๗. จันทกุมาร เล่ม ๒๘

[๑๙๙๒] ใครนั่นสวมฉลองพระบาททองอันวิจิตร เย็บเรียบร้อย สำเร็จเป็นอันดี ข้าพเจ้าขอนอบน้อมต่อผู้แสวงหาคุณอันใหญ่(พระดาบสกล่าวว่า)

{๗๗๔} [๑๙๙๓] ผู้ที่มาเหล่านี้เป็นนาคที่มีฤทธิ์ เรืองยศ เป็นลูกแห่งท้าวธตรฐเกิดแต่นางสมุททชา นาคเหล่านี้มีฤทธิ์มาก

จบ ภูริทัตตชาดกที่ ๖

๗. จันทกุมารชาดก (๕๔๔)

ว่าด้วยพระจันทกุมารทