๙๙๕] ดูก่อนมหาพราหมณ์ ภูเขาศิลานั่นชื่อว่าคันธมาทน์ เป็นที่ที่พระเวสสันดรประทับอยู่พร้อมด้วยพระโอรสพระธิดาและพระมเหสี

[๒๙๙๖] ทรงเพศนักบวชอันประเสริฐ ทรงถือขอสำหรับสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟ และชฎา ทรงนุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือแผ่นดินทรงบูชาไฟอยู่

[๒๙๙๗] ทิวไม้เขียวที่ออกผลต่าง ๆ และอัญชนบรรพตที่เขียวชะอุ่มยอดเสียดฟ้า ก็เห็นปรากฏอยู่นั่น

[๒๙๙๘] นั่นป่าไม้ตะแบก หูกวาง ไม้ตะเคียน ไม้รัง ไม้สะคร้อ ไม้ย่างทรายโอนเอนไปตามลมอยู่ เหมือนหนุ่มน้อยที่ดื่มสุราครั้งแรกก็เมาซวนเซฉะนั้น

[๒๙๙๙] ท่านจะได้ฟังเสียงฝูงนกที่จับอยู่บนกิ่งไม้ปานดังเสียงเพลงขับทิพย์ คือ เหล่านกโพระดก นกดุเหว่า โผผินบินจากต้นไม้โน้นมาสู่ต้นไม้นี้

[๓๐๐๐] ทั้งหมู่ไม้ที่ต้องลมพัดสะบัดกิ่งและใบเสียดสีกันคล้ายกับจะเรียกคนผู้กำลังเดินไปให้หยุด และเหมือนดังชักชวนคนผู้จะผ่านไปให้ยินดีชื่นชมพักผ่อน เป็นที่ที่พระเวสสันดรประทับอยู่พร้อมด้วยพระโอรส พระธิดา และพระมเหสี[๓๐๐๑] ทรงเพศเป็นพราหมณ์ ทรงถือขอสำหรับสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟ และชฎา ทรงนุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือแผ่นดิน ทรงบูชาไฟอยู่

{๑๑๔๐} [๓๐๐๒] ในบริเวณอาศรมนั้น มีหมู่ไม้มะม่วง มะขวิด ขนุน ไม้สาละ ไม้หว้า สมอพิเภก สมอไทย มะขามป้อม ไม้โพ ไม้พุทรา

[๓๐๐๓] มะพลับทอง ต้นไทร มะสัง มะซางหวาน และมะเดื่อ ที่มีผลสุกแดงเรื่อ ๆ อยู่ในที่ต่ำ ๆ

[๓๐๐๔] ในบริเวณอาศรมนั้นมีต้นปาเรวัต ต้นกล้วยผลยาว ต้นองุ่น ต้นจันทน์ซึ่งมีรสหวานเหมือนน้ำผึ้งรวง มีรวงผึ้งที่ไม่มีตัวซึ่งคนเอื้อมมือปลิดมาบริโภคได้เอง

[๓๐๐๕] มีต้นมะม่วง บางต้นออกช่อ บางต้นเริ่มติดผล ใบร่วง บางต้นมีทั้งผลดิบและผลสุก ผลมะม่วงดิบและสุกทั้งสองอย่างนั้นมีสีดังหลังกบ

[๓๐๐๖] อนึ่ง ในบริเวณอาศรมนั้น คนที่ยืนอยู่ใต้ต้นก็เก็บมะม่วงสุกกินได้ ผลมะม่วงดิบและสุกมีสีสวย กลิ่นหอม และมีรสอร่อยที่สุด

[๓๐๐๗] เป็นที่น่าอัศจรรย์แก่ข้าพเจ้าเหลือเกิน ถึงกับข้าพเจ้าออกอุทานว่า ‘อือ ๆ’ ที่ประทับอยู่ของพระเวสสันดรนั้นเป็นดังที่ประทับอยู่ของทวยเทพ งดงามปานดังเทวอุทยานนันทวัน[๓๐๐๘] ต้นตาล ต้นมะพร้าว และอินทผลัมที่มีอยู่ในป่าใหญ่ มีดอกเรียงรายกันอยู่เหมือนพวงมาลัยที่ถูกร้อยไว้ หมู่ไม้เหล่านั้นปรากฏดังยอดธงชัย[๓๐๐๙] ในบริเวณอาศรมนั้น มีหมู่ไม้ต่าง ๆ พันธุ์ คือ ไม้โมกมัน โกฐสะค้าน แคฝอย ไม้บุนนาค บุนนาคเขา และไม้ซึก มีดอกบานสะพรั่งสีต่าง ๆ กัน เหมือนดาวประดับฟ้า[๓๐๑๐] อนึ่ง ในบริเวณอาศรมนั้น มีไม้ราชพฤกษ์ ไม้มะเกลือ กฤษณา รักดำ ต้นไทรใหญ่ ไม้รังไก่ ไม้ประดู่ ที่มีดอกบานสะพรั่ง

[๓๐๑๑] ในบริเวณอาศรมนั้น มีไม้โมกหลวง ไม้สน ไม้กระทุ่ม ไม้ช่อ ไม้ตะแบก ไม้สาละ ล้วนมีดอกบานเป็นพุ่มพวงดังลอมฟาง

[๓๐๑๒] ในที่ไม่ไกลอาศรมอันเป็นภูมิภาคที่น่ารื่นรมย์ใจนั้น ยังมีสระโบกขรณีที่ดาดาษไปด้วยดอกปทุมชาติและอุบล ดังสระโบกขรณีในอุทยานนันทวันของทวยเทพ[๓๐๑๓] <*> อนึ่ง ณ ที่ใกล้สระโบกขรณีนั้น มีฝูงนกดุเหว่าเมารสดอกไม้ส่งเสียงไพเราะจับใจ ทำป่านั้นให้ดังอึกทึกถึกก้องในคราวที่หมู่ไม้ผลิดอกแย้มบานตามฤดูกาล

[๓๐๑๔] รสหวานดังนํ้าผึ้งร่วงหล่นจากเกสรดอกไม้มาค้างอยู่บนใบบัว อนึ่ง ลมทางทิศใต้และทางทิศตะวันตกพัดมาที่อาศรมนั้น ทำให้อาศรมเป็นสถานที่เกลื่อนกลาดไปด้วยละอองเกสรปทุมชาติ

[๓๐๑๕] ในสระโบกขรณีนั้น มีกระจับขนาดใหญ่ ทั้งข้าวสาลีอ่อนบ้างแก่บ้างล้มดาดาษอยู่บนภาคพื้น และในสระโบกขรณีนั้นมีนํ้าใสสะอาด มองเห็นฝูงปลา เต่า และปูเป็นอันมากสัญจรไปมาเป็นหมู่ ๆ มีนํ้าหวานปานนํ้าผึ้งไหลออกจากเหง้าบัว มีนํ้าปานนมสดและเนยใสไหลออกจากสายบัว

[๓๐๑๖] ป่านั้นมีกลิ่นหอมชนิดต่าง ๆ ถูกลมรำเพยพัดมาก็หอมฟุ้งตลบไป ป่านั้นเหมือนดังจะชวนเชิญคนที่มาถึงแล้วให้เบิกบานด้วยดอกไม้และกิ่งไม้ที่มีกลิ่นหอม แมลงภู่ทั้งหลายต่างก็บินว่อนส่งเสียงอยู่โดยรอบด้วยกลิ่นดอกไม้

[๓๐๑๗] อนึ่ง ที่ใกล้อาศรมนั้น มีฝูงวิหคเป็นอันมากหลายหลากสีจู๋จี๋อยู่กับคู่ของตน กู่ขันประชันเสียงกัน

[๓๐๑๘] มีฝูงนกอีก ๔ ฝูงทำรังอยู่ใกล้สระโบกขรณี คือ หมู่ที่ ๑ ชื่อว่านันทิกา พากันร้องทูลเชิญพระเวสสันดรให้ชื่นชมยินดีอยู่ในป่านี้ หมู่ที่ ๒ ชื่อว่าชีวปุตตา พากันร่ำร้องถวายพระพรให้พระเวสสันดรพร้อมด้วยพระโอรส พระธิดา และพระมเหสีทรงมีพระชนม์ยืนนานด้วยความสุขสำราญ หมู่ที่ ๓ ชื่อว่าชิวปุตตาปิยาจโน พากันรํ่าร้องถวายพระพรให้ทรงพระสำราญมีพระชนมายุยืนนานไม่มีข้าศึกศัตรู หมู่ที่ ๔ ชื่อว่าปิยาปุตตาปิยานันทา พากันร่ำร้องถวายพระพรให้พระโอรส พระธิดา และพระมเหสีจงเป็นที่รักของพระองค์ ขอพระองค์จงเป็นที่รักของพระโอรส พระธิดา และพระมเหสี ทรงชื่นชมโสมนัสต่อกัน

[๓๐๑๙] ดอกไม้ทั้งหลายตั้งเรียงรายกันอยู่เหมือนพวงมาลัยที่เขาร้อยไว้หมู่ไม้เหล่านั้นปรากฏดังยอดธงชัย มีดอกสีต่าง ๆ กัน ดังนายช่างผู้ฉลาดเก็บมาร้อยกรองไว้ เป็นที่ที่พระเวสสันดรประทับอยู่พร้อมด้วยพระโอรสพระธิดาและพระมเหสี[๓๐๒๐] ทรงถือขอสำหรับสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟ และชฎา ทรงนุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือแผ่นดิน ทรงบูชาไฟ

(ชูชกถามพรานเจตบุตรว่า)

{๑๑๔๑} [๓๐๒๑] เออนี่ ลุงมีข้าวสัตตู ผงที่คลุกด้วยนํ้าผึ้งและข้าวสัตตูก้อนมีรสหวานอร่อยที่นางอมิตตดาจัดแจงให้ไว้ ลุงจะแบ่งให้แก่เจ้า

(พรานเจตบุตรกล่าวว่า)

{๑๑๔๒} [๓๐๒๒] ข้าแต่ท่านพราหมณ์ จงเอาไว้เป็นเสบียงทางของท่านเถิด ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาเสบียงทาง ข้าแต่ท่านพราหมณ์ ขอเชิญท่านจงรับนํ้าผึ้งกับขาเนื้อย่างจากสำนักของข้าพเจ้านั้เอาไปเป็นเสบียงทางอีกด้วย และขอท่านจงไปตามสบายเถิด[๓๐๒๓] หนทางนี้เป็นทางเดินได้คนเดียว ตรงลิ่วไปถึงอาศรมของอัจจุตฤๅษี แม้อัจจุตฤๅษีที่อยู่ในอาศรมนั้น มีฟันเขรอะ มีศีรษะเปื้อนฝุ่น ถือเพศเป็นพราหมณ์ มีขอสำหรับสอยผลไม้เครื่องบูชาไฟ และชฎา

[๓๐๒๔] นุ่งห่มหนังเสือ นอนเหนือแผ่นดิน บูชาไฟ ลุงไปถึงแล้วเชิญถามท่านเถิด ท่านจักบอกหนทางให้แก่ลุง

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๑๔๓} [๓๐๒๕] ชูชกผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพราหมณ์ได้ฟังคำของเจตบุตรดังนี้แล้วก็มีจิตยินดีเป็นอย่างยิ่ง ทำประทักษิณเจตบุตรแล้วได้เดินทางตรงไป ณ สถานที่อันอัจจุตฤๅษีสถิตอยู่

จบ กัณฑ์จุลพน

กัณฑ์มหาพน

{๑๑๔๔} [๓๐๒๖] ชูชกพราหมณ์ภารทวาชโคตรนั้นเมื่อเดินไปตามทางที่เจตบุตรพรานป่าแนะให้ก็ได้พบอัจจุตฤๅษี แล้วได้เจรจาปราศรัยกับอัจจุตฤๅษีไต่ถามถึงทุกข์สุขว่า[๓๐๒๗] ‘พระคุณเจ้าไม่มีโรคาพาธเบียดเบียนบ้างหรือ มีความสุขสำราญดีหรือ ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยการแสวงหาผลไม้ได้สะดวกหรือ มูลผลาหารมมากหรือ[๓๐๒๘] เหลือบยุงและสัตว์เลื้อยคลานเห็นทีจะมีน้อยกระมัง ในป่าอันเกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์ร้ายไม่มีกลํ้ากรายเขามารบกวนบ้างหรือ(อัจจุตฤๅษีตอบว่า)

{๑๑๔๕} [๓๐๒๙] ดูก่อนพราหมณ์ เราไม่มีโรคาพาธเบียดเบียน มีความสุขสำราญดี ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยการแสวงหาผลไม้ได้สะดวกดี ทั้งมูลผลาหารก็มีมาก

[๓๐๓๐] ทั้งเหลือบยุงและสัตว์เลื้อยคลานก็น้อย ในป่าอันเกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์ร้าย ก็ไม่มีกล้ำกรายมารบกวนเราเลย

[๓๐๓๑] เมื่อเรามาอยู่ในอาศรมนี้หลายปีมาแล้ว เราไม่รู้สึกว่าจะมีอาพาธอันไม่เป็นที่รื่นรมย์ใจเกิดขึ้นเลย

[๓๐๓๒] ดูก่อนมหาพราหมณ์ ท่านมาดีแล้ว ท่านมิได้มาร้าย ดูก่อนท่านผู้เจริญ เชิญท่านเข้ามาภายใน เชิญล้างเท้าทั้งสองของท่าน

[๓๐๓๓] ผลมะพลับ ผลมะหาด ผลมะซาง ผลหมากเม่า มีรสหวานปานนํ้าผึ้ง เชิญท่านเลือกบริโภคแต่ผลที่ดี ๆ

[๓๐๓๔] แม้นํ้านี้ก็เย็นสนิท เรานำมาจากซอกเขา ดูก่อนมหาพราหมณ์ ถ้าท่านจำนงหวัง ก็เชิญดื่มตามสบายเถิด

(ชูชกกล่าวว่า)

{๑๑๔๖} [๓๐๓๕] สิ่งใดอันพระคุณเจ้าให้แล้ว สิ่งนั้นทั้งหมดข้าพเจ้าขอรับไว้บรรณาการเป็นอันพระคุณเจ้าทำแล้วทุกอย่าง ข้าพเจ้ามาเพื่อจะเยี่ยมเยียนพระเวสสันดรราชฤๅษีโอรสของพระเจ้ากรุงสญชัยซึ่งพลัดพรากจากชาวสีพีมาช้านาน ถ้าพระคุณเจ้าทราบสถานที่ประทับ ก็ขอได้โปรดแจ้งแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด(อัจจุตฤๅษีกล่าวว่า)

{๑๑๔๗} [๓๐๓๖] ท่านมานี่เพื่อเป็นศรีสวัสดิ์ เพื่อมาเยี่ยมเยียนพระเวสสันดรก็หาไม่ เราเข้าใจว่าท่านปรารถนาพระมเหสีผู้เคารพนบนอบพระราชสวามีไปเป็นภรรยา หรือมิฉะนั้น ท่านก็ปรารถนาพระกัณหาชินาราชกุมารีและพระชาลีราชกุมารไปเป็นทาสทาสี

[๓๐๓๗] หรือไม่ก็มาเพื่อจะนำเอาพระมารดาและพระราชกุมารกุมารีทั้งสามพระองค์ไปจากป่า ดูก่อนพราหมณ์ โภคสมบัติ ทรัพย์ และข้าวเปลือกของพระองค์มิได้มี(ชูชกกล่าวว่า)

{๑๑๔๘} [๓๐๓๘] ข้าพเจ้าเป็นผู้ที่ท่านยังไม่สมควรจะโกรธเคือง เพราะข้าพเจ้ามิได้มาเพื่อขอทาน การพบเห็นอริยชนเป็นความดี การอยู่ร่วมกับอริยชนเป็นสุขทุกเมื่อ[๓๐๓๙] พระเวสสันดรสีวิราชเสด็จพลัดพรากจากชาวสีพีมา ข้าพเจ้ายังมิได้เห็นเลย ข้าพเจ้ามาเพื่อจะเยี่ยมเยียนพระองค์ ถ้าพระคุณเจ้าทราบสถานที่ประทับ โปรดแจ้งแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด(อัจจุตฤๅษีเชื่อคำของชูชก จึงชี้บอกทางว่า)

{๑๑๔๙} [๓๐๔๐] ดูก่อนมหาพราหมณ์ ภูเขาศิลานั่นชื่อว่าคันธมาทน์ เป็นที่ที่พระเวสสันดรเจ้าประทับอยู่พร้อมด้วยพระโอรสพระธิดาและพระมเหสี[๓๐๔๑] ทรงเพศนักบวชอันประเสริฐ ทรงถือขอสำหรับสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟ และชฎา ทรงนุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือแผ่นดิน ทรงบูชาไฟอยู่[๓๐๔๒] ทิวไม้เขียวที่ออกผลต่าง ๆ และอัญชนบรรพตที่เขียวชะอุ่มยอดเสียดฟ้า เห็นปรากฏอยู่นั่น

[๓๐๔๓] นั่นเหล่าไม้ตะแบก หูกวาง ไม้ตะเคียน ไม้รัง ไม้ตะคร้อ ไม้ย่างทรายโอนเอนไปตามลมอยู่ เหมือนหนุ่มน้อยที่ดื่มสุราครั้งแรกก็เมาซวนเซฉะนั้น

[๓๐๔๔] ท่านจะได้ฟังเสียงฝูงนกที่จับอยู่บนกิ่งไม้ปานดังเสียงเพลงขับทิพย์ คือ เหล่านกโพระดก นกดุเหว่า โผผินบินจากต้นไม้โน้นมาสู่ต้นไม้นี้

[๓๐๔๕] ทั้งหมู่ไม้ที่ต้องลมพัดสะบัดกิ่งและใบเสียดสีกันคล้ายกับจะเรียกคนผู้กำลังเดินไปให้หยุด และเหมือนดังชักชวนคนผู้จะผ่านไปให้ยินดีชื่นชมพักผ่อน เป็นที่ที่พระเวสสันดรประทับอยู่พร้อมด้วยพระโอรสพระธิดาและพระมเหสี[๓๐๔๖] ทรงเพศเป็นนักบวชอันประเสริฐ ทรงถือขอสำหรับสอยผลไม้ เครื่องบูชา ไฟ และชฎา ทรงนุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือแผ่นดิน ทรงบูชาไฟอยู่

[๓๐๔๗] ที่ภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์ใจ มีดอกกุ่มตกอยู่เกลื่อนกลาด พื้นแผ่นดินเขียวชะอุ่มไปด้วยหญ้าแพรก ณ ที่นั้นไม่มีฝุ่นฟุ้งขึ้นเลย

[๓๐๔๘] หญ้านั้นมีสีเขียวคล้ายขนคอนกยูง เปรียบด้วยสัมผัสแห่งสำลีหญ้าโดยรอบยาวไม่เกิน ๔ องคุลี

[๓๐๔๙] ต้นมะม่วง ต้นหว้า ต้นมะขวิด และมะเดื่อมีผลสุก อยู่ในที่ต่ำ ๆ ป่าไม้นั้นทำความยินดีให้เพิ่มพูนด้วยต้นไม้ที่มีผลบริโภคได้

[๓๐๕๐] นํ้าก็ใสสะอาด กลิ่นหอมดี มีสีดังแก้วไพฑูรย์ เป็นที่อยู่ของฝูงปลา ไหลหลั่งมาในป่านั้น

[๓๐๕๑] ที่ภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์ใจในที่ไม่ไกลอาศรมนั้น มีสระโบกขรณีซึ่งดาดาษไปด้วยปทุมชาติและอุบล เหมือนดังที่มีอยู่ในอุทยานนันทวันของทวยเทพ

[๓๐๕๒] ดูก่อนพราหมณ์ ในสระนั้นมีอุบลชาติ ๓ ชนิด คือ บัวเขียว บัวขาว และบัวแดง งามวิจิตรมากมาย

{๑๑๕๐} [๓๐๕๓] ในสระนั้นมีปทุมชาติสีขาวดังผ้าโขมพัสตร์ สระนั้นชื่อว่ามุจลินท์ดาดาษไปด้วยอุบลขาว จงกลนี และผักบุ้ง

[๓๐๕๔] อนึ่งเล่า ปทุมชาติในสระนั้นมีดอกบานสะพรั่งปรากฏหากำหนดประมาณมิได้ บ้างก็บานในคิมหันตฤดู บ้างก็บานในเหมันตฤดู ปรากฏเหมือนแผ่กระจายอยู่ในน้ำลึกประมาณเพียงเข่า[๓๐๕๕] บุปผชาติอันงามวิจิตรชูดอกสะพรั่ง ส่งกลิ่นหอมฟุ้งตลบไป หมู่ภมรโผผินบินว่อนเสียงวู่ ๆ อยู่โดยรอบเพราะกลิ่นหอมแห่งบุปผชาติ

{๑๑๕๑} [๓๐๕๖] อนึ่งเล่า พราหมณ์ ที่ใกล้ขอบสระนั้นมีต้นไม้หลากหลายชนิดอยู่ คือ ต้นกระทุ่ม ต้นแคฝอย และต้นทองหลางผลิดอกบานสะพรั่ง[๓๐๕๗] ต้นปรู ต้นซาก ต้นปาริชาตดอกบานสะพรั่ง ต้นกากะทิง ต้นไม้เหล่านี้มีอยู่สองฟากปากสระมุจลินท์

[๓๐๕๘] ต้นซึก ต้นแคขาว บัวบกส่งกลิ่นหอมฟุ้งไป ต้นคนทีสอ ต้นคนทีเขมา และต้นประดู่มีอยู่ที่ใกล้สระนั้นมีดอกบานสะพรั่ง

[๓๐๕๙] ต้นมะคำไก่ ต้นมะซาง ต้นแก้ว ต้นมะรุม การะเกด กรรณิการ์ และชบามีดอกบานสะพรั่ง

[๓๐๖๐] ต้นรกฟ้า ต้นอินทนิล ต้นสะท้อน และต้นทองกวาวมีดอกแย้มบาน ผลิดอกออกยอดพร้อม ๆ กัน รุ่งเรืองงดงาม

[๓๐๖๑] ต้นมะรื่น ต้นตีนเป็ด กล้วย ต้นคำฝอย นมแมว คนทาประดู่ลาย ต้นสลอดมีดอกบานสะพรั่ง

[๓๐๖๒] ต้นมะไฟ ต้นงิ้ว ต้นช้างน้าว พุดขาว กฤษณา โกฐเขมา โกฐสอ มีดอกบานสะพรั่ง

[๓๐๖๓] ต้นไม้ในบริเวณสระนั้น มีทั้งอ่อนและแก่ ต้นตรง ไม่คดงอ ดอกบาน ตั้งอยู่สองข้างอาศรมโดยรอบเรือนไฟ

{๑๑๕๒} [๓๐๖๔] อนึ่ง ภูตคามเนินอันมากเกิดขึ้นใกล้ขอบสระนั้น คือ ตระไคร้ ถั่วเขียว ถั่วราชมาส สาหร่าย สันตะวา

[๓๐๖๕] นํ้าในสระนั้นถูกลมรำเพยพัด เกิดเป็นระลอกคลื่นกระทบฝั่งมีหมู่แมลงผึ้งบินว่อนเคล้าเอาเกสรดอกไม้ที่แย้มบาน สีเสียดเทศ เต่าร้าง ผักบุ้งร้วม มีมากในที่ต่าง ๆ[๓๐๖๖] ดูก่อนพราหมณ์ ต้นไม้ทั้งหลายดาดาษไปด้วยกล้วยไม้ต่าง ๆ กลิ่นแห่งบุปผชาติดังกล่าวแล้วนั้นหอมตระหลบอยู่ ๗ วัน ไม่พลันหายไป[๓๐๖๗] บุปผชาติที่งดงามเกิดอยู่เรียงรายสองฝั่งสระมุจลินท์ ป่านั้นดาดาษไปด้วยต้นราชพฤกษ์งดงามอยู่

[๓๐๖๘] กลิ่นดอกราชพฤกษ์นั้นหอมตลบอยู่กึ่งเดือนไม่เลือนหาย อัญชันเขียว อัญชันขาว กุ่มแดงดอกบานสะพรั่ง ป่านั้นดาดาษไปด้วยอบเชยและแมงลัก[๓๐๖๙] ป่านั้นเหมือนดังจะให้คนเบิกบานใจด้วยดอกไม้และกิ่งไม้อันมีกลิ่นหอม เหล่าภมรโผผินบินว่อนเสียงวู่ ๆ อยู่โดยรอบเพราะกลิ่นหอมแห่งบุปผชาติ

[๓๐๗๐] ดูก่อนพราหมณ์ ณ ที่ใกล้สระนั้นมีฟักแฟงอยู่ ๓ ชนิด ชนิดหนึ่งมีผลโตเท่าหม้อ อีกสองชนิดมีผลโตเท่าตะโพน

{๑๑๕๓} [๓๐๗๑] ที่ใกล้สระนั้นมีพันธุ์ผักกาดเป็นอันมาก ทั้งกระเทียมมีใบเขียวต้นเหล่าชะโอน ตั้งอยู่เหมือนต้นตาล ผักสามหาวซึ่งควรเด็ดด้วยกำมือ ก็มีเป็นอันมาก[๓๐๗๒] เถาโคกกระออม นมตำเรีย เถาหญ้านาง เถาชะเอม ไม้อโศก ต้นเทียน บอระเพ็ดไฟ ชิงช้าชาลี

[๓๐๗๓] ว่านหางช้าง อังกาบ ไม้หนาด ไม้กากะทิง และมะลิซ้อนมีดอกบานสะพรั่ง ต้นทองเครือก็บานขึ้นต้นไม้อื่นอยู่

[๓๐๗๔] ต้นก้างปลา กำยาน คัดเค้า ชะเอม มะลิเลื้อย มะลิธรรมดา ชบา บัวบก ก็งดงาม

[๓๐๗๕] แคฝอย ฝ้ายทะเล กรรณิการ์ที่บานแล้ว ปรากฏดังข่ายทองงามรุ่งเรืองดุจเปลวเพลิง

[๓๐๗๖] ดอกไม้ทั้งที่เกิดบนบกและในน้ำทั้งหมดปรากฏในสระนั้นเพราะนํ้าขังอยู่มาก น่ารื่นรมย์ด้วยประการฉะนี้

{๑๑๕๔} [๓๐๗๗] อนึ่ง ในสระนั้นมีปลาซึ่งว่ายอยู่ในนํ้ามากมาย คือ ปลาตะเพียน ปลาช่อน ปลาดุก จระเข้ ปลามังกร ปลาฉลาม[๓๐๗๘] ณ ที่ใกล้สระนั้น มีชะเอมต้น ชะเอมเครือ กำยาน ประยงค์ เนระพูสี แห้วหมู สัตตบุษย์ สมุลแว้ง[๓๐๗๙] ต้นสารภี กฤษณา เถากะไดลิงก็มีมากมาย บัวบก โกฐขาว กระทุ่มเลือด ต้นหนาด

[๓๐๘๐] ขมิ้น แก้วหอม หรดาล กำกูน สมอพิเภก ไคร้เครือ การะบูร และรางแดง

{๑๑๕๕} [๓๐๘๑] อนึ่ง ในป่านั้นมีสัตว์หลายประเภท คือ ราชสีห์ เสือโคร่ง ยักษิณีหน้าลา ช้างพัง ช้างพลาย เนื้อทราย เนื้อฟาน ละมั่ง อีเห็น[๓๐๘๒] หมาจิ้งจอก หมาใน บ่าง กระรอก จามรี ชะนี ลิงลม ค่าง ลิง ลิงจุ่น

[๓๐๘๓] กวาง กระทิง หมี วัวเถื่อนมีมากมาย แรด หมู พังพอน งูเห่า มีอยู่ที่ใกล้สระนั้นเป็นอันมาก

[๓๐๘๔] กระบือ หมาใน หมาจิ้งจอก กิ้งก่า ตะกวด เหี้ย เสือดาว เสือเหลืองมีอยู่โดยรอบ

[๓๐๘๕] กระต่าย แร้ง ราชสีห์ และเสือปลา มีอยู่มากหลาย มีสกุณชาติมากมาย คือ นกกวัก นกยูง หงส์ขาว ไก่ฟ้า[๓๐๘๖] นกกด ไก่ป่า นกหัสดีลิงค์ร่ำร้องหากันและกัน นกยางโทน นกยางกรอก นกโพระดก นกต้อยตีวิด นกกระเรียน[๓๐๘๗] เหยี่ยวดำ เหยี่ยวแดง นกช้อนหอย นกพริก นกคับแค นกแขวก นกกะปูด นกกระเต็นใหญ่ นกนางแอ่น[๓๐๘๘] นกคุ่ม นกกระทา นกกระทุง นกกระจอก นกกระจาบ นกกระเต็นน้อย นกกางเขน

[๓๐๘๙] นกการะเวก นกแอ่นลม นกเงือก นกออก สระมุจลินท์เกลื่อนกลาดไปด้วยฝูงนกนานาชนิด กึกก้องไปด้วยเสียงสัตว์ต่าง ๆ{๑๑๕๖} [๓๐๙๐] อนึ่ง ที่ใกล้สระนั้น มีนกมากมาย มีขนปีกงามวิจิตร มีเสียงไพเราะเสนาะโสต จู๋จี๋อยู่กับคู่เคียง ส่งเสียงกู่ก้องร้องหากันและกัน[๓๐๙๑] อนึ่ง ที่ใกล้สระนั้นมีฝูงสกุณาทิชาชาติส่งเสียงร้องไพเราะไม่ขาดสาย มีตางามประกอบด้วยเบ้าตาขาว มีขนปีกขนหางงามวิจิตร[๓๐๙๒] อนึ่ง ที่ใกล้สระนั้นมีฝูงนกยูงส่งเสียงร้องไพเราะไม่ขาดสาย มีสร้อยคอเขียว ส่งเสียงร้องหากันและกัน

[๓๐๙๓] ไก่เถื่อน ไก่ฟ้า นกเปล้า นกนางนวล เหยี่ยวดำ เหยี่ยวนกเขา นกกานํ้า นกแขกเต้า นกสาลิกา

[๓๐๙๔] อนึ่ง ที่ใกล้สระนั้นมีนกเป็นอันมาก เป็นพวก ๆ คือ เหลือง แดง ขาว นกหัสดีลิงค์ พญาหงส์ทอง นกกานํ้า นกแขกเต้า

[๓๐๙๕] นกดุเหว่า นกออก หงส์ขาว นกช้อนหอย นกเค้าแมว ห่าน นกยาง นกโพระดก นกต้อยตีวิด

[๓๐๙๖] นกพิราบ หงส์แดง นกจากพราก นกเป็ดน้ำ นกหัสดีลิงค์ ส่งเสียงร้องน่ารื่นรมย์ใจ เหล่าสกุณาทิชาชาติดังกล่าวแล้ว ต่างก็ส่งเสียงร้องกู่ก้องหากันทั้งเช้าและเย็นเป็นนิรันดร์[๓๐๙๗] อนึ่ง ที่ใกล้สระนั้นมีสกุณาทิชาชาติมากมาย สีต่าง ๆ กัน ย่อมจู๋จี๋อยู่กับคู่เคียงส่งเสียงกู่ก้องร้องหากันและกัน

[๓๐๙๘] อนึ่ง ที่ใกล้สระนั้นมีสกุณาทิชาชาติมากมายสีต่าง ๆ กัน ทุก ๆ ตัวต่างส่งเสียงอันไพเราะระงมไพรที่ใกล้สองฝั่งสระมุจลินท์

[๓๐๙๙] อนึ่ง ที่ใกล้สระนั้นมีสกุณาทชาชาติชื่อว่าการะเวกมากมายปราโมทย์อยู่กับคู่เคียงส่งเสียงกู่ก้องร้องหากันและกัน

[๓๑๐๐] อนึ่ง ที่ใกล้สระนั้นมีสกุณาทิชาชาติชื่อว่าการะเวก ทุก ๆ ตัว ต่างส่งเสียงอันไพเราะระงมไพรที่ใกล้ฝั่งสระมุจลินท์

[๓๑๐๑] ป่านั้นเกลื่อนกลาดไปด้วยเนื้อทรายและเนื้อฟาน เป็นสถานที่อยู่อาศัยของช้างพลายและช้างพัง ดาษดื่นไปด้วยเถาวัลย์นานาชนิด และเป็นที่อาศัยของฝูงชะมด[๓๑๐๒] อนึ่ง ที่ป่านั้นมีธัญญชาติมากมาย คือ หญ้ากับแก้ ลูกเดือย ข้าวสาลี อ้อย มิใช่น้อย เกิดเองในที่ไม่ได้ไถ

[๓๑๐๓] ทางนี้เป็นทางเดินได้คนเดียว เป็นทางตรงไปจนถึงอาศรม คนผู้ไปถึงอาศรมของพระเวสสันดรนั้นแล้วย่อมไม่มีความหิวกระหายหรือความไม่ยินดี เป็นสถานที่พระเวสสันดรพร้อมด้วยพระโอรสพระธิดาและพระมเหสีประทับอยู่[๓๑๐๔] ทรงเพศนักบวชอันประเสริฐ ทรงถือขอสำหรับสอยผลไม้ เครื่องบูชาไฟ และชฎา ทรงนุ่งห่มหนังเสือ บรรทมเหนือแผ่นดิน ทรงบูชาไฟอยู่

{๑๑๕๗} [๓๑๐๕] ชูชกผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพราหมณ์ครั้นได้สดับถ้อยคำของอัจจุตฤๅษีแล้วได้ทำประทักษิณ มีจิตชื่นชมโสมนัสอำลามุ่งหน้าไปยังสถานที่ประทับของพระเวสสันดรแล้วแล

จบ กัณฑ์มหาพน

กัณฑ์กุมาร

(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสเรียกพระชาลีกุมารมาว่า)

{๑๑๕๘} [๓๑๐๖] ดูก่อนพ่อชาลี เจ้าจงลุกขึ้นยืนเถิด การมาของพวกยาจกในวันนี้ ก็ปรากฏเหมือนการมาของพวกยาจกครั้งก่อน ๆ พ่อเห็นเป็นเหมือนดังพราหมณ์ความชื่นชมยินดีทำให้พ่อเกษมศานติ์(พระชาลีกราบทูลว่า)

{๑๑๕๙} [๓๑๐๗] ข้าแต่พระชนกนาถ แม้หม่อมฉันก็เห็นอย่างนั้น ผู้ที่ปรากฏเป็นเหมือนดังพราหมณ์ เดินทางเหมือนเป็นคนเดินทาง จักเป็นแขกของพวกเรา

(ชูชกเข้าไปกระทำปฏิสันถารกะพระเวสสันดรโพธิสัตว์ว่า)

{๑๑๖๐} [๓๑๐๘] พระองค์ไม่มีโรคาพาธเบียดเบียนบ้างหรือ ทรงพระเกษมสำราญดีหรือ ทรงยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยการแสวงหาอาหารสะดวกหรือ ทั้งมูลผลาหารมีมากหรือ[๓๑๐๙] เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานเห็นทีจะมีน้อยแลหรือ ในป่าอันเกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์ร้าย ไม่มีกลํ้ากรายเข้ามารบกวนบ้างหรือ(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสตอบว่า)

{๑๑๖๑} [๓๑๑๐] ดูก่อนพราหมณ์ พวกเราไม่มีโรคาพาธเบียดเบียน อนึ่ง พวกเราเป็นสุขสำราญดี พวกเรายังอัตภาพให้เป็นไปด้วยการแสวงหาอาหารสะดวกดี ทั้งมูลผลาหารก็มีมาก[๓๑๑๑] ทั้งเหลือบยุงและสัตว์เลื้อยคลานก็มีน้อย ในป่าอันเกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์ร้าย ก็ไม่มีกลํ้ากรายเข้ามารบกวนพวกเรา

[๓๑๑๒] เมื่อพวกเรามีชีวิตที่ตรมเตรียมอยู่ในป่ามาตลอด ๗ เดือน เราเพิ่งเห็นท่านผู้เป็นพราหมณ์บูชาไฟ ทรงเพศอันประเสริฐถือไม้เท้าสีดังผลมะตูมและลักจั่นนํ้านี้เป็นคนแรก[๓๑๑๓] ดูก่อนพราหมณ์ ท่านมาดีแล้ว ท่านมิได้มาร้าย ดูก่อนท่านผู้เจริญ เชิญท่านเข้ามาภายในเถิด เชิญท่านล้างเท้าของท่านเถิด

[๓๑๑๔] ผลมะพลับ ผลมะหาด ผลมะซาง ผลหมากเม่า มีรสหวาน ปานนํ้าผึ้ง เชิญเลือกฉันแต่ผลที่ดี ๆ เถิด ท่านพราหมณ์

[๓๑๑๕] แม้นํ้าฉันนี้ก็เย็นสนิท เรานำมาแต่ซอกเขา ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าท่านต้องการ ก็เชิญดื่มตามสบายเถิด

[๓๑๑๖] ดังเราขอถาม ท่านมาถึงป่าใหญ่เพราะเหตุอะไร ก็หรือว่าเพราะปัจจัยอะไร เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกความนั้นแก่เราเถิด

(ชูชกยกแม่นํ้าทั้งห้ามาสาธยายแล้วทูลขอสองกุมารว่า)

{๑๑๖๒} [๓๑๑๗] ห้วงน้ำในปัญจมหานทีเต็มเปี่ยมตลอดเวลาไม่เหือดแห้งไปฉันใด พระองค์ก็ทรงมีพระหฤทัยเต็มเปี่ยมไปด้วยศรัทธาฉันนั้น ข้าพระองค์มาเพื่อทูลขอพระโอรสพระธิดากับพระองค์ ขอพระองค์ทรงพระกรุณาพระราชทานสองปิโยรสแก่ข้าพระองค์ผู้ทูลขอด้วยเถิด(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ได้สดับดังนั้น ทรงโสมนัส จึงตรัสว่า)

{๑๑๖๓} [๓๑๑๘] ดูก่อนพราหมณ์ เรายกให้ เรามิได้หวั่นไหว ท่านจงเป็นใหญ่พาเอาลูกทั้งสองของเราไปเถิด พระนางมัทรีราชบุตรีมารดาของลูกทั้งสองนี้เสด็จไปป่าหาผลไม้แต่เช้า จักกลับจากการหาผลไม้ในเวลาเย็น[๓๑๑๙] ดูก่อนพราหมณ์ ขอท่านอยู่ค้างเสียสักคืนหนึ่งแล้วค่อยไปเถิดต่อรุ่งเช้า พอให้มารดาอาบน้ำกุมารกุมารี ให้ดื่มนม ประดับระเบียบดอกไม้แล้ว ท่านค่อยพาไป

[๓๑๒๐] ดูก่อนพราหมณ์ ขอท่านอยู่ค้างเสียสักคืนหนึ่งแล้วค่อยไปเถิดต่อรุ่งเช้า จึงค่อยพากุมารกุมารีไปในมรรคาที่ปกคลุมด้วยบุปผชาตินานาชนิด ประดับด้วยนานาคันธชาติ เกลื่อนกลาดไปด้วยมูลผลาหาร

(ชูชกกราบทูลว่า)

{๑๑๖๔} [๓๑๒๑] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ ข้าพระองค์ไม่ยินดีจะพักอยู่ข้าพระองค์ชอบที่จะไป แม้อันตรายจะพึงมีแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์จะขอทูลลาไปทีเดียว

[๓๑๒๒] เพราะว่าธรรมดาสตรีเหล่านี้เป็นผู้ไม่สมควรแก่การขอ ทำแต่อันตรายต่อบุญของทายกและลาภของยาจก ย่อมรู้แต่มารยาหญิง ย่อมรับสิ่งทั้งปวงโดยข้างซ้าย

[๓๑๒๓] เมื่อพระองค์จะทรงบำเพ็ญทานด้วยพระราชศรัทธา พระองค์อย่าได้ทรงเห็นแก่พระมารดาของพระปิโยรสทั้งสองเลย เพราะพระมารดาของพระปิโยรสนั้นพึงทำอันตรายได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ ข้าพระองค์จะขอทูลลาไปทีเดียว[๓๑๒๔] ขอพระองค์ตรัสเรียกพระลูกแก้วทั้งสองนั้นมา อย่าให้พระลูกแก้วทั้งสองได้ทันเห็นพระชนนีเลย เมื่อพระองค์ทรงบำเพ็ญทานด้วยพระราชศรัทธา บุญย่อมเจริญด้วยอาการอย่างนี้[๓๑๒๕] ขอพระองค์ตรัสเรียกพระลูกแก้วทั้งสองนั้นมา อย่าให้พระลูกแก้วทั้งสองได้ทันเห็นพระชนนีเลย ขอเดชะ พระองค์ทรงประทานทรัพย์คือพระโอรสพระธิดาแก่ยาจกเช่นข้าพระองค์แล้วจักเสด็จไปสวรรค์(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๑๑๖๕} [๓๑๒๖] ถ้าท่านไม่ปรารถนาจะเห็นภริยาผู้จงรักภักดีของเรา ท่านก็จงแสดงตัวชาลีกัณหาชินาทั้งสองนี้ต่อพระเจ้าสญชัยมหาราชผู้ทรงเป็นพระอัยกาเถิด

[๓๑๒๗] ท้าวเธอทอดพระเนตรเห็นพระกุมารทั้งสอง ผู้มีเสียงไพเราะกล่าววาจาน่ารักนี้เข้า ก็จะทรงปลื้มพระหฤทัยปรีดาปราโมทย์ จักพระราชทานทรัพย์แก่ท่านเป็นอันมาก

(ชูชกกราบทูลว่า)

{๑๑๖๖} [๓๑๒๘] ข้าแต่พระราชบุตร ขอพระองค์ทรงฟังข้าพระองค์ ข้าพระองค์กลัวต่อการที่จะถูกหาว่าฉกชิงเอาไป พระเจ้าสญชัยจะลงพระอาญาข้าพระองค์ คือ จะทรงขายหรือให้ประหารชีวิตเสีย ข้าพระองค์ก็จะขาดทั้งทรัพย์ทั้งทาส ทั้งจะถูกแม่พราหมณีตำหนิเอาได้(พระ เวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๑๑๖๗} [๓๑๒๙] พระมหาราชผู้ทรงสถิตอยู่ในธรรม ผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญของชาวสีพี ได้ทอดพระเนตรเห็นสองกุมารนี้ผู้มีเสียงไพเราะ กล่าววาจาน่ารักนี้ ได้พระปีติโสมนัสแล้วจักพระราชทานทรัพย์แก่ท่านเป็นอันมาก(ชูชกกราบทูลว่า)

{๑๑๖๘} [๓๑๓๐] ข้าพระองค์จักไม่ทำสิ่งที่พระองค์ทรงสอนข้าพระองค์ ข้าพระองค์จักนำสองกุมารไปเป็นทาสรับใช้ของแม่พราหมณีเท่านั้น

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๑๖๙} [๓๑๓๑] ลำดับนั้น พระกุมารทั้งสองคือพระชาลีและพระกัณหาชินาได้สดับคำของชูชกผู้หยาบช้าเข้าก็ตกพระทัยกลัว พากันเสด็จวิ่งหนีไปทางนั้นทางนี้

(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสเรียกสองกุมารมาว่า)

{๑๑๗๐} [๓๑๓๒] มาเถิด พ่อชาลีลูกรัก ลูกทั้งสองจงยังบารมีของพ่อให้เต็ม จงช่วยโสรจสรงหทัยของพ่อให้เย็นฉ่ำ จงเชื่อคำของพ่อ

[๓๑๓๓] ขอเจ้าทั้งสองจงเป็นยานนาวาของพ่ออันไม่หวั่นไหวในสาครคือภพด้วยเถิด พ่อจักข้ามฝั่งคือชาติ จักช่วยขนสัตว์โลกพร้อมทั้งทวยเทพให้ข้ามไปด้วย[๓๑๓๔] มาเถิด ลูกกัณหา เจ้าเป็นธิดาที่รักของพ่อ ทานบารมีก็เป็นที่รักของพ่อ ลูกทั้งสองจงช่วยโสรจสรงหทัยของพ่อให้เย็นฉ่ำ จงเชื่อคำของพ่อ[๓๑๓๕] ขอเจ้าทั้งสองจงเป็นยานนาวาของพ่ออันไม่หวั่นไหวในสาครคือภพด้วยเถิด พ่อจักข้ามฝั่งคือชาติ จักช่วยขนสัตว์โลกพร้อมทั้งทวยเทพให้ข้ามไปด้วย(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๑๗๑} [๓๑๓๖] ลำดับนั้น พระเวสสันดรผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพี ทรงพาพระกุมารทั้งสองคือพระชาลีและพระกัณหาชินามาพระราชทานให้เป็นปุตตทานแก่พราหมณ์[๓๑๓๗] ลำดับนั้น พระเวสสันดรผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพี ทรงพาพระกุมารทั้งสองคือพระชาลีและพระกัณหาชินามาพระราชทานให้แก่พราหมณ์ มีพระหฤทัยชื่นบานในปุตตทานอันสูงสุด[๓๑๓๘] ในครั้งนั้น เมื่อพระเวสสันดรราชฤๅษีพระราชทานพระกุมารทั้งสองไป ก็ได้เกิดมีเหตุการณ์น่าสะพรึงกลัว น่าขนพองสยองเกล้า คือ แผ่นดินได้ไหวสะเทือนแล้ว

[๓๑๓๙] ในครั้งนั้น ได้เกิดมีเหตุการณ์น่าสะพรึงกลัว น่าขนพองสยองเกล้าขึ้น เมื่อพระเวสสันดรผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพี ทรงประคองอัญชลีพระราชทานสองพระกุมารผู้เจริญมาด้วยความสุขให้เป็นทานแก่พราหมณ์{๑๑๗๒} [๓๑๔๐] ลำดับนั้น พราหมณ์ชูชกผู้หยาบช้านั้นใช้ฟันกัดเถาวัลย์จนขาด แล้วใช้เถาวัลย์ผูกพระหัตถ์พระกุมารทั้งสองฉุดกระชากลากไป

[๓๑๔๑] แต่นั้น พราหมณ์นั้นจับเถาวัลย์ถือไม้เท้าทุบตีกุมารทั้งสองนำไปทั้งที่พระเวสสันดรสีวิราชกำลังทอดพระเนตรเห็นอยู่

{๑๑๗๓} [๓๑๔๒] ลำดับนั้น สองพระกุมารพอหลุดพ้นจากพราหมณ์ได้ก็รีบวิ่งหนีไป พระชาลีมีพระเนตรทั้งสองนองไปด้วยนํ้าอัสสุชลมองดูพระบิดา

[๓๑๔๓] ทรงถวายบังคมพระยุคลบาทของพระบิดา พลางสั่นระริกอยู่ดังใบโพต้องลม ครั้นทรงถวายบังคมพระยุคลบาทพระบิดาแล้วได้กราบทูลดังนี้ว่า

[๓๑๔๔] ‘ข้าแต่พระชนกนาถ พระมารดาเสด็จออกไปป่า พระบิดาก็พระราชทานหม่อมฉันทั้งสองไป ขอให้พระบิดาทรงรอจนกว่าพวกหม่อมฉันทั้งสองจะได้พบพระมารดาจึงค่อยพระราชทานเถิดพระบิดา[๓๑๔๕] ข้าแต่พระชนกนาถ พระมารดาเสด็จออกไปป่า พระบิดาก็พระราชทานหม่อมฉันทั้งสองไป ขอพระบิดาอย่าได้พระราชทานก่อนจนกว่าพระมารดาของหม่อมฉันจะเสด็จมาเมื่อนั้นพราหมณ์นี้จะขายหรือจะฆ่าก็ตามปรารถนาเถิด

[๓๑๔๖] พราหมณ์ผู้หยาบช้านี้ประกอบด้วยบุรุษโทษ ๑๘ ประการ คือ (๑) มีเท้ากาง (๒) มีเล็บกุด (๓) มีปลีน่องย้อยยาน (๔) มีริมฝีปากบนยาว (๕) มีนํ้าลายไหลยืด (๖) มีฟันเขยิน (๗) มีจมูกหัก[๓๑๔๗] (๘) มีท้องพลุ้ยดังหม้อ (๙) มีหลังค่อม (๑๐) มีตาเข (๑๑) มีหนวดแดง (๑๒) มีผมเหลือง (๑๓) มีหนังย่น (๑๔) มีตัวตกกระ

[๓๑๔๘] (๑๕) มีตาเหลือง (๑๖) มีกายคด(สามแห่ง คือ ที่สะเอว หลัง และคอ) (๑๗) มีขาโกง (๑๘) มีขนตามตัวยาวและหยาบ นุ่งห่มหนังเสือ เป็นอมนุษย์ที่น่ากลัวเหลือเกิน[๓๑๔๙] คงเป็นมนุษย์หรือยักษ์ที่มีเนื้อและเลือดเป็นอาหาร ออกจากบ้านมาสู่ป่า มาขอทรัพย์พระบิดา

[๓๑๕๐] ลูกทั้งสองกำลังถูกพราหมณ์ปีศาจนำไป ข้าแต่พระบิดา กระไรหนอพระบิดาจึงยังทรงทอดพระเนตรเฉยอยู่ได้ พระหฤทัยของพระบิดาเห็นจะเป็นเหมือนหิน หรือไม่ก็เหมือนถูกตรึงไว้แน่นหนาด้วยแผ่นเหล็ก[๓๑๕๑] พระองค์ช่างไม่ทรงรู้สึกถึงลูกทั้งสองซึ่งถูกพราหมณ์ผู้หยาบช้า มุ่งแต่แสวงหาทรัพย์ผูกมัดไว้ แกเฆี่ยนตีลูกทั้งสองเหมือนนายโคบาลเฆี่ยนตีโคก็มิปาน

[๓๑๕๒] ขอให้น้องกัณหาอยู่ ณ ที่นี้แหละ เธอยังไม่รู้จักความทุกข์อะไร เมื่อเธอไม่เห็นพระมารดาก็จะครํ่าครวญหา เหมือนลูกเนื้อที่ยังดื่มนมพลัดจากฝูง เมื่อไม่เห็นแม่ก็จะเพรียกหา

(ครั้นกราบทูลดังนี้แล้ว พระเวสสันดรโพธิสัตว์ทรงนิ่ง พระชาลีกุมารจึงทูลคร่ำครวญปรารภถึงพระมารดาพระบิดาต่อไปว่า)

{๑๑๗๔} [๓๑๕๓] ทุกข์นี้ไม่ใช่ทุกข์ที่แท้จริงของลูก เพราะทุกข์เช่นนี้อันลูกผู้ชายพึงรับได้ ส่วนทุกข์ที่ลูกจักไม่ได้เห็นแม่จัดเป็นทุกข์ของลูกที่ยิ่งกว่าทุกข์เพราะถูกตาพราหมณ์เฆี่ยนตี[๓๑๕๔] ทุกข์นี้ไม่ใช่ทุกข์ที่แท้จริงของลูก เพราะทุกข์เช่นนี้อันลูกผู้ชายพึงรับได้ ส่วนทุกข์ที่ลูกจักไม่ได้เห็นพ่อ จัดเป็นทุกข์ของลูกที่ยิ่งกว่าทุกข์เพราะถูกพราหมณ์เฆี่ยนตี[๓๑๕๕] พระมารดาจักทรงกำพร้าเสียแน่แท้ เมื่อไม่ได้ทรงเห็นกัณหาชินากุมารีผู้มีดวงตางดงาม ก็จักทรงกันแสงไห้หาตลอดราตรีนาน

[๓๑๕๖] พระบิดาจักทรงกำพร้าเสียแน่แท้ เมื่อไม่ได้ทรงเห็นกัณหาชินากุมารีผู้มีดวงตางดงาม ก็จักกันแสงไห้หาตลอดราตรีนาน

[๓๑๕๗] พระมารดาจักทรงกำพร้าเสียแน่แท้ เมื่อไม่ได้ทรงเห็นกัณหาชินากุมารีผู้มีดวงตางดงาม ก็จักทรงกันแสงไห้อยู่ในอาศรมช้านาน

[๓๑๕๘] พระบิดาจักทรงกำพร้าเสียแน่แท้ เมื่อไม่ได้ทรงเห็นกัณหาชินากุมารีผู้มีดวงตางดงาม ก็จักทรงกันแสงไห้อยู่ในอาศรมช้านาน

[๓๑๕๙] พระมารดาจักทรงกำพร้าเสียแน่แท้ จักทรงกันแสงไห้อยู่ตลอดราตรีนาน เมื่อทรงระลึกถึงเราทั้งสองตลอดครึ่งคืนหรือตลอดคืน จักทรงซูบซีดไป เหมือนแม่นํ้าน้อยในฤดูแล้งเหือดแห้งไปฉะนั้น[๓๑๖๐] พระบิดาจักทรงกำพร้าเสียแน่แท้ จักทรงกันแสงไห้อยู่ตลอดราตรีนาน เมื่อทรงระลึกถึงเราทั้งสองตลอดครึ่งคืนหรือตลอด

คืน จักทรงซูบซีดไป เหมือนแม่นํ้าน้อยในฤดูแล้งเหือดแห้งไปฉะนั้น

[๓๑๖๑] รุกขชาติต่างพันธุ์เหล่านี้ คือ ต้นหว้า ต้นย่างทรายซึ่งมีกิ่งห้อยย้อย ที่เราเคยเล่นมา วันนี้เราทั้งสองจะต้องจากรุกขชาติเหล่านั้นไปแล้ว

[๓๑๖๒] รุกขชาติที่มีผลต่างชนิด คือ โพใบ ขนุน ไทร และมะขวิดที่เราเคยเล่นกันมา วันนี้เราทั้งสองจะต้องจากรุกขชาติเหล่านั้นไปแล้ว

[๓๑๖๓] นี่สวน นี่สระน้ำเย็นใส ที่เราเคยเที่ยวเล่นเคยลงสรงสนานกันมา วันนี้เราทั้งสองจะต้องจากสวนและสระนั้นไปแล้ว

[๓๑๖๔] บุปผชาติต่างชนิดบนภูเขาโน้นที่เราเคยเก็บมาทัดทรงกัน วันนี้เราทั้งสองจะต้องจากบุปผชาติเหล่านั้นไปแล้ว

[๓๑๖๕] ผลไม้ต่างชนิดบนภูเขาโน้นที่เราเคยเสวยกันมา วันนี้เราทั้งสองจะต้องจากผลไม้เหล่านั้นไปแล้ว

[๓๑๖๖] นี่ตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้า ตุ๊กตาวัวที่พระบิดาทรงปันเพื่อให้เราทั้งสองเล่น ที่เราเคยเล่นกันมา วันนี้ เราทั้งสองจะต้องจากตุ๊กตาเหล่านั้นไปแล้ว

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๑๗๕} [๓๑๖๗] สองพระกุมารเมื่อชูชกกำลังพาไปได้กราบทูลสั่งความพระบิดาดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระชนกนาถ ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาตรัสบอกพระมารดาด้วยว่าลูกทั้งสองไม่มีโรค และขอพระองค์จงทรงพระสำราญเถิด

[๓๑๖๘] ตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้า ตุ๊กตาวัวเหล่านี้ของหม่อมฉัน ขอพระองค์โปรดประทานแก่พระมารดาด้วย ความโศกเศร้าจะได้สลายไปเพราะตุ๊กตาเหล่านั้น

[๓๑๖๙] พระมารดาได้ทอดพระเนตรเห็นตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้า และตุ๊กตาวัวของลูกเหล่านั้นเข้าก็จักหํ้าหั่นความโศกเศร้าให้เสื่อมหายไปได้’

{๑๑๗๖} [๓๑๗๐] ลำดับนั้น พระเวสสันดรขัตติยราชครั้นทรงบำเพ็ญทานบารมีแล้ว เสด็จเข้าบรรณศาลาทรงกันแสงพิลาปว่า

[๓๑๗๑] ‘วันนี้ ลูกน้อยทั้งสองจะหิวข้าวอยากน้ำอย่างไรหนอ จะต้องเดินทางไกลร้องไห้สะอึกสะอื้น ในเวลาบริโภคอาหารตอนเย็นใครจะให้อาหารแก่ลูกทั้งสองนั้น

[๓๑๗๒] วันนี้ ลูกน้อยทั้งสองจะหิวข้าวอยากนํ้าอย่างไรหนอ จะต้องเดินทางไกลร้องไห้สะอึกสะอื้น ในเวลาบริโภคอาหารตอนเย็นลูกทั้งสองเคยอ้อนกะมัทรีผู้มารดาว่า ‘ข้าแต่เสด็จแม่ ลูกทั้งสองหิวแล้ว ขอเสด็จแม่จงประทานแก่ลูกทั้งสอง’[๓๑๗๓] ลูกทั้งสองไม่มีรองเท้า จะเดินทางด้วยเท้าเปล่าอย่างไรได้ ลูกทั้งสองจะต้องเมื่อยล้ามีบาทาฟกบวม ใครจะจูงมือลูกทั้งสองเดินทาง

[๓๑๗๔] กระไรหนอ พราหมณ์นั้นก็ช่างไม่เกรงใจ มาเฆี่ยนตีลูกทั้งสองผู้ไม่มีความผิดต่อหน้าเราได้ ช่างไม่เกรงใจบ้างเลยหนอ

[๓๑๗๕] แม้จะเป็นทาสีเป็นทาสหรือเป็นคนรับใช้ของเรา ใครที่มีความละอายจักเฆี่ยนตีคนที่ต่ำต้อยแม้เช่นนั้นได้

[๓๑๗๖] พราหมณ์มาด่ามาตีลูกรักทั้งสองของเราผู้มองดูอยู่ ผู้เป็นเหมือนดังปลาซึ่งอยู่ที่หน้าไซ

{๑๑๗๗} [๓๑๗๗] หรือเราจักถือธนูด้วยมือขวา เหน็บพระขรรคไว้ข้างซ้าย ไปนำเอาลูกทั้งสองคืนมาเสีย เพราะลูกทั้งสองถูกเฆี่ยนตีเป็นทุกข์หนัก

[๓๑๗๘] การที่ลูกน้อยทั้งสองต้องเดือดร้อนเป็นทุกข์แสนสาหัสไม่ควรเลย ก็ใครเล่ารู้ธรรมของสัตบุรุษให้ทานแล้วกลับมาเดือดร้อนในภายหลัง

(พระชาลีกุมารถูกชูชกเฆี่ยนตีนำไป จึงรำพันกะพระกัณหาชินาว่า)

{๑๑๗๘} [๓๑๗๙] จริงทีเดียว ที่ได้ยินมา คนบางพวกในโลกนี้พูดไว้ว่าลูกที่ไม่มีแม่ของตน ก็เหมือนกับไม่มีบิดา

[๓๑๘๐] ดูก่อนน้องกัณหา มานี่เถิด เราทั้งสองมาตายด้วยกัน เราทั้งสองจะเป็นอยู่ไปไย ไม่มีประโยชน์ พระบิดาผู้เป็นจอมประชานิกรประทานเราทั้งสองแก่พราหมณ์ผู้แสวงหาทรัพย์ซึ่งเป็นคนร้ายกาจเหลือเกิน เฆี่ยนตีเราทั้งสองเหมือนนายโคบาลเฆี่ยนตีโคฉะนั้น[๓๑๘๑] รุกขชาติต่างพันธุ์เหล่านี้ คือ ต้นหว้า ต้นย่างทรายซึ่งมีกิ่งห้อยย้อย ที่เราเคยเล่นกันมา ดูก่อนน้องกัณหา วันนี้เราทั้งสองจะต้องจากรุกขชาติเหล่านั้นไปแล้ว

[๓๑๘๒] รุกขชาติที่มีผลต่างชนิด คือ โพใบ ขนุน ไทร และมะขวิดที่เราเคยเล่นกันมา ดูก่อนน้องกัณหา วันนี้เราทั้งสองจะต้องจากรุกขชาติเหล่านั้นไปแล้ว

[๓๑๘๓] นี่สวน นี่สระนํ้าเย็นใสที่เราเคยเที่ยวเล่นเคยลงสรงสนานกันมา ดูก่อนน้องกัณหา วันนี้เราทั้งสองจะต้องจากสวนและสระเหล่านั้นไปแล้ว

[๓๑๘๔] บุปผชาติต่างชนิดบนภูเขาโน้น ที่เราเคยเก็บมาทัดทรงกัน ดูก่อนน้องกัณหา วันนี้เราจะต้องจากบุปผชาติเหล่านั้นไปแล้ว

[๓๑๘๕] ผลไม้ต่างชนิดบนภูเขาโน้น ที่เราเคยเสวยกันมา ดูก่อนน้องกัณหา วันนี้เราจะต้องจากผลชาติเหล่านั้นไปแล้ว

[๓๑๘๖] นี่ตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้า ตุ๊กตาวัวที่พระบิดาทรงปั้นเพื่อให้เราทั้งสองเล่น ที่เราเคยเล่นกันมา วันนี้เราทั้งสองจะต้องจากตุ๊กตาเหล่านั้นไปแล้ว

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๑๗๙} [๓๑๘๗] พระกุมารทั้งสองคือพระชาลีและกัณหาชินา เมื่อชูกชกกำลังพาไป พอหลุดจากมือพราหมณ์ได้ต่างก็รีบวิ่งไปทางนั้นทางนี้

{๑๑๘๐} [๓๑๘๘] ลำดับนั้น พราหมณ์นั้นจับเถาวัลย์ถือไม้เท้าทุบตีพระกุมารทั้งสองนำไป ทั้งที่พระเวสสันดรสีวิราชกำลังทอดพระเนตรดูอยู่

{๑๑๘๑} [๓๑๘๙] พระกัณหาชินาได้กราบทูลพระบิดาว่า ‘พระบิดาเจ้าขา พราหมณ์นี้ทุบตีลูกด้วยไม้เท้า ดังว่าทุบตีทาสีผู้เกิดในเรือนเบี้ย

[๓๑๙๐] พระบิดาเจ้าขา ผู้นี้คงไม่ใช่พราหมณ์เป็นแน่ เพราะพราหมณ์ทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ในธรรม คงเป็นยักษ์แปลงเพศเป็นพราหมณ์มาเอาลูกทั้งสองไปเพื่อจะกินเป็นอาหาร พระบิดาเจ้าขา ลูกทั้งสองกำลังถูกปีศาจนำไป ไฉนพระบิดาจึงทรงนิ่งดูดายเฉยอยู่เล่า’(พระกัณหาชินาเดินคร่ำครวญไปว่า)

{๑๑๘๒} [๓๑๙๑] ‘เท้าเล็ก ๆ ของเราทั้งสองเจ็บ ทั้งหนทางหรือก็ไกล ยากที่จะเดินไปได้ เมื่อพระอาทิตย์คล้อยลงต่ำ พราหมณ์เล่าก็เร่งเราทั้งสองให้รีบเดิน

[๓๑๙๒] เราทั้งสองขอวอนไหว้เทวดาทั้งหลายผู้สถิตอยู่ ณ ภูเขาลำเนาไพร ในสระน้ำ และบ่อนํ้าอันมีท่าราบเรียบด้วยเศียรเกล้า

[๓๑๙๓] ขอเทวดาผู้สถิตอยู่ ณ ป่าหญ้าลดาวัลย์และต้นไม้ที่เป็นโอสถบนภูเขาที่ป่าไม้ จงช่วยกราบทูลพระชนนีว่าข้าน้อยทั้งสองนี้ไม่มีโรค พราหมณ์นี้กำลังพาข้าน้อยทั้งสองไป[๓๑๙๔] อนึ่ง ขอท่านทั้งหลายจงกราบทูลพระเจ้าแม่มัทรีราชชนนีของข้าน้อยทั้งสองว่า ถ้าพระแม่เจ้าปรารถนาจะเสด็จติดตาม ก็พึงรีบเสด็จติดตามข้าน้อยทั้งสองมาเร็วพลัน[๓๑๙๕] ทางนี้เป็นทางเดินคนเดียว ตัดตรงไปยังอาศรม พระมารดาพึงเสด็จตามไปทางนั้น ก็จะทันได้เห็นลูกทั้งสองโดยเร็วพลัน

[๓๑๙๖] โอ้หนอ พระเจ้าแม่ผู้ทรงเพศตาปสินี ทรงนำมูลผลาหารมาจากป่า ได้ทรงเห็นอาศรมอันว่างเปล่าเข้า ก็จักทรงมีทุกข์ระทม

[๓๑๙๗] พระมารดาเที่ยวแสวงหามูลผลาหารจนล่วงเวลา คงได้มาไม่น้อย คงไม่ทรงทราบว่าลูกทั้งสองถูกพราหมณ์ผู้แสวงหาทรัพย์

[๓๑๙๘] ผู้ร้ายกาจเหลือเกินผูกมัดเฆี่ยนตีเอา เหมือนนายโคบาลเฆี่ยนตีโค เออก็วันนี้ขอให้ลูกทั้งสองพึงได้เห็นพระมารดาเสด็จกลับมาจากการแสวงหามูลผลาหารในเวลาเย็น[๓๑๙๙] พระมารดาพึงประทานผลไม้อันเจือด้วยนํ้าผึ้งแก่พราหมณ์ ในกาลนั้น พราหมณ์นี้หิวกระหาย ไม่พึงเร่งให้เราทั้งสองเดินนัก

[๓๒๐๐] เท้าทั้งสองของเราทั้งสองฟกบวมหนอ พราหมณ์หรือก็เร่งให้เรารีบเดิน’ พระกุมารทั้งสองทรงรักใคร่ในพระมารดา ทรงกันแสงพิลาปอยู่ ณ ที่นั้นด้วยประการฉะนี้

จบ กัณฑ์กุมาร

กัณฑ์มัทรี

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสเล่าต่อว่า)

{๑๑๘๓} [๓๒๐๑] เทวดาเหล่านั้นได้ฟังสองพระกุมารทรงพิลาปรํ่ารำพันแล้ว จึงสั่งกำชับเทพบุตร ๓ ท่านว่า ‘ท่านทั้ง ๓ จงแปลงเพศเป็นสัตว์ร้ายในป่า คือ เป็นราชสีห์ เสือโคร่ง และเสือเหลือง[๓๒๐๒] อย่าให้พระราชบุตรีเสด็จกลับจากการแสวงหามูลผลาหารในเวลาเย็นได้ ท่านทั้งหลายอย่าให้สัตว์ร้ายในป่าอันเป็นเขตแดนของพวกเราเบียดเบียนพระราชบุตรีได้

[๓๒๐๓] ถ้าราชสีห์ เสือโคร่ง และเสือเหลืองพึงเบียดเบียนพระนางผู้ทรงศุภลักษณ์ พระชาลีกุมารก็จะอยู่ไม่ได้ พระกัณหาชินากุมารีจะอยู่ได้แต่ที่ไหน พระนางผู้ทรงศุภสักษณจะพึงเสื่อมจากส่วนทั้งสองคือทั้งพระภัสดาและพระลูกรัก’{๑๑๘๔} [๓๒๐๔] (พระนางมัทรีทรงใคร่ครวญว่า) ‘เสียมของเราก็หล่น ตาข้างขวาก็เขม่นอยู่ ต้นไม้ทั้งหลายที่เคยมีผลก็ไม่มีผล ทิศทางทั้งปวงเราก็เลือนหลง’

[๓๒๐๕] เมื่อพระนางมัทรีบ่ายหน้ากลับมาสู่อาศรมในเวลาเย็น เมื่อดวงอาทิตย์จะอัศดงคต สามสัตว์ร้ายก็ปรากฏยืนขวางทาง

(พระนางมัทรีทรงรำพันว่า)

[๓๒๐๖] ดวงอาทิตย์ก็คล้อยลงต่ำ และอาศรมก็ยังอยู่อีกไกลหนอ ก็มูลผลาหารอันใดที่เราจักนำไปแต่ป่านี้เพื่อพระเจ้าพี่เวสสันดรและลูกรักทั้งสองนั้น พระเวสสันดรและลูกน้อยทั้งสองก็จะได้เสวยมูลผลาหารนั้น

[๓๒๐๗] พระจอมกษัตริย์นั้นจักประทับอยู่ในบรรณศาลาพระองค์เดียว คงจะทรงปลอบประโลมให้ลูกน้อยทั้งสองผู้กระหายหิวให้ยินดีคอยทอดพระเนตรดูเราผู้ยังไม่มาถึงเป็นแน่แท้[๓๒๐๘] ลูกน้อยทั้งสองของเราผู้เปล่าเปลี่ยวน่าสงสาร ในเวลาเย็นอันเป็นเวลาดื่มนม คงจักคอยดื่มนมดังลูกเนื้อที่กำลังหิวนมเป็นแน่แท้

[๓๒๐๙] ลูกน้อยทั้งสองของเราผู้เปล่าเปลี่ยวน่าสงสาร ในเวลาเย็นอันเป็นเวลาดื่มน้ำ คงจักคอยดื่มนํ้าดังลูกเนื้อที่กำลังกระหายน้ำเป็นแน่แท้[๓๒๑๐] ลูกน้อยทั้งสองของเราผู้เปล่าเปลี่ยวน่าสงสาร คงจะยืนคอยต้อนรับเราเหมือนหนึ่งลูกโคอ่อนคอยชะแง้หาแม่เป็นแน่แท้

[๓๒๑๑] ลูกน้อยทั้งสองของเราผู้เปล่าเปลี่ยวน่าสงสาร คงจะยืนคอยต้อนรับเราเหมือนหนึ่งหงส์ซึ่งตกอยู่ในเปือกตมคอยชะแง้อยู่เป็นแน่แท้[๓๒๑๒] ลูกน้อยทั้งสองของเราผู้เปล่าเปลี่ยวน่าสงสาร คงจะยืนคอยต้อนรับเราอยู่ในที่ไม่ไกลอาศรม

[๓๒๑๓] หนทางที่จะไปก็มีอยู่ทางเดียว ทั้งเป็นทางเดินไปได้คนเดียวโดยข้างหนึ่งมีสระ อีกข้างหนึ่งก็มีบึง เราไม่เห็นทางอื่นซึ่งจะไปยังอาศรมได้[๓๒๑๔] ข้าแต่พญามฤคราชผู้มีกำลังมากในป่าใหญ่ ดิฉันขอนอบน้อมต่อท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหลายเป็นพี่น้องของดิฉันโดยธรรม ดิฉันขออ้อนวอน ขอท่านทั้งหลายจงให้ทางแก่ดิฉันด้วยเถิด

[๓๒๑๕] ดิฉันเป็นภรรยาของพระราชบุตรผู้มีสิริ ผู้ถูกเนรเทศมาจากแคว้นสีพี ดิฉันมิได้ดูหมิ่นพระสวามีพระองค์นั้นเลย เหมือนดังนางสีดาผู้จงรักภักดีต่อพระรามราชสวามีฉะนั้น[๓๒๑๖] ขอท่านทั้งหลายจงหลีกทางให้ดิฉันแล้วกลับไปพบลูกน้อยของท่านในเวลาออกหาอาหารตอนเย็น ส่วนดิฉันก็จะพึงได้กลับไปพบเห็นลูกน้อยทั้งสองคือพ่อชาลีและแม่กัณหาชินา[๓๒๑๗] อนึ่ง มูลผลาหารนี้ก็มีอยู่มาก และที่เป็นภักษาก็มีไม่น้อย ดิฉันขอแบ่งให้ท่านทั้งหลายกึ่งหนึ่ง ดิฉันขออ้อนวอน ขอท่านทั้งหลายจงให้ทางแก่ดิฉันด้วยเถิด

[๓๒๑๘] พระมารดาของเราทั้งหลายเป็นพระราชบุตรี และพระบิดาของเราทั้งหลายก็เป็นพระราชบุตร ท่านทั้งหลายจึงชื่อว่าเป็นพี่น้องของดิฉันโดยธรรม ดิฉันขออ้อนวอน ขอท่านทั้งหลายจงหลีกทางให้ดิฉันด้วยเถิด’(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๑๘๕} [๓๒๑๙] เทวดาทั้งหลายผู้แปลงกายเป็นสัตว์ร้ายได้ฟังพระวาจาอันไพเราะน่าสงสารเป็นอย่างมากของพระนางผู้รำพันวิงวอนอยู่ก็ได้พากันหลีกจากทางไป(พระนางมัทรีเสด็จถึงอาศรม ไม่ทรงเห็นสองกุมาร จึงทรงรำพันว่า)

{๑๑๘๖} [๓๒๒๐] ลูกน้อยทั้งสองผู้ขมุกขมอมไปด้วยฝุ่น เคยยืนคอยต้อนรับแม่อยู่ที่ตรงนี้ ดังหนึ่งลูกโคอ่อนยืนคอยชะแง้หาแม่

[๓๒๒๑] ลูกน้อยทั้งสองผู้ขมุกขมอมไปด้วยฝุ่น เคยยืนคอยต้อนรับแม่อยู่ตรงนี้ เหมือนดังหงส์ซึ่งติดอยู่ในเปือกตมคอยชะแง้อยู่

[๓๒๒๒] ลูกน้อยทั้งสองผู้ขมุกขมอมไปด้วยฝุ่น เคยยืนคอยต้อนรับแม่อยู่ใกล้ ๆ อาศรมที่ตรงนี้

[๓๒๒๓] ลูกน้อยทั้งสองเคยร่าเริงหรรษาวิ่งมาต้อนรับแม่ ราวกะจะทำให้หทัยของแม่หวั่นไหว เหมือนลูกเนื้อเห็นแม่แล้วยกหูชูคอวิ่งเข้าไปหาแม่ร่าเริงหรรษาวิ่งไปมารอบ ๆ ฉะนั้น วันนี้แม่ไม่ได้เห็นลูกน้อยทั้งสองคือพ่อชาลีและแม่กัณหาชินานั้นเหมือนอย่างเคยเลย[๓๒๒๔] แม่ทิ้งลูกน้อยทั้งสองไว้ออกไปหาผลไม้ ดังแม่แพะและแม่เนื้อทิ้งลูกน้อย ๆ ไว้ไปหากิน ดังปักษีทิ้งลูกน้อยไว้บินไปจากรวงรังหรือดังนางราชสีห์ผู้ต้องการอาหารทิ้งลูกน้อยไว้ออกไปหากินฉะนั้น วันนี้แม่ไม่เห็นลูกน้อยทั้งสองคือพ่อชาลีและแม่กัณหาชินานั้นเหมือนอย่างเคยเลย[๓๒๒๕] นี้เป็นรอยเท้าวิ่งไปมาของลูกน้อยทั้งสองดุจรอยเท้าของช้างทั้งหลายที่เชิงเขา นี่กองทรายที่ลูกน้อยทั้งสองขนมากองเล่น เรี่ยรายอยู่ไม่ไกลพระอาศรม วันนี้แม่ไม่เห็นลูกน้อยทั้งสองคือพ่อชาลีและแม่กัณหาชินานั้นเหมือนอย่างเคยเลย[๓๒๒๖] ลูกน้อยทั้งสองเคยขมุกขมอมด้วยทรายและฝุ่นวิ่งเข้ามาล้อมแม่อยู่รอบข้าง วันนี้แม่มิได้เห็นพระลูกน้อยทั้งสองนั้นเลย

[๓๒๒๗] เมื่อก่อนลูกน้อยทั้งสองเคยต้อนรับแม่ผู้กลับมาจากป่าแต่ไกล วันนี้แม่ไม่เห็นลูกน้อยทั้งสองคือพ่อชาลีและแม่กัณหาชินานั้นเหมือนอย่างเคยเลย

[๓๒๒๘] ลูกน้อยทั้งสองเคยคอยแลดูแม่อยู่แต่ไกล เหมือนลูกแพะหรือลูกเนื้อทรายคอยชะแง้หาแม่ วันนี้แม่มิได้เห็นพระลูกน้อยทั้งสองนั้นเลย

[๓๒๒๙] เออก็นี้ผลมะตูมสุกสีดังทอง ซึ่งเป็นของเล่นของลูกน้อยทั้งสองไยจึงมาตกกลิ้งอยู่ที่นี่ วันนี้แม่ไม่เห็นลูกน้อยทั้งสองคือพ่อชาลีและแม่กัณหาชินานั้นเหมือนอย่างเคยเลย[๓๒๓๐] ก็ถันทั้งสองของแม่นี้เต็มไปด้วยนํ้านม และอกของแม่ดังหนึ่งว่าจะแตกทำลาย วันนี้แม่ไม่เห็นลูกน้อยทั้งสองคือพ่อชาลีและแม่กัณหาชินานั้นเหมือนอย่างเคยเลย[๓๒๓๑] ใครเล่าจะค้นชายพกแม่ ใครเล่าจะเหนี่ยวถันทั้งสองของแม่ วันนี้แม่ไม่เห็นลูกน้อยทั้งสองคือพ่อชาลีและแม่กัณหาชินานั้นเหมือนอย่างเคยเลย[๓๒๓๒] เวลาเย็น ลูกน้อยทั้งสองผู้ขมุกขมอมไปด้วยฝุ่น เคยวิ่งเข้ามาเกาะที่ชายพกแม่ วันนี้แม่ไม่เห็นพระลูกน้อยทั้งสองนั้นเลย

[๓๒๓๓] เมื่อก่อนอาศรมนี้ปรากฏแก่แม่เหมือนมีมหรสพ วันนี้เมื่อแม่มิได้เห็นลูกน้อยทั้งสองนั้น อาศรมเหมือนดังจะหมุนเวียน

[๓๒๓๔] อะไรกันนี่ อาศรมจึงปรากฏแก่เราดูเงียบสงัดจริงหนอ แม้ฝูงกาป่าก็มิได้ส่งเสียงร้อง ลูกน้อยทั้งสองของแม่คงจักตายเสียแล้วเป็นแน่แท้

[๓๒๓๕] อะไรกันนี่ อาศรมจึงปรากฏแก่เราดูเงียบสงัดจริงหนอ แม้ฝูงนกก็มิได้ส่งเสียงร้อง ลูกน้อยทั้งสองของแม่คงจักตายเสียแล้วเป็นแน่แท้

{๑๑๘๗} [๓๒๓๖] อะไรกันนี่ พระองค์จึงทรงนิ่งอยู่ เออก็ใจของหม่อมฉันเหมือนดังฝันเห็นสุบินในเวลาราตรี แม้ฝูงกาป่าก็มิได้ส่งเสียงร้อง ลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันคงจักตายเสียแล้วเป็นแน่แท้

[๓๒๓๗] อะไรกันนี่ พระองค์จึงทรงนิ่งอยู่ แม้ฝูงนกก็มิได้ส่งเสียงร้อง ลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันคงจักตายเสียแล้วเป็นแน่แท้

[๓๒๓๘] ข้าแต่พระลูกเจ้า เหล่าสัตว์ร้ายในป่าที่อดอยากสงัดเงียบมาเคี้ยวกินลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันเสียแล้วหรือไฉน หรือว่ามีใครมานำเอาลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันไป[๓๒๓๙] หรือพระองค์ทรงส่งลูกน้อยทั้งสองซึ่งกำลังช่างพูดจาน่ารักใคร่ไปเป็นทูต หรือว่าเข้าไปหลับอยู่ในบรรณศาลา หรือลูกน้อยทั้งสองของเราซึ่งปองแต่จะเล่นคะนองออกไปในภายนอก[๓๒๔๐] เส้นพระเกศา พระหัตถ์ และพระบาทซึ่งมีลายตาข่ายของลูกน้อยทั้งสองนั้นมิได้ปรากฏเลย หรือว่านกทั้งหลายมาโฉบเฉี่ยวเอาไป หรือว่ามีใครมานำเอาลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันไป{๑๑๘๘} [๓๒๔๑] ความทุกข์ที่หม่อมฉันมิได้เห็นลูกน้อยทั้งสองคือชาลีและกัณหาชินาในวันนี้นั้นเป็นทุกข์ยิ่งกว่าการถูกขับไล่จากแว่นแคว้น เปรียบเหมือนแผลที่ถูกแทงด้วยลูกศรฉะนั้น[๓๒๔๒] ก็การที่หม่อมฉันมิได้เห็นลูกน้อยทั้งสอง ทั้งพระองค์ก็มิได้ตรัสกับหม่อมฉัน นี้เป็นลูกศรเสียบแทงหทัยของหม่อมฉันซํ้าสอง ทำให้หทัยของหม่อมฉันหวั่นไหวนัก[๓๒๔๓] ข้าแต่พระราชบุตร ถ้าคืนวันนี้พระองค์มิได้ตรัสกับหม่อมฉัน พรุ่งนี้เข้าพระองค์ก็คงจะได้ทอดพระเนตรเห็นหม่อมฉันปราศจากชีวิตแล้วเป็นแน่(พระเวสสันดรโพธิสัตว์แสร้งตัดพ้อว่า)

{๑๑๘๙} [๓๒๔๔] เจ้ามัทรีผู้มีรูปงามอุดม เป็นราชบุตรีผู้มียศ ไปแสวงหามูลผลาหารตั้งแต่เช้า ไฉนหนอจึงกลับมาเอาจนเย็น

(พระนางมัทรีทูลเล่าความว่า)

{๑๑๙๐} [๓๒๔๕] พระองค์ก็ได้ทรงสดับมิใช่หรือ เสียงบันลือแห่งราชสีห์และเสือโคร่งซึ่งมุ่งมาเพื่อจะดื่มนํ้ายังสระนี้

[๓๒๔๖] บุพพนิมิตได้เกิดมีแก่หม่อมฉันผู้กำลังเที่ยวอยู่ในป่าใหญ่ คือ เสียมได้พลัดตกจากมือของหม่อมฉัน และกระเช้าที่หาบอยู่ก็พลัดตกจากบ่า[๓๒๔๗] ทีนั้น หม่อมฉันก็หวาดกลัวเป็นกำลัง จึงประคองอัญชลีนอบน้อมไปทั่วทิศ ขอความสวัสดีพึงมีแต่ที่นี้ว่า

[๓๒๔๘] ‘ขอพระลูกเจ้าของเราทั้งหลายอย่าได้ถูกราชสีห์หรือเสือเหลืองเบียดเบียนเลย ทั้งหมี สุนัขป่า หรือเสือดาวอย่ามากลํ้ากรายลูกน้อยของข้าเลย’[๓๒๔๙] สามสัตว์ร้ายในป่า คือ ราชสีห์ เสือโคร่ง และเสือเหลือง ยืนขวางทางหม่อมฉันอยู่ เหตุนั้นหม่อมฉันจึงกลับมาจนพลบค่ำ(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ไม่ตรัสอะไร ๆ จนอรุณขึ้น พระนางมัทรีจึงทรงคร่ำครวญนานัปการว่า)

{๑๑๙๑} [๓๒๕๐] ตัวเราเป็นผู้ไม่ประมาท หมั่นปฏิบัติพระสวามี บำรุงลูกน้อยทั้งสองทุกวันคืนดังอันเตวาสิกปฏิบัติอาจารย์ ตัวเรามุ่งชฎาเป็นพรหมจารินี[๓๒๕๑] นุ่งห่มหนังหมี เที่ยวแสวงหามูลผลาหารในป่าทุกวันคืน เพราะความรักพระลูกน้อยทั้งสองเทียวนะ ลูกน้อย

[๓๒๕๒] นี่ขมิ้นสีดังทองที่แม่หามาบดไว้สำหรับใช้เพื่อเจ้าทั้งสองอาบนํ้า นี่ผลมะตูมสุกสีเหลือง แม่หามาให้เพื่อลูกทั้งสองเล่น อนึ่ง

แม่ได้สรรหาผลไม้สุกอื่น ๆ ที่น่าพอใจมาเพื่อลูกทั้งสองเล่น นี้เป็นของเล่นของลูกรักทั้งสอง

[๓๒๕๓] ข้าแต่พระจอมกษัตริย์ นี้เหง้าบัวพร้อมทั้งฝักและหน่อแห่งอุบลและกระจับอันคลุกเคล้าด้วยนํ้าผึ้ง เชิญพระองค์ทรงเสวยพร้อมทั้งพระโอรสพระธิดาเถิด

[๓๒๕๔] ขอพระองค์ทรงโปรดประทานดอกปทุมแก่พ่อชาลี ส่วนดอกโกมุทขอได้โปรดประทานแก่กัณหากุมารี พระองค์จะได้ทอดพระเนตรพระกุมารกุมารีประดับประดาด้วยดอกไม้ฟ้อนรำอยู่ ขอได้โปรดตรัสเรียกสองพระโอรสธิดามาเถิด[๓๒๕๕] แม่กัณหาชินาจะได้มานี่ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ ขอพระองค์ทรงสดับพระสุรเสียงอันไพเราะอ่อนหวานของแม่กัณหาชินาขณะเข้าสู่อาศรม

[๓๒๕๖] เราทั้งสองถูกเนรเทศจากแว่นแคว้น เป็นผู้ร่วมสุขร่วมทุกข์กันมา เออก็พระองค์ได้ทรงเห็นพระโอรสธิดาทั้งสองคือพ่อชาลีและแม่กัณหาชินาบ้างไหม

[๓๒๕๗] ชะรอยว่าหม่อมฉันคงเคยสาปแช่งสมณพราหมณ์ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ มีศีล เป็นพหูสูตในโลกไว้ วันนี้หม่อมฉันจึงไม่ได้เห็นลูกน้อยทั้งสองคือพ่อชาลีและแม่กัณหาชินานั้น

(เมื่อพระเวสสันดรโพธิสัตว์ไม่ตรัสอะไร ๆ พระนางมัทรีจึงเสด็จไปเที่ยวค้นหาพระลูกน้อยทั้งสองด้วยแสงสว่างแห่งดวงจันทร์ เสด็จถึงสถานที่ต่าง ๆ ก็ทรงคร่ำครวญว่า)

{๑๑๙๒} [๓๒๕๘] หมู่ไม้เหล่านี้คือต้นหว้า ต้นย่างทรายที่ทอดกิ่งค้อมลงมา เป็นรุกขชาติต่าง ๆ พันธุ์ที่สองพระกุมารกุมารีเคยวิ่งเล่นก็ยังคงอยู่แต่สองพระกุมารกุมารีนั้นก็มิได้ปรากฏตัวเลย

[๓๒๕๙] ต้นไม้เหล่านี้คือโพใบ ต้นขนุน ต้นไทร ต้นมะขวิด เป็นไม้มีผลนานาชนิดที่สองพระกุมารกุมารีเคยวิ่งเล่นก็ยังอยู่ แต่สองพระกุมารกุมารีนั้นมิได้ปรากฏตัวเลย[๓๒๖๐] สวนไม้เหล่านี้ แม่นํ้าซึ่งมีน้ำเย็นนี้ซึ่งสองพระกุมารกุมารีเคยมาเล่นก็ยังอยู่ แต่สองพระกุมารกุมารีนั้นก็มิได้ปรากฏตัวเลย

[๓๒๖๑] รุกขชาติที่ออกดอกต่าง ๆ บนภูเขานี้ที่สองพระกุมารกุมารีเคยตัดทรงเล่นก็ยังอยู่ แต่สองพระกุมารกุมารีนั้นมิได้ปรากฏตัวเลย

[๓๒๖๒] รุกขชาติที่ออกผลต่าง ๆ บนภูเขานี้ ที่สองพระกุมารกุมารีเคยมาเสวยก็ยังอยู่ แต่สองพระกุมารกุมารีนั้นมิได้ปรากฏตัวเลย

[๓๒๖๓] ตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้า ตุ๊กตาวัว ที่สองพระกุมารกุมารีเคยมาเล่นเหล่านี้ก็ยังอยู่ แต่สองพระกุมารกุมารีนั้นมิได้ปรากฏตัวเลย

{๑๑๙๓} [๓๒๖๔] ตุ๊กตาเนื้อทรายทองตัวเล็ก ๆ ตุ๊กตากระต่าย ตุ๊กตานกเค้า ตุ๊กตาชะมดเป็นอันมาก ที่สองพระกุมารกุมารีเคยมาเล่นเหล่านี้ก็ยังอยู่ แต่สองพระกุมารกุมารีนั้นมิได้ปรากฏตัวเลย[๓๒๖๕] ตุ๊กตาหงส์ ตุ๊กตานกกระเรียน ตุ๊กตานกยูงซึ่งมีแววหางงามวิจิตร ที่สองพระกุมารกุมารีเคยมาเล่นเหล่านี้ก็ยังอยู่ แต่สองพระกุมารกุมารีนั้นมิได้ปรากฏตัวเลย{๑๑๙๔} [๓๒๖๖] พุ่มไม้ซึ่งมีดอกบานทุกฤดูกาลที่สองพระกุมารกุมารีเคยมาเล่นกันก็ยังอยู่ แต่สองพระกุมารกุมารีนั้นมิได้ปรากฏตัวเลย

[๓๒๖๗] สระโบกขรณีนี้น่ารื่นรมย์ เพรียกไปด้วยเสียงนกจากพรากมากู่ขัน ดาดาษไปด้วยดอกมณฑา ปทุม และอุบล ที่สองพระกุมารกุมารีเคยมาเล่นกันก็ยังอยู่ แต่สองพระกุมารกุมารีนั้นมิได้ปรากฏตัวเลย

(พระนางมัทรีไม่ทรงเห็นพระลูกน้อยทั้งสองในที่ไหน ๆ จึงเสด็จกลับยังพระอาศรม ทรงเห็นพระเวสสันดรโพธิสัตว์ประทับนั่งซึม จึงทูลถามว่า)

{๑๑๙๕} [๓๒๖๘] ฟืนพระองค์ก็มิได้หัก นํ้าก็มิได้ตัก แม้ไฟก็มิได้ติด เพราะเหตุไรหนอ พระองค์จึงทรงหงอยเหงาเศร้าซึม

[๓๒๖๙] คนที่รักกันมาประชุมพร้อมกันอยู่ย่อมหายทุกข์ร้อน แต่วันนี้หม่อมฉันมิได้เห็นพระกุมารกุมารีทั้งสองคือพ่อชาลีและแม่กัณหาชินาเลย

{๑๑๙๖} [๓๒๗๐] ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ หม่อมฉันมิได้เห็นลูกน้อยทั้งสองของเรา มีใครมานำเอาลูกรักทั้งสองนั้นไป หรือว่าลูกน้อยทั้งสองนั้นตายเสียแล้ว แม้ฝูงกาป่าก็มิได้ขานขัน ลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันคงตายเสียแล้วเป็นแน่[๓๒๗๑] ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ หม่อมฉันมิได้เห็นลูกน้อยทั้งสองของเรา มีใครมานำเอาลูกน้อยทั้งสองนั้นไป หรือว่าลูกน้อยทั้งสองนั้นตายเสียแล้ว แม้ฝูงนกก็มิได้ขานขัน ลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันคงตายเสียแล้วเป็นแน่(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๑๙๗} [๓๒๗๒] พระนางมัทรีทรงปริเทวนาการพลางเที่ยววิ่งค้นหาตลอดซอกบรรพตและป่าชัฏ ในบริเวณภูเขาวงกตนั้น แล้วเสด็จกลับมายังพระอาศรม ทรงกันแสงอยู่ในสำนักของพระราชสวามีทูลคร่ำครวญว่า[๓๒๗๓] ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ หม่อมฉันมิได้เห็นลูกน้อยทั้งสองของเรา มีใครมานำเอาลูกน้อยทั้งสองนั้นไป หรือว่าลูกน้อย

ทั้งสองนั้นตายเสียแล้ว แม้ฝูงกาป่าก็มิได้ขานขัน ลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันคงตายเสียแล้วเป็นแน่

[๓๒๗๔] ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ หม่อมฉันมิได้เห็นลูกน้อยทั้งสองของเรา มีใครมานำเอาลูกน้อยทั้งสองนั้นไป หรือว่าลูกน้อยทั้งสองนั้นตายเสียแล้ว แม้ฝูงนกก็มิได้ขานขัน ลูกน้อยทั้งสองของหม่อมฉันคงตายเสียแล้วเป็นแน่[๓๒๗๕] ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ หม่อมฉันเที่ยวตามหาที่โคนไม้ ภูเขา และถํ้าทั้งหลาย ก็มิได้เห็นลูกน้อยทั้งสองของเรา มีใครมานำเอาลูกทั้งสองนั้นไปหรือ’

[๓๒๗๖] พระนางมัทรีราชบุตรี ผู้ทรงพระรูปโฉมอันอุดม ผู้มียศทรงประคองพระพาหาครํ่าครวญล้มสลบลงบนภาคพื้นแทบพระยุคลบาทแห่งพระเวสสันดรนั้นเอง ด้วยประการฉะนั้

{๑๑๙๘} [๓๒๗๗] พระเวสสันดรราชฤๅษีทรงวักนํ้าประพรมพระนางมัทรีราชบุตรีผู้ล้มสลบลง ณ ที่ใกล้บาทมูลของพระองค์นั้น ครั้นทรงทราบว่าพระนางฟื้นพระองค์ดีแล้ว จึงได้ตรัสบอกเนื้อความนี้กะพระนางในภายหลังว่า[๓๒๗๘] ‘ดูก่อนแม่มัทรี พี่ไม่ปรารถนาจะแจ้งความทุกข์แก่เธอแต่แรกก่อน มีพราหมณ์แก่ขอทานผู้ยากจนมาที่อาศรม

[๓๒๗๙] พี่ได้ให้ลูกทั้งสองแก่พราหมณ์นั้นไป ดูก่อนแม่มัทรี เธออย่ากลัวเลย จงดีใจเถิด ดูก่อนแม่มัทรี เธอจงดูพี่เถิด อย่าดูลูกทั้งสองเลย อย่ากันแสงไปนักเลย เมื่อเรายังมีชีวิตอยู่และไม่เจ็บป่วย คงจักได้พบเห็นลูกทั้งสองที่พราหมณ์นำไปเป็นแน่แท้

[๓๒๘๐] สัตบุรุษเห็นยาจกมาถึงแล้วพึงให้บุตร ปศุสัตว์ ธัญญชาติ และทรัพย์อย่างอื่นในเรือนเป็นทาน ดูก่อนแม่มัทรี ขอเธอจงได้อนุโมทนาปุตตทานอันสูงสุดของพี่

(พระนางมัทรีกราบทูลอนุโมทนาว่า)

{๑๑๙๙} [๓๒๘๑] ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ หม่อมฉันขออนุโมทนาปุตตทานอันสูงสุดของพระองค์ พระองค์พระราชทานปุตตทานอันสูงสุดแล้วจงยังพระหฤทัยให้เลื่อมใส ขอจงทรงบำเพ็ญทานให้ยิ่ง ๆ ขึ้นไปเถิด

[๓๒๘๒] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ของปวงชน ในหมู่มนุษย์ซึ่งมักเป็นคนตระหนี่เหนียวแน่น พระองค์ผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีพระองค์เดียวที่ได้ทรงบำเพ็ญปิยปุตตทานแก่พราหมณ์แล้ว

{๑๒๐๐} [๓๒๘๓] ปฐพีก็บันลือลั่นแก่พระองค์ พระกิตติตัพท์ของพระองค์บันลือไปถึงชั้นไตรทิพย์ สายฟ้าก็แลบอยู่แปลบปลาบโดยรอบ ปรากฏดังหนึ่งว่าเสียงภูเขาถล่มทลาย

{๑๒๐๑} [๓๒๘๔] ทวยเทพสองหมู่ คือ ทวยเทพผู้สถิตอยู่ที่นารทบรรพตได้อนุโมทนาแก่พระหน่อทศพลเวสสันดร พระอินทร์ พระพรหม ท้าวประชาบดี จันทเทพบุตร พระยม ทั้งท้าวเวสสวัณมหาราช และทวยเทพชาวดาวดึงส์สวรรค์พร้อมด้วยพระอินทร์ทุกถ้วนหน้าก็ถวายอนุโมทนาเช่นกัน[๓๒๘๕] พระนางมัทรีราชบุตรีผู้ทรงพระรูปโฉมอันสูงสุด ผู้มียศ ทรงอนุโมทนาต่อปุตตทานอันสูงสุดของพระเวสสันดรราชฤๅษีแล้วด้วยประการฉะนี้แล

จบ กัณฑ์มัทรี

กัณฑ์สักกบรรพ

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๒๐๒} [๓๒๘๖] ลำดับนั้น เมื่อราตรีสิ้นไป ดวงอาทิตย์อุทัยขึ้นมา ท้าวสักกเทวราชทรงแปลงเพศเป็นพราหมณ์ได้ปรากฏพระองค์แก่สองกษัตริย์นั้นแต่เช้า (ทูลถามว่า){๑๒๐๓} [๓๒๘๗] พระคุณเจ้าไม่มีโรคาพาธเบียดเบียนบ้างหรือ ทรงพระเกษมสำราญดีหรือ ทรงเยียวยาอัตภาพด้วยการแสวงหาอาหารสะดวกหรือ ทั้งมูลผลาหารมีมากแลหรือ[๓๒๘๘] เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานเห็นทีจะมีน้อยแลหรือ ในป่าอันเกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์ร้าย ไม่มีกลํ้ากรายเข้ามารบกวนบ้างหรือ(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสตอบว่า)

{๑๒๐๔} [๓๒๘๙] ดูก่อนพราหมณ์ พวกเราไม่มีโรคาพาธเบียดเบียน อนึ่ง พวกเราเป็นสุขสำราญดี เราเยียวยาอัตภาพด้วยการแสวงหาอาหารสะดวกดี ทั้งมูลผลาหารก็มีมาก[๓๒๙๐] เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานก็มีน้อย ในป่าอันเกลื่อนกลาดไปด้วยเนื้อร้าย ก็ไม่มีกลํ้ากรายเข้ามารบกวนพวกเรา

[๓๒๙๑] เมื่อพวกเรามีชีวิตอันตรมเตรียมอยู่ในป่ามาตลอด ๗ เดือน เราเพิ่งเห็นท่านผู้เป็นพราหมณ์บูชาไฟ ทรงเพศอันประเสริฐถือไม้เท้าสีดังผลมะตูมและลักจั่นนํ้านี้เป็นคนที่สอง[๓๒๙๒] ดูก่อนพราหมณ์ ท่านมาดีแล้ว ท่านมิได้มาร้าย ดูก่อนท่านผู้เจริญ เชิญท่านเข้ามาภายในเถิด เชิญท่านล้างเท้าของท่านเถิด

[๓๒๙๓] ผลมะพลับ ผลมะหาด ผลมะซาง ผลหมากเม่า มีรสหวานปานน้ำผึ้ง เชิญเลือกฉันแต่ผลที่ดี ๆ เถิด ท่านพราหมณ์

[๓๒๙๔] แม้น้ำฉันนี้ก็เย็นสนิท เรานำมาแต่ซอกเขา ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าท่านปรารถนา ก็เชิญดื่มตามสบายเถิด

[๓๒๙๕] ดังเราขอถาม ท่านมาถึงป่าใหญ่ เพราะเหตุอะไร ก็หรือว่าเพราะปัจจัยอะไร เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกความนั้นแก่เราเถิด

(พราหมณ์จำแลงยกแม่น้ำทั้ง ๕ แล้วกราบทูลขอพระนางมัทรีว่า)

{๑๒๐๕} [๓๒๙๖] ห้วงน้ำในปัญจมหานทีเต็มเปี่ยมตลอดเวลาไม่เหือดแห้งไปฉันใด พระองค์ก็ทรงมีพระหฤทัยเต็มเปี่ยมไปด้วยศรัทธาฉันนั้น เกล้ากระหม่อมฉันกราบทูลขอแล้ว ขอพระองค์ทรงพระกรุณาพระราชทานพระมเหสีแก่เกล้ากระหม่อมด้วยเถิด(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๑๒๐๖} [๓๒๙๗] ดูก่อนพราหมณ์ เรายกให้ เรามิได้หวั่นไหว ท่านขอสิ่งใด เราก็จะให้สิ่งนั้น เราไม่ซ่อนเร้นสิ่งที่มีอยู่ ใจของเรายินดีในทาน

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๒๐๗} [๓๒๙๘] พระเวสสันดรผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีทรงกุมหัตถ์ของพระนางมัทรี จับเต้าน้ำหลั่งอุทกวารีพระราชทานพระนางให้เป็นทานแก่พราหมณ์แล้ว

[๓๒๙๙] ขณะนั้น เมื่อพระมหาสัตว์ทรงบริจาคพระนางมัทรีให้เป็นทานก็บังเกิดเหตุการณ์น่าสะพรึงกลัว น่าขนพองสยองเกล้า คือแผ่นดินได้ไหวสะท้านแล้ว

[๓๓๐๐] พระนางเจ้ามัทรีมิได้มีพระพักตร์เง้างอ มิได้ทรงใส่พระทัยและมิได้ทรงกันแสง ทรงมองพระราชสวามีโดยดุษณีภาพด้วยทรงเชื่อถือว่าท้าวเธอทรงทราบซึ่งสิ่งอันประเสริฐ

{๑๒๐๘} [๓๓๐๑] เมื่อตถาคตเป็นพระเวสสันดร บริจาคชาลีกัณหาชินาซึ่งเป็นพระโอรสธิดาและพระมัทรีเทวีผู้จงรักภักดีในพระราชสวามี ก็มิได้คิดเสียดายเลย เพราะเหตุแห่งพระโพธิญาณเท่านั้น[๓๓๐๒] บุตรทั้งสองจะเป็นที่เกลียดชังของเราก็หามิได้ พระมัทรีเทวีจะไม่เป็นที่รักของเราก็หามิได้ แต่พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา ฉะนั้น เราจึงได้ให้ของอันเป็นที่รัก

(ต่อมา พระนางมัทรีกราบทูลว่า)

{๑๒๐๙} [๓๓๐๓] หม่อมฉันเป็นพระมเหสีของพระองค์ตั้งแต่ยังแรกรุ่นสาว พระองค์จึงเป็นพระสวามีที่เป็นใหญ่ในตัวหม่อมฉัน พระองค์ปรารถนาจะพระราชทานหม่อมฉันแก่ผู้ใด ก็พระราชทานได้ ทรงปรารถนาจะขายหรือจะฆ่า ก็ทรงขายหรือทรงฆ่าได้(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๒๑๐} [๓๓๐๔] ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบชัดซึ่งความดำริของสองกษัตริย์แล้วจึงตรัสชมดังนี้ว่า ‘อันว่าข้าศึกทั้งมวลทั้งที่เป็นของทิพย์และเป็นของมนุษย์พระองค์ทรงชนะได้แล้ว

[๓๓๐๕] ปฐพีก็บันลือลั่นแก่พระองค์ พระกิตติศัพท์ของพระองค์บันลือไปถึงไตรทิพย์ สายฟ้าก็แลบอยู่แปลบปลาบโดยรอบ ปรากฏดังหนึ่งว่าเสียงภูเขาถล่มทลาย

[๓๓๐๖] ทวยเทพสองหมู่ คือ ทวยเทพผู้สถิตอยู่ที่นารทบรรพตได้อนุโมทนาแก่พระหน่อทศพลเวสสันดร พระอินทร์ พระพรหม ท้าวประชาบดี จันทเทพบุตร พระยม ทั้งท้าวเวสสวัณมหาราช และเทวดาทุกถ้วนหน้าต่างก็ถวายอนุโมทนาว่า ‘พระเวสสันดรบรมกษัตริย์ทรงทำสิ่งที่ทำได้ยาก’[๓๓๐๗] เมื่อคนดีทั้งหลายให้สิ่งที่ให้ได้ยาก ทำสิ่งที่ทำได้ยาก คนไม่ดีย่อมทำตามไม่ได้ เพราะว่าธรรมดาของสัตบุรุษทั้งหลายอันอสัตบุรุษตามได้โดยยาก

[๓๓๐๘] เพราะฉะนั้น คติทางไปจากโลกนี้ของสัตบุรุษและของอสัตบุรุษจึงต่างกัน คือ อสัตบุรุษย่อมไปนรก สัตบุรุษมีสวรรค์เป็นที่ไป

[๓๓๐๙] การที่พระองค์เสด็จมาอยู่ในป่าได้พระราชทานสองพระราชกุมารกุมารีและพระมเหสีให้เป็นทานนี้จะเป็นยานอันประเสริฐ ไม่ก้าวลงสู่อบายภูมิ จงเผล็ดผลในสรวงสวรรค์แด่พระองค์

(ท้าวสักกะตรัสต่อไปว่า)

{๑๒๑๑} [๓๓๑๐] ข้าพระองค์ขอถวายพระนางมัทรีพระมเหสีผู้งามทั่วสรรพางค์คืนให้พระคุณเจ้า พระองค์เท่านั้นเป็นผู้สมควรแก่พระนางมัทรี และพระนางมัทรีก็คู่ควรอับพระราชสวามี

[๓๓๑๑] นํ้านมและสังข์ทั้งสองนี้มีสีเสมอกัน ฉันใด พระองค์และพระนางมัทรีก็มีพระหฤทัยเสมอกัน ฉันนั้น

[๓๓๑๒] ทั้งสองพระองค์เป็นกษัตริย์สมบูรณ์โดยพระโคตร ทรงเป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายพระชนนีและฝ่ายพระชนก ทรงถูกเนรเทศจากแว่นแคว้นมาอยู่ในอาศรมราวป่า บุญทั้งหลายที่พระองค์

ทรงทำมาแล้วอย่างใด ขอพระองค์ทรงให้ทานทำบุญอย่างนั้นต่อไปเถิด

{๑๒๑๒} [๓๓๑๓] ข้าแต่พระราชฤๅษี ข้าพระองค์เป็นท้าวสักกะจอมเทพมาในสำนักของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงเลือกเอาพร ข้าพระองค์ขอถวายพร ๘ ประการแก่พระองค์

(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๑๒๑๓} [๓๓๑๔] ข้าแต่ท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่แห่งเทวดา ถ้าพระองค์จะประสาทพระพรแก่หม่อมฉันไซร้ ขอให้พระบิดายอมรับหม่อมฉัน ทรงต้อนรับหม่อมฉันผู้ออกจากป่านี้ไปถึงนิเวศน์ของตนด้วยราชอาสน์พรนี้เป็นข้อที่ ๑ เป็นพรที่หม่อมฉันปรารถนา[๓๓๑๕] อนึ่ง ขอให้หม่อมฉันไม่พึงพอใจการฆ่าคน แม้ผู้นั้นจะเป็นนักโทษถึงประหารชีวิตทำผิดอย่างร้ายกาจก็ตาม ขอให้หม่อมฉันปล่อย ให้พ้นจากการถูกประหารชีวิตได้ พรนี้เป็นข้อที่ ๒ เป็นพรที่หม่อมฉันปรารถนา[๓๓๑๖] อนึ่ง ขอให้ประชาชนทั้งปวง ทั้งแก่เฒ่า เด็ก และกลางคน พึงเข้ามาอาศัยหม่อมฉันเลี้ยงชีวิต พรนี้เป็นข้อที่ ๓ เป็นพรที่หม่อมฉันปรารถนา

[๓๓๑๗] หม่อมฉันไม่พึงคบหาภรรยาของผู้อื่น พึงพอใจแต่ในภรรยาของตน ไม่พึงลุอำนาจแห่งหญิงทั้งหลาย พรนี้เป็นข้อที่ ๔ เป็นพรที่หม่อมฉันปรารถนา

[๓๓๑๘] ข้าแต่ท้าวสักกะ ขอให้พระโอรสของหม่อมฉันที่พลัดพรากไปนั้นมีอายุยืนนาน พึงได้ครองแผ่นดินโดยธรรมเถิด พรนี้เป็นข้อที่ ๕ เป็นพรที่หม่อมฉันปรารถนา

[๓๓๑๙] อนึ่ง ตั้งแต่วันที่หม่อมฉันกลับคืนถึงพระนคร เมื่อราตรีสิ้นไปดวงอาทิตย์อุทัยขึ้นมาแล้ว ขอให้อาหารอันเป็นทิพย์ปรากฏมีขึ้น พรนี้เป็นข้อที่ ๖ เป็นพรที่หม่อมฉันปรารถนา[๓๓๒๐] อนึ่ง เมื่อหม่อมฉันให้ทานอยู่ ขอไทยธรรมอย่าได้หมดสิ้นไปเมื่อกำลังให้ ขอให้หม่อมฉันทำจิตให้ผ่องใส ครั้นให้แล้วขอให้หม่อมฉันไม่เดือดร้อนใจในภายหลัง พรนี้เป็นข้อที่ ๗ เป็นพรที่หม่อมฉันปรารถนา[๓๓๒๑] อนึ่ง เมื่อล่วงพ้นจากอัตภาพนี้ไป ขอให้หม่อมฉันครรไลยังโลกสวรรค์ ให้ได้ไปถึงชั้นดุสิตอันเป็นชั้นวิเศษ ครั้นจุติจากชั้นดุสิตนั้นแล้ว พึงมาสู่ความเป็นมนุษย์แล้วไม่พึงเกิดต่อไป พรนี้เป็นข้อที่ ๘ เป็นพรที่หม่อมฉันปรารถนา(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๒๑๔} [๓๓๒๒] ครั้นท้าวสักกะจอมเทพทรงสดับพระดำรัสของพระมหาสัตว์เวสสันดรนั้นแล้วได้ตรัสว่า ‘ไม่นานนักดอก สมเด็จพระบิดาผู้บังเกิดเกล้าของพระองค์จักเสด็จมาทรงเยี่ยมพระองค์’[๓๓๒๓] ครั้นตรัสพระดำรัสเท่านี้แล้ว ท้าวสุชัมบดีมฆวานเทวราชพระราชทานพรแก่พระเวสสันดรแล้ว ได้เสด็จกลับไปยังหมู่สวรรค์

จบ กัณฑ์สักกบรรพ

กัณฑ์มหาราช

(พระเจ้าสญชัยทรงทอดพระเนตรดูมรรคา ทรงเห็นสองกุมาร จึงตรัสถามว่า)

{๑๒๑๕} [๓๓๒๔] นั่นใบหน้าของใครหนองามยิ่งนัก ดังทองที่ช่างทองหลอมด้วยไฟ หรือดังแท่งทองที่ละลายคว้างอยู่ที่ปากเบ้า[๓๓๒๕] เด็กทั้งสองคนนี้มีอวัยวะคล้ายกัน มีลักษณะคล้ายกัน คนหนึ่งคล้ายพ่อชาลี คนหนึ่งคล้ายแม่กัณหาชินา

[๓๓๒๖] ทั้งสองคนมีรูปเสมอกัน ดังราชสีห์ออกจากถํ้าทอง เด็กสองคนนี้ปรากฏเหมือนดังหล่อด้วยทองคำทีเดียว

{๑๒๑๖} [๓๓๒๗] ดูก่อนภารทวาชพราหมณ์ ท่านนำเด็กสองคนนี้มาจากไหนหนอ ท่านมาจากไหน จนลุถึงแว่นแคว้นของเราในวันนี้(ชูชกกราบทูลว่า)

{๑๒๑๗} [๓๓๒๘] ข้าแต่พระเจ้าสญชัย กุมารทั้งสองนี้มีผู้ให้แก่ข้าพระองค์ด้วยความพอใจ ตั้งแต่วันที่ข้าพระองค์ได้สองกุมารนี้มา คืนวันนี้เป็นคืนที่ ๑๕(พระเจ้าสญชัยตรัสถามว่า)

{๑๒๑๘} [๓๓๒๙] ท่านมีถ้อยคำดูดดื่มเพียงไร จึงได้เด็กสองคนนี้มา ท่านควรทำให้เราเชื่อโดยเหตุที่ชอบ ใครยกลูกน้อยทั้งหลายอันเป็นอุดมทานให้เป็นทานแก่ท่าน

(ชูชกกราบทูลว่า)

{๑๒๑๙} [๓๓๓๐] พระองค์ผู้เป็นที่พึ่งของเหล่ายาจกผู้มาขอดังธรณีเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย ก็คือพระเวสสันดรราช ซึ่งเสด็จไปอยู่ป่า ได้พระราชทานพระโอรสและพระธิดาแก่ข้าพระองค์ พระเจ้าข้า[๓๓๓๑] พระองค์ผู้เป็นที่รับรองของเหล่ายาจกผู้มาขอดังสาครเป็นที่รองรับแห่งแม่นํ้าทั้งหลายซึ่งไหลลงไป ก็คือพระเวสสันดรราชซึ่งเสด็จไปอยู่ป่า ได้พระราชทานพระโอรสและพระธิดาแก่ข้าพระองค์ พระเจ้าข้า(พวกอำมาตย์ตำหนิพระเวสสันดรโพธิสัตว์ว่า)

{๑๒๒๐} [๓๓๓๒] ท่านผู้เจริญทั้งหลายเอ๋ย พระราชาผู้มีศรัทธาเมื่อยังทรงครองเรือนอยู่ก็ทรงทำกรรมไม่สมควร ถูกเนรเทศออกไปอยู่ป่าแล้วยังมาพระราชทานพระโอรสและพระธิดาได้อย่างไรหนอ[๓๓๓๓] ท่านผู้เจริญทั้งหลายเท่าที่มาประชุมกันอยู่ในสมาคมนี้ จงพิจารณาเรื่องนี้ พระเวสสันดรราชประทับอยู่ในป่า ไยจึงได้พระราชทานพระโอรสและพระธิดาเล่า[๓๓๓๔] พระองค์ควรจะพระราชทานทาส ทาสี ม้า แม่ม้าอัศดร รถ ช้างกุญชร ทำไมจึงพระราชทานพระกุมารทั้งสองเล่า

(พระชาลีกุมารกราบทูลว่า)

{๑๒๒๑} [๓๓๓๕] ข้าแต่สมเด็จพระอัยกา ทาส ม้า แม่ม้าอัศดร รถ และช้างกุญชรตัวประเสริฐในเรือนของผู้ใดไม่มี ผู้นั้นจะพึงให้อะไร พระเจ้าข้า

(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)

{๑๒๒๒} [๓๓๓๖] ดูก่อนพระหลานน้อย ปู่ขอสรรเสริญทานแห่งบิดาของเจ้านั้น ปู่ไม่ได้ติเตียนเลย หัวใจแห่งบิดาเจ้าเป็นอย่างไรหนอ ครั้นให้เจ้าทั้งสองแก่พราหมณ์แล้ว

(พระชาลีกุมารกราบทูลเล่าเรื่องถวายว่า)

{๑๒๒๓} [๓๓๓๗] ข้าแต่พระอัยกามหาราช พระบิดาของหม่อมฉันพระราชทานหม่อมฉันทั้งสองแก่พราหมณ์แล้วได้ทรงสดับถ้อยคำร่ำพิลาปที่พระน้องกัณหาได้กล่าวแล้ว

{๑๒๒๔} [๓๓๓๘] ทรงมีพระหฤทัยเป็นทุกข์และเร่าร้อน มีดวงพระเนตรแดงจัดดังเจือด้วยสีแดง และมีพระอัสสุชลหลั่งไหล

{๑๒๒๕} [๓๓๓๙] พระน้องกัณหาชินาได้กราบทูลพระบิดาดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระบิดา พราหมณ์นี้ทุบตีลูกด้วยไม้เท้า ดังว่าทุบตีทาสีผู้เกิดในเรือนเบี้ย

[๓๓๔๐] พระบิดาเจ้าขา ผู้นี้คงไม่ใช่พราหมณ์เป็นแน่ เพราะพราหมณ์ทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ในธรรม คงเป็นยักษ์แปลงเพศเป็นพราหมณ์ มาเอาลูกทั้งสองไปเพื่อจะกินเป็นอาหาร พระบิดาเจ้าขา ลูกทั้งสองกำลังลูกปีศาจนำไป ไฉนพระบิดาจึงทรงนิ่งดูดายเฉยอยู่เล่า’(พระเจ้าสญชัยตรัสถามว่า)

{๑๒๒๖} [๓๓๔๑] มารดาของเจ้าทั้งสองเป็นพระราชบุตรี และบิดาของเจ้าทั้งสองก็เป็นราชบุตร แต่ก่อนเจ้าทั้งสองเคยขึ้นตักของปู่ บัดนี้เหตุอะไรจึงยืนเสียห่างเล่า

(พระชาลีกุมารกราบทูลว่า)

{๑๒๒๗} [๓๓๔๒] พระมารดาของหม่อมฉันทั้งสองเป็นพระราชบุตรี และพระบิดาของหม่อมฉันทั้งสองเป็นพระราชบุตรจริง แต่บัดนี้หม่อมฉันทั้งสองเป็นทาสของพราหมณ์ เพราะฉะนั้น หม่อมฉันทั้งสองจึงต้องยืนอยู่ห่างไกล พระเจ้าข้า(พระเจ้าสญชัยตรัสถามว่า)

{๑๒๒๘} [๓๓๔๓] เพื่อนเอ๋ย หลานทั้งสองอย่าได้กล่าวอย่างนั้นเลย ใจของปู่กำลังเร่าร้อน กายของปู่เหมือนดังถูกยกขึ้นไว้บนจิตกาธานไม่ได้ความสุขอยู่บนบัลลังก์เลย

[๓๓๔๔] เพื่อนเอ๋ย หลานทั้งสองอย่าได้กล่าวอย่างนั้นเลย หลานทั้งสองทำให้ปู่เกิดความเสียใจยิ่งขึ้น ปู่จักไถ่หลานทั้งสองด้วยทรัพย์ หลานทั้งสองจักไม่ต้องเป็นทาสต่อไป

[๓๓๔๕] ดูก่อนพ่อชาลี บิดาของเจ้าทั้งสองได้ตีราคาเจ้าทั้งสองให้แก่พราหมณ์ไว้เท่าไร หลานทั้งสองจงบอกแก่ปู่ตามจริงเถิด จะได้เบิกจ่ายให้พราหมณ์ไป

(พระชาลีกุมารกราบทูลว่า)

{๑๒๒๙} [๓๓๔๖] ข้าแต่สมเด็จพระอัยกา พระบิดาทรงตีราคาหม่อมฉันมีค่าทอง ๑,๐๐๐ แท่ง ทรงตีราคาพระน้องกัณหาชินาผู้มีพระพักตร์อันผ่องใสด้วยสัตว์พาหนะมีช้างเป็นต้นอย่างละ ๑๐๐ แล้วได้พระราชทานแก่พราหมณ์มา

(พระเจ้าสญชัยตรัสสั่งว่า)

{๑๒๓๐} [๓๓๔๗] เหวยพนักงาน จงลุกขึ้นรีบไปเบิกทาส ทาสี ช้าง โค และโคอุสภราช อย่างละ ๑๐๐ กับทอง ๑,๐๐๐ แท่ง เอามาให้แก่พราหมณ์เป็นค่าไถ่หลานรักทั้งสอง

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๒๓๑} [๓๓๔๘] ลำดับนั้น พนักงานรีบไปเบิกทาส ทาสี ช้าง โค และโคอุสภราช อย่างละ ๑๐๐ กับทอง ๑,๐๐๐ แท่ง เอามาให้แก่พราหมณ์ เป็นค่าไถ่สองพระกุมารกุมารี

{๑๒๓๒} [๓๓๔๙] พนักงานได้เบิกทาส ทาสี ช้าง โค และโคอุสภราช แม่ม้าอัศดร รถ และเครื่องใช้สอยทุกอย่าง ๆ ละ ๑๐๐ กับทอง ๑,๐๐๐ แท่ง เอามาให้แก่พราหมณ์ผู้หยาบช้าอย่างยิ่งผู้แสวงหาทรัพย์เป็นค่าไถ่พระกุมารกุมารีทั้งสอง{๑๒๓๓} [๓๓๕๐] กษัตริย์ทั้งสองคือพระเจ้าสญชัยและพระราชเทวีทรงไถ่พระกุมารกุมารีทั้งสองแล้ว รับสั่งให้พนักงานสรงสนานและให้พระกุมารกุมารีทั้งสองเสวยเสร็จแล้ว ทรงประดับประดาด้วยอาภรณ์ทั้งหลายแล้วทรงอุ้มขึ้นให้ประทับบนพระเพลา[๓๓๕๑] พระกุมารกุมารีทั้งสองทรงสรงสนานพระเศียรแล้วทรงพระภูษาอันสะอาด ประดับด้วยสรรพาภรณ์ สมเด็จพระอัยกาทรงอุ้มให้ประทับบนพระเพลาแล้วตรัสถาม

[๓๓๕๒] พระกุมารกุมารีทั้งสองทรงประดับกุณฑลมีเสียงดังน่าเพลิดเพลินใจ ทรงประดับพวงมาลัยและสรรพาลังการแล้ว สมเด็จพระอัยกาทรงอุ้มให้ประทับบนพระเพลาแล้วได้ตรัสถามว่า

[๓๓๕๓] ‘ดูก่อนพ่อชาลี พระชนกชนนีทั้งสองของหลานไม่มีโรคภัยเบียดเบียนบ้างหรือ เยียวยาอัตภาพด้วยการแสวงหาผลาหารสะดวกดีหรือ ทั้งมูลผลาหารมีมากหรือ[๓๓๕๔] เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานเห็นทีจะมีน้อยแลหรือ ในป่าอันเกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์ร้าย ไม่มีกลํ้ากรายเข้ามารบกวนแลหรือ’(พระชาลีกุมารกราบทูลว่า)

{๑๒๓๔} [๓๓๕๕] ขอเดชะ พระชนกชนนีของหม่อมฉันทั้งสองพระองค์ไม่มีโรคภัยเบียดเบียน ทรงเยียวยาอัตภาพด้วยการแสวงหาผลาหารได้สะดวกดี ทั้งมูลผลาหารก็มีมาก[๓๓๕๖] เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานก็มีน้อย ในป่าอันเกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์ร้าย ก็ไม่มีกลํ้ากรายเข้ามารบกวนท่านทั้งสอง

[๓๓๕๗] พระชนนีของหม่อมฉันทรงขุดรากบัว เหง้าบัว มันอ่อน ทรงสอยผลพุทรา ผลรกฟ้า มะตูมนำมาเลี้ยงพระชนกและหม่อมฉันทั้งสอง[๓๓๕๘] พระชนนีทรงนำมูลมันผลไม้ใด ๆ มาจากป่า พระชนกและหม่อมฉันทั้งสองก็มารวมพร้อมกันเสวยมูลมันผลไม้นั้น ๆ ในเวลากลางคืน ไม่ได้เสวยในเวลากลางวันเลย[๓๓๕๙] พระชนนีของหม่อมฉันทั้งสองผู้เป็นสุขุมาลชาติต้องเที่ยวแสวงหาผลไม้ มีพระฉวีวรรณผอมเหลืองเพราะลมและแดดเหมือนดอกปทุมถูกขยำด้วยมือฉะนั้น

[๓๓๖๐] เมื่อพระชนนีเสด็จเที่ยวในป่าใหญ่ซึ่งเป็นป่าที่เกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์ร้าย เป็นที่อาศัยอยู่แห่งแรดและเสือเหลือง พระเกศาของพระองค์อันมีสีดังปีกแมลงภู่ ถูกกิ่งไม้เป็นต้นเกี่ยวให้กระจุยกระจาย[๓๓๖๑] พระชนนีทรงขมวดมุ่นพระเมาลี ทรงไว้ซึ่งเหงื่อไคลที่พระกัจฉะประเทศ ทรงพระภูษาหนังสัตว์บรรทมเหนือปฐพี ทรงบูชาไฟ

{๑๒๓๕} [๓๓๖๒] บุตรทั้งหลายเกิดขึ้นมาแล้วย่อมเป็นที่รักของมนุษย์ในโลก พระอัยกาของหลานคงไม่ทรงเกิดพระสิเนหาในพระโอรสเสียเลยเป็นแน่

(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)

{๑๒๓๖} [๓๓๖๓] ดูก่อนพ่อหลานน้อย จริงทีเดียว การที่ปู่ให้เนรเทศพระบิดาของเจ้าผู้ไม่มีโทษผิด เพราะเชื่อคำของชาวสีพีทั้งหลายนั้น ชื่อว่าปู่ได้ทำกรรมอันชั่วช้าและชื่อว่าทำกรรมที่กำจัดความเจริญ[๓๓๖๔] สิ่งใด ๆ ของปู่มีอยู่ในนครนี้ก็ดี ทรัพย์และธัญญชาติที่มีอยู่ก็ดี ปู่ขอยกให้แก่พระบิดาของเจ้าทั้งสิ้น ขอให้ลูกเวสสันดรจงมาเป็นพระราชาปกครองในสีพีรัฐเถิด

(พระชาลีกุมารกราบทูลว่า)

{๑๒๓๗} [๓๓๖๕] ขอเดชะ สมเด็จพระชนกของหม่อมฉันคงจักไม่เสด็จมาเป็นพระราชาของชาวสีพีเพราะถ้อยคำของหม่อมฉัน ขอให้สมเด็จพระอัยกาเสด็จไปทรงอภิเษกพระบิดาของหม่อมฉันด้วยเครื่องราชูปโภคเองเถิด พระเจ้าข้า

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๒๓๘} [๓๓๖๖] ลำดับนั้น พระเจ้าสญชัยได้ดำรัสสั่งเสนาบดีว่า ‘ขอให้เสนาทุกเหล่าทัพ คือ กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ จงผูกสอดอาวุธ ชาวนิคม พราหมณ์ และปุโรหิตทั้งหลายจงตามเราไป[๓๓๖๗] ถัดจากนั้น พวกโยธี ๖๐,๐๐๐ ผู้สง่างาม พร้อมสรรพด้วยเครื่องอาวุธยุทธภัณฑ์ ประดับด้วยผ้าสีต่าง ๆ กัน จงรีบตามมา

[๓๓๖๘] พวกโยธีผู้พร้อมสรรพด้วยเครื่องอาวุธยุทธภัณฑ์ ประดับด้วยผ้าสีต่าง ๆ กัน คือ พวกหนึ่งแต่งด้วยผ้าสีเขียว พวกหนึ่งแต่งด้วยผ้าสีเหลือง พวกหนึ่งแต่งด้วยผ้าสีแดง พวกหนึ่งแต่งด้วยผ้าสีขาว จงรีบตามมา[๓๓๖๙] ภูเขาคันธมาทน์อันมีในป่าหิมพานต์สะพรั่งไปด้วยคันธชาติดาดาษด้วยพฤกษานานาชนิด เป็นที่อาศัยอยู่แห่งหมู่สัตว์ป่าจำนวนมาก

[๓๓๗๐] และมีต้นไม้เป็นทิพยโอสถสว่างไสวและหอมไปทั่วทิศ ฉันใด เหล่าโยธีทั้งหลายผู้พร้อมสรรพด้วยเครื่องอาวุธยุทธภัณฑ์ จงรีบตามมา และจงรุ่งเรืองและมีเกียรติฟุ้งขจรไป ฉันนั้น[๓๓๗๑] ถัดจากนั้น จงจัดช้างที่สูงใหญ่ ๑๔,๐๐๐ มีสายรัดประคนทองมีเครื่องประดับและเครื่องปกคลุมศีรษะอันขจิตด้วยทอง

[๓๓๗๒] มีนายควาญช้างถือโตมรและขอขึ้นขี่คอประจำ เตรียมพร้อมสรรพ ประดับประดาอย่างสวยงาม จงรีบตามมา

[๓๓๗๓] ถัดจากนั้น จงจัดม้าสินธพชาติอาชาไนย ซึ่งมีฝีเท้าจัด ๑๔,๐๐๐

[๓๓๗๔] มีนายควาญม้าประดับประดาด้วยอสังการ ถือแส้และเกาทัณฑ์ผูกสอดเครื่องรบขึ้นขี่ประจำ จงรีบตามมา

[๓๓๗๕] ถัดจากนั้น จงจัดกระบวนรถรบ ๑๔,๐๐๐ มีกำกงอันหุ้มด้วยเหล็ก เรือนรถวิจิตรด้วยทอง

[๓๓๗๖] และจงยกธงขึ้นปักบนรถนั้นๆ พวกนายขมังธนูผู้ยิงได้แม่นยำเป็นคนคล่องแคล่วในรถทั้งหลายจงเตรียมโล่ เกราะ และเกาทัณฑ์ไว้ให้เสร็จ พลโยธีเหล่านี้จงตระเตรียมให้พร้อมรีบตามมา{๑๒๓๙} [๓๓๗๗] จงให้โปรยข้าวตอก ดอกไม้ มาลัย ของหอม และเครื่องลูบไล้และจงให้ตั้งเครื่องบูชาอันมีค่าไว้รายไปตามมรรคาที่เวสสันดรโอรสของเราจักเสด็จมา[๓๓๗๘] ในแต่ละหมู่บ้าน จงตั้งหม้อสุราเมรัยรับไว้หมู่บ้านละ ๑๐๐ ราย ไปตามมรรคาที่เวสสันดรโอรสของเราจักเสด็จมา

[๓๓๗๙] จงตั้งมังสาหารและขนม เช่น ขนมแดกงา ขนมกุมมาส อันปรุงด้วยเนื้อ ปลา รายไปตามมรรคาที่เวสสันดรโอรสของเราจักเสด็จมา

[๓๓๘๐] จงตั้งเนยใส น้ำมัน นมส้ม นมสด ขนมที่ทำด้วยข้าวฟ่างและสุราเป็นอันมาก รายไปตามมรรคาที่เวสสันดรโอรสของเราจักเสด็จมา

[๓๓๘๑] ให้มีพนักงานวิเสททั้งครัวหวานและครัวคาวจัดตั้งไว้เลี้ยงดูประชาชนทั่วไป ให้มีมหรสพฟ้อนรำขับร้องทุก ๆ อย่าง เพลง ปรบมือ กลองยาว ช่างขับเสภา พวกตลก[๓๓๘๒] พวกมโหรีจงเล่นดนตรี ดีดพิณ ตีกลองน้อยกลองใหญ่ เป่าสังข์ ตีกลองหน้าเดียว

[๓๓๘๓] ตะโพน บัณเฑาะว์ สังข์ จะเข้ พิณ กลองใหญ่ กลองเล็ก รายไปตามมรรคาที่เวสสันดรโอรสของเราจักเสด็จมา’{๑๒๔๐} [๓๓๘๔] กองทัพของสีพีรัฐซึ่งจัดเป็นกระบวนตั้งไว้เสร็จแล้วนั้นเป็นกองทัพใหญ่ มีพระชาลีราชกุมารเป็นผู้นำทาง ได้ยาตราไปยังภูเขาวงกต[๓๓๘๕] พญาช้างกุญชรมีอายุ ๖๐ ปี มีสายรัดประคนทองผูกตกแต่งไว้บันลือก้องโกญจนาทกระหึ่มอยู่

[๓๓๘๖] เหล่าม้าอาชาไนยแผดเสียงดังสนั่น เสียงกงรถดังกึกก้อง ธุลีละอองฟุ้งตลบนภากาศ กองทัพของสีพีรัฐอันจัดเป็นกระบวนยาตราไปเป็นกองทัพใหญ่[๓๓๘๗] สามารถจะทำลายล้างราชดัสกรได้ มีพระชาลีราชกุมารเป็นผู้นำทาง ได้ยาตราไปยังภูเขาวงกต

[๓๓๘๘] พระเจ้าสญชัยเสด็จพร้อมด้วยราชบริพารเหล่านั้นเข้าไปยังป่าใหญ่ซึ่งมีต้นไม้มีกิ่งก้านมาก มีนํ้ามาก ดาดาษไปด้วยไม้ดอกและไม้ผลทั้งสองอย่าง[๓๓๘๙] ในป่าใหญ่นั้น ฝูงวิหคเป็นอันมากหลายหลากสีมีเสียงกลมกล่อมหวานไพเราะ เกาะอยู่บนต้นไม้ที่ออกผลออกดอกตามฤดูกาลกู่ร้องถึงกันอยู่เซ็งแซ่[๓๓๙๐] พระเจ้าสญชัยเสด็จพร้อมทั้งข้าราชบริพารเหล่านั้นไปสิ้นระยะทางไกลล่วงหลายวันหลายคืน จึงบรรลุถึงภูมิประเทศที่พระเวสสันดรประทับอยู่

จบ กัณฑ์มหาราช

กัณฑ์ฉกษัตริย์

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๒๔๑} [๓๓๙๑] พระเวสสันดรได้ทรงสดับเสียงกึกก้องแห่งกองพลเหล่านั้นก็ตกพระทัยกลัว จึงเสด็จขึ้นภูเขา ทรงหวาดกลัวทอดพระเนตรดูกองทัพแล้วตรัสว่า[๓๓๙๒] ‘ดูก่อนแม่มัทรี เชิญแม่พิจารณาดูชิ เสียงอันกึกก้องเช่นใดในป่า ม้าอาชาไนยส่งเสียงร้องกึกก้อง เห็นปลายธงปลิวไสว[๓๓๙๓] นายพรานไพรทั้งหลายขึงข่ายล้อมฝูงเนื้อในป่าไล่ต้อนให้ตกลงในหลุมแล้วไล่ทิ่มแทงด้วยหอก เลือกเอาแต่ตัวพี ๆ ฉันใด[๓๓๙๔] เราทั้งสองก็ฉันนั้น เป็นผู้ไม่มีโทษผิด ถูกเนรเทศออกจากแว่นแคว้นมาอยู่ในป่า ยังมาตกอยู่ในเงื้อมมือของพวกศัตรูอีกดูคนที่เช่นฆ่าผู้อ่อนแอเถิด(พระนางมัทรีกราบทูลว่า)

{๑๒๔๒} [๓๓๙๕] พวกศัตรูย่ำยีพระองค์ไม่ได้ดอก เหมือนไฟทำอะไรน้ำในห้วงนํ้าไม่ได้ฉะนั้น ขอพระองค์ทรงระลึกถึงข้อนี้ไว้เถิด ต่อไปนี้จะมีแต่ความสวัสดีโดยแท้(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๒๔๓} [๓๓๙๖] ลำดับนั้น พระเวสสันดรราชเสด็จลงจากภูเขาแล้วประทับนั่งในบรรณศาลา ทรงทำพระมนัสให้มั่นคง

{๑๒๔๔} [๓๓๙๗] พระบิดาดำรัสสั่งให้กลับรถ ให้ประเทียบกระบวนทัพไว้แล้วเสด็จเข้าไปหาพระโอรสผู้ประทับเดียวดายอยู่ในป่า

[๓๓๙๘] เสด็จลงจากคอช้างพระที่นั่งต้น ทรงเฉวียงพระอังสาประนมพระหัตถ์ แวดล้อมด้วยหมู่อำมาตย์เสด็จเข้าไปเพื่อทรงอภิเษกพระโอรส

[๓๓๙๙] ณ ที่นั้น ท้าวเธอได้ทอดพระเนตรเห็นพระโอรสทรงเพศบรรพชิตนั่งเข้าฌานอยู่ในบรรณศาลาไม่หวั่นไหวแน่วแน่ ไม่มีภัยแต่ไหน

{๑๒๔๕} [๓๔๐๐] ก็พระเวสสันดรและพระนางมัทรีทอดพระเนตรเห็นพระบิดาผู้มีความรักในบุตรกำลังเสด็จมา ทรงต้อนรับถวายอภิวาทแล้ว

[๓๔๐๑] ฝ่ายพระนางมัทรีทรงซบพระเศียรอภิวาทแทบพระบาทพระสัสสุระ กราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ หม่อมฉันมัทรีผู้สะใภ้ของพระองค์ ขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์’ พระเจ้าสญชัยทรงสวมกอดสองกษัตริย์ประทับทรวง ฝ่าพระหัตถ์ลูบพระปฤษฎางค์อยู่ไปมา ณ อาศรมนั้น (พลางตรัสว่า){๑๒๔๖} [๓๔๐๒] ‘ดูก่อนลูกรัก ลูกทั้งสองไม่มีโรคภัยเบียดเบียนบ้างหรือ ลูกทั้งสองเกษมสำราญดีแลหรือ ทั้งมูลผลาหารมีมากแลหรือ

[๓๔๐๓] เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลานมีน้อยแลหรือ ในป่าอันเกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์ร้าย ไม่มีกลํ้ากรายเข้ามารบกวนหรือ’

(พระเวสสันดรโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๑๒๔๗} [๓๔๐๔] ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ชีวิตของข้าพระองค์ทั้งสอง ย่อมเป็นไปตามมีตามได้ ข้าพระองค์ทั้งสองเป็นอยู่อย่างฝืดเคืองชีวิตเป็นอยู่ได้ด้วยการเที่ยวแสวงหามูลผลาหาร

[๓๔๐๕] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า นายสารถีทรมานม้าให้หมดฤทธิ์ ฉันใด ข้าพระองค์ทั้งสองย่อมเป็นผู้ถูกทรมานให้หมดฤทธิ์ ฉันนั้น ความสิ้นฤทธิ์ย่อมทรมานข้าพระองค์ทั้งสอง

[๓๔๐๖] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า เมื่อข้าพระองค์ทั้งสองผู้ถูกเนรเทศโศกเศร้าอยู่ในป่าเนืองนิจ เนื้อหนังก็ซูบซีดไปเพราะมิได้เห็นพระชนกชนนี

{๑๒๔๘} [๓๔๐๗] ทายาทผู้มีมโนรถยังไม่สำเร็จของพระองค์ผู้จอมสีพีรัฐ คือชาลีและกัณหาชินา ทั้งสองตกอยู่ในอำนาจของพราหมณ์ผู้หยาบช้าเหลือเกิน มันต้อนตีเอาชาลีและกัณหาชินาทั้งสองนั้นเหมือนดังโค[๓๔๐๘] ถ้าพระองค์ทรงทราบหรือทรงได้โปรดสดับข่าวลูกทั้งสองของพระราชบุตรีนั้น ขอได้ทรงพระกรุณาตรัสบอกแก่ข้าพระองค์โดยเร็วพลัน ดังหมอรีบพยาบาลคนที่ถูกงูกัดฉะนั้นเถิด(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)

{๑๒๔๙} [๓๔๐๙] กุมารทั้งสองคือชาลีและกัณหาชินานั้นพ่อได้ให้ทรัพย์แก่พราหมณ์ไถ่มาแล้ว ดูก่อนลูกรัก อย่ากลัวไปเลย จงเบาใจเถิด

(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ทูลถามว่า)

{๑๒๕๐} [๓๔๑๐] ข้าแต่พระบิดา พระองค์ไม่ทรงมีโรคภัยเบียดเบียนบ้างหรือ ทรงพระเกษมสำราญดีหรือ พระจักษุแห่งพระชนนีของข้าพระองค์ยังไม่เสื่อมเสียแลหรือ(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)

{๑๒๕๑} [๓๔๑๑] ดูก่อนลูกรัก พ่อไม่มีโรคภัยและสุขสบายดี ทั้งจักษุแห่งมารดาของเจ้าก็ไม่เสื่อมเสีย

(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ทูลถามว่า)

{๑๒๕๒} [๓๔๑๒] ยวดยานของพระองค์ไม่ทรุดโทรมหรือ พลพาหนะยังใช้ได้คล่องแคล่วหรือ ชนบทยังเจริญดีอยู่หรือ ฝนฟ้าไม่ขาดช่วงหรือ พระเจ้าข้า(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)

{๑๒๕๓} [๓๔๑๓] ยวดยานของพ่อไม่ทรุดโทรม พลพาหนะยังใช้ได้คล่องแคล่ว ชนบทก็เจริญดี และฝนฟ้าก็ไม่ขาดช่วง

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๒๕๔} [๓๔๑๔] เมื่อสามกษัตริย์ทรงสนทนากันอยู่อย่างนี้ พระมารดาผู้เป็นราชบุตรไม่ทรงฉลองพระบาทเสด็จดำเนินไปปรากฏที่ประตูคีรี[๓๔๑๕] ก็พระเวสสันดรและพระนางมัทรีทอดพระเนตรเห็นพระมารดาผู้มีความรักในบุตรกำลังเสด็จมา ก็ทรงต้อนรับถวายอภิวาทแล้ว

[๓๔๑๖] ฝ่ายพระนางมัทรีทรงซบเศียรเกล้าอภิวาทแทบพระบาทพระสัสสุกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระแม่เจ้า หม่อมฉันมัทรีผู้สะใภ้ขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระแม่เจ้า’{๑๒๕๕} [๓๔๑๗] ส่วนพระเจ้าหลานทั้งสองผู้เสด็จมาโดยสวัสดีทอดพระเนตรเห็นพระนางมัทรีแต่ไกล ก็ครํ่าครวญโผเข้าไปหา ดังหนึ่งลูกโคน้อยวิ่งเข้าหาแม่ฉะนั้น[๓๔๑๘] ฝ่ายพระนางมัทรีพอทอดพระเนตรเห็นพระโอรสธิดาทั้งสองผู้เสด็จมาโดยสวัสดีแต่ไกล ทรงสั่นระรัวไปทั่วพระกายเหมือนแม่มดที่ถูกผีสิง นํ้านมก็ไหลพรูออกจากพระถันทั้งคู่

{๑๒๕๖} [๓๔๑๙] เมื่อพระญาติทั้งหลายมาพร้อมกันแล้ว ขณะนั้นได้เกิดเสียงสนั่นกึกก้อง ภูเขาทั้งหลายสั่นสะท้าน แผ่นดินไหวสะเทือน

[๓๔๒๐] ฝนตกลงเป็นท่อธาร ครั้งนั้น พระเวสสันดรราชได้มาอยู่พร้อมกับพระญาติทั้งหลาย

[๓๔๒๑] คือ พระราชา พระเทวี พระโอรส พระสุณิสา และพระราชนัดดาทั้งสองพระองค์ ในกาลที่พระญาติทั้งหลายมาประชุมพรักพร้อมกันแล้ว ได้เกิดเหตุการณ์น่าขนพองสยองเกล้าขึ้น

[๓๔๒๒] ประชาราษฎร์ทั้งปวงพร้อมใจกันประนมอัญชลีถวายบังคมพระมหาสัตว์ คร่ำครวญวิงวอนพระเวสสันดรและพระนางมัทรีในป่าอันน่าหวาดกลัวว่า ‘พระองค์เป็นพระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งข้าพระองค์ทั้งหลาย ขอทั้งสองพระองค์ทรงพระกรุณาโปรดรับเสวยราชสมบัติเป็นพระราชาแห่งข้าพระองค์ทั้งหลายด้วยเถิด’

จบ กัณฑ์ฉกษัตริย์

กัณฑ์นครกัณฑ์

(พระเวสสันดรโพธิสัตว์ทรงสดับดังนั้นแล้ว จึงตรัสตัดพ้อพระเจ้าสญชัยว่า)

{๑๒๕๗} [๓๔๒๓] ฝ่าพระบาท ชาวชนบท และชาวนิคมมาประชุมพร้อมใจกันเนรเทศข้าพระองค์ผู้ครองราชสมบัติโดยทศพิธราชธรรมเสียจากแว่นแคว้น

(พระเจ้าสญชัยตรัสว่า)

{๑๒๕๘} [๓๔๒๔] ดูก่อนลูกรัก จริงทีเดียว การที่พ่อขับไล่ลูกผู้ไม่มีโทษผิดออกไปจากแว่นแคว้น เพราะเชื่อคำของชาวเมืองสีพีนั้น ชื่อว่าพ่อได้ทำกรรมอันชั่วช้า และชื่อว่าพ่อได้ทำกรรมที่กำจัดความเจริญ

{๑๒๕๙} [๓๔๒๕] ธรรมดาว่าบุตรควรช่วยปลดเปลื้องความทุกข์ของมารดาบิดาและพี่น้องที่เกิดขึ้นเพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งแม้ด้วยชีวิตของตน

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๒๖๐} [๓๔๒๖] ลำดับนั้น พระเวสสันดรบรมกษัตริย์ทรงชำระล้างธุลีและความสกปรกออก ครั้นแล้วได้ทรงเพศเป็นพระราชา

{๑๒๖๑} [๓๔๒๗] พระเวสสันดรบรมกษัตริย์สนานพระเกศาแล้วทรงเศวตพัสตร์อันสะอาด ทรงประดับด้วยเครื่องราชปิลันทนาภรณ์ทุกอย่าง ทรงสอดพระแสงขรรค์ซึ่งราชปัจจามิตรเกรงขาม เสด็จขึ้นทรงพญาปัจจยนาคเป็นพระคชาธาร

[๓๔๒๘] ครั้งนั้น เหล่าสหชาติโยธาทั้ง ๖๐,๐๐๐ สวมสอดสรรพาวุธและประดับสรรพาภรณ์ล้วนด้วยทอง เป็นสง่างามน่าดู ต่างชื่นชมยินดีแวดล้อมพระมหากษัตริย์ผู้เป็นจอมทัพ

[๓๔๒๙] ลำดับนั้น เหล่าพระสนมกำนัลในของพระเจ้าสีพีมาประชุมพร้อมกัน เชิญพระมัทรีให้โสรจสรงด้วยสุคนธวารี แล้วทูลถวายพระพรว่า ‘ขอพระเวสสันดรจงทรงอภิบาลรักษาพระแม่เจ้าขอพระชาลีและพระกัณหาชินาทั้งสองพระองค์ทรงบำรุงรักษาพระแม่เจ้าต่อไป อนึ่ง ขอพระเจ้าสญชัยมหาราชจงทรงคุ้มครองรักษาพระแม่เจ้ายิ่งขึ้นไปเถิด’

{๑๒๖๒} [๓๔๓๐] ก็พระเวสสันดรบรมกษัตริย์และพระมัทรีกลับมาได้ดำรงในสิริราชสมบัตินี้ตามเดิมแล้ว ทรงระลึกถึงความลำบากขณะที่เสด็จไปประทับอยู่ในป่าในกาลก่อน จึงรับสั่งให้นำกลองนันทิเภรีไปตีประกาศที่เวิ้งว้างหว่างเขาวงกตอันเป็นรมณียสถาน[๓๔๓๑] ก็พระเวสสันดรบรมกษัตริย์และพระมัทรีกลับมาได้ดำรงในสิริราชสมบัตินี้ตามเดิมแล้ว พระมัทรีผู้ทรงศุภลักษณ์ทรงระลึกถึงความลำบากขณะที่เสด็จไปประทับอยู่ในป่าในกาลก่อน ครั้นได้ทรงพบพระโอรสพระธิดาก็มีพระทัยปราโมทย์เกิดโสมนัส[๓๔๓๒] ก็พระเวสสันดรบรมกษัตริย์และพระนางมัทรีผู้ทรงศุภลักษณ์กลับมาได้ดำรงในสิริราชสมบัตินี้ตามเดิมแล้ว ทรงระลึกถึงความลำบากขณะที่เสด็จไปประทับอยู่ในป่าในกาลก่อน และได้มาอยู่ร่วมกับพระโอรสและพระธิดา จึงมีพระหฤทัยชื่นชมยินดีปีติโสมนัส (ตรัสว่า){๑๒๖๓} [๓๔๓๓] ‘ดูก่อนลูกรักทั้งสอง ในกาลก่อนคือเมื่อพราหมณ์นำลูกทั้งสองไป แม่มีความปรารถนาลูกทั้งสอง จึงได้บำเพ็ญวัตรนี้ คือ แม่บริโภคอาหารวันละครั้ง นอนเหนือพื้นแผ่นดินเป็นนิจ

[๓๔๓๔] วัตรของแม่นั้นสำเร็จแล้วในวันนี้ เพราะได้พบลูกทั้งสองแล้ว ดูก่อนลูกรักทั้งสอง ขอความโสมนัสอันเกิดจากแม่และแม้ที่เกิดจากพระบิดาจงคุ้มครองลูก อนึ่งเล่า ขอพระเจ้าสญชัยมหาราชจงทรงอภิบาลรักษาลูก[๓๔๓๕] บุญกุศลอย่างใดอย่างหนึ่งที่แม่ก็ดี พระบิดาของลูกก็ดีกระทำแล้ว มีอยู่ ด้วยบุญกุศลทั้งหมดนั้น ขอให้ลูกจงเป็นผู้ไม่แก่ไม่ตาย’

{๑๒๖๔} [๓๔๓๖] พระนางมัทรีจะทรงงดงามด้วยพระภูษาอย่างใด สมเด็จพระนางเจ้าผุสดีสัสสุราชเทวีก็ทรงจัดพระภูษาอย่างนั้น คือ พระภูษากัปปาสิกพัสตร์ โกไสยพัสตร์ โขมพัสตร์ และโกทุมพรพัสตร์ ส่งไปประทานแก่พระนางมัทรีราชสุณิสา[๓๔๓๗] พระนางมัทรีจะทรงงดงามด้วยเครื่องประดับอย่างใด สมเด็จพระนางเจ้าผุสดีสัสสุราชเทวีก็ทรงจัดเครื่องประดับอย่างนั้น คือ พระธำมรงค์สุวรรณรัตน์ สร้อยพระศอนพรัตน์ ส่งไปประทานแก่พระนางมัทรีราชสุณิสา[๓๔๓๘] อนึ่ง พระนางมัทรีจะทรงงดงามด้วยเครื่องประดับอย่างใด สมเด็จพระนางเจ้าผุสดีสัสสุราชเทวีก็ทรงจัดเครื่องประดับอย่างนั้น คือ พระวลัยสำหรับประดับต้นพระพาหา พระกุณฑลสำหรับประดับพระกรรณ สายรัดพระองค์ฝังแก้วมณีตาบเพชร ส่งไปประทานแก่พระนางมัทรีราชสุณิสา[๓๔๓๙]

อนึ่ง พระนางมัทรีจะทรงงดงามด้วยเครื่องประดับอย่างใด สมเด็จพระนางเจ้าผุสดีสัสสุราชเทวีก็ทรงจัดเครื่องประดับอย่างนั้น คือ ดอกไม้กรอง เครื่องประดับพระเมาลี เครื่องประดับพระนลาฏ และเครื่องประดับฝังแก้วมณีสีต่าง ๆ กัน ส่งไปประทานแก่พระนางมัทรีราชสุณิสา[๓๔๔๐] อนึ่งพระนางมัทรีจะทรงงดงามด้วยเครื่องประดับอย่างใด สมเด็จพระนางเจ้าผุสดีสัสสุราชเทวีก็ทรงจัดเครื่องประดับอย่างนั้น คือ เครื่องประดับพระถัน เครื่องประดับพระอังสา สะอิ้งทอง สร้อยพระบาท ส่งไปประทานแก่พระนางมัทรีราชสุณิสา

[๓๔๔๑] เครื่องประดับที่สมเด็จพระนางเจ้าผุสดีส่งไปประทานนั้น มีทั้งที่ต้องร้อยด้วยเชือก ทั้งที่ไม่ต้องร้อยด้วยเชือก สมเด็จพระนางเจ้าผุสดีทรงตรวจดูเครื่องประดับพระนางมัทรี ทรงเห็นที่ใดยังบกพร่อง ก็รับสั่งให้นำมาประดับเพิ่มเติมจนเต็ม พระนางมัทรีราชบุตรีทรงงดงามยิ่งนักดังนางเทพกัญญาในนันทวัน[๓๔๔๒] พระนางมัทรีราชบุตรีสนานพระเกศาแล้วทรงเศวตพัสตร์ประดับด้วยอาภรณ์ทั้งปวง ทรงงดงามยิ่งนัก ดังนางเทพอัปสรในดาวดึงส์

[๓๔๔๓] วันนั้น พระนางมัทรีราชบุตรีทรงงดงามน่าพิศวงดังต้นกล้วยอันเกิดในสวนจิตรลดาถูกลมรำเพยพัดไหวไปมา พระนางมัทรีราชบุตรีทรงมีไรพระทนต์แดงดังผลตำลึงสุกงามยิ่งนัก

[๓๔๔๔] มีพระโอษฐ์แดงดังผลไทรสุก งดงามยิ่งนัก ปานดังกินนรีมีขน ปีกงามวิจิตรบินร่อนอยู่ในอากาศ

{๑๒๖๕} [๓๔๔๕] เหล่าพนักงานตกแต่งตรุณหัตถีมีวัยปานกลาง เป็นช้างพระที่นั่งต้น อดทนต่อหอกชัดและลูกศร มีงางอนงามดังคันไถ มีกำลังกล้าหาญ เสร็จแล้วนำมาประเทียบเกยคอยรับเสด็จ

[๓๔๔๖] สมเด็จพระมัทรีเสด็จขึ้นประทับบนหลังตรุณหัตถีมีวัยปานกลางเป็นช้างพระที่นั่งต้น อดทนต่อหอกชัดและลูกศร มีงางอนงามดังคันไถ มีกำลังกล้าหาญ

{๑๒๖๖} [๓๔๔๗] เหล่าเนื้อเท่าที่มีอยู่ในป่าทั้งปวง ณ เขาวงกตนั้น ไม่เบียดเบียนกันและกันด้วยพระเดชานุภาพของพระเวสสันดร

[๓๔๔๘] เหล่านกเท่าที่มีอยู่ในป่าทั้งปวง ณ เขาวงกตนั้น ไม่เบียดเบียนกันและกันด้วยพระเดชานุภาพของพระเวสสันดร

[๓๔๔๙] เหล่าเนื้อเท่าที่มีอยู่ในป่าทั้งปวง ณ เขาวงกตนั้น ได้มาชุมนุมในที่เดียวกัน ในเมื่อพระเวสสันดรผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีจะเสด็จกลับ

[๓๔๕๐] เหล่านกเท่าที่มีอยู่ในป่าทั้งปวง ณ เขาวงกตนั้น ได้มาชุมนุมในที่เดียวกัน ในเมื่อพระเวสสันดรผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีจะเสด็จกลับ

[๓๔๕๑] เหล่าเนื้อเท่าที่มีอยู่ในป่าทั้งปวง ณ เขาวงกตนั้น ต่างพากันมีทุกข์ เพราะจะต้องพลัดพรากจากพระเวสสันดร มิได้ส่งเสียงร้องอันไพเราะเหมือนในกาลก่อน ในเมื่อพระเวสสันดรผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีจะเสด็จกลับ[๓๔๕๒] เหล่านกเท่าที่มีอยู่ในป่าทั้งปวง ณ เขาวงกตนั้น ต่างพากันมีทุกข์ เพราะจะต้องพลัดพรากจากพระเวสสันดร มิได้ส่งเสียงอันไพเราะเหมือนในกาลก่อน ในเมื่อพระเวสสันดรผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีจะเสด็จกลับ{๑๒๖๗} [๓๔๕๓] ราชวิถีที่จะเสด็จพระราชดำเนินนั้นประชาราษฎร์ก็ช่วยกันตกแต่งราบรื่นงามวิจิตร ลาดด้วยดอกไม้ ตั้งแต่เขาวงกตที่พระเวสสันดรราชประทับอยู่จนถึงพระนครเชตุดร[๓๔๕๔] ลำดับนั้น เหล่าอำมาตย์สหชาติโยธาทั้ง ๖๐,๐๐๐ แต่งเครื่องพร้อมสรรพงามสง่าน่าดู พากันตามเสด็จแวดล้อมโดยรอบ ในเมื่อพระเวสสันดรผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีเสด็จกลับพระนคร[๓๔๕๕] พระสนมกำนัลใน พระกุมารที่เป็นพระประยูรญาติ และบุตรอำมาตย์ พวกพ่อค้า และพราหมณ์ทั้งหลาย พากันตามเสด็จแวดล้อมโดยรอบ ในเมื่อพระเวสสันดรผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีเสด็จกลับพระนคร

[๓๔๕๖] กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ พากันตามเสด็จแวดล้อมโดยรอบ ในเมื่อพระเวสสันดรผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีเสด็จกลับพระนคร[๓๔๕๗] ชาวชนบทและชาวนิคมพร้อมใจกันมาชุมนุมแวดล้อมอยู่โดยรอบ ในเมื่อพระเวสสันดรผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีเสด็จกลับพระนคร[๓๔๕๘] เหล่าโยธาสวมหมวกแดง สวมเกราะหนง ถือธนู ถือโล่ดั้งเดินนำหน้า ในเมื่อพระเวสสันดรผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีเสด็จกลับพระนคร{๑๒๖๘} [๓๔๕๙] กษัตริย์ทั้งหกพระองค์นั้นเสด็จเข้าสู่พระนครอันน่ารื่นรมย์ มีป้อมปราการและทวารใหญ่โต บริบูรณ์ด้วยข้าวน้ำ บริบูรณ์ด้วยการฟ้อนรำขับร้องทั้งสองอย่าง[๓๔๖๐] ชาวชนบทและชาวนิคมต่างชื่นชมยินดิมาชุมนุมพร้อมกัน ในเมื่อพระเวสสันดรผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีเสด็จมาถึง

[๓๔๖๑] เมื่อพระมหากษัตริย์ผู้พระราชทานทรัพย์เสด็จมาถึงแล้ว ชาวชนบทและชาวนิคมต่างเปลื้องผ้าโพกออกโบกสะบัดอยู่ไปมาพระองค์รับสั่งให้นำกลองนันทเภรีไปตีประกาศในพระนครรับสั่งให้ประกาศปลดปล่อยสัตว์ทั้งหลายจากเครื่องจองจำ{๑๒๖๙} [๓๔๖๒] ขณะเมื่อพระเวสสันดรผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวสีพีเสด็จเข้าสู่พระนครแล้ว ท้าวสักกเทวราชทรงบันดาลฝนเงินให้ตกลงในขณะนั้น-----

[๓๔๖๓] ลำดับนั้น พระเวสสันดรบรมกษัตริย์ผู้มีพระปัญญาทรงบำเพ็ญทานแล้ว ครั้นเสด็จสวรรคตแล้ว พระองค์ก็ได้เสด็จเข้าถึงสวรรค์ฉะนี้แล

จบ กัณฑ์นครกัณฑ์

จบ มหาเวสสันดรชาดกที่ ๑๐

จบ มหานิบาต

จบ พระบาลีชาดา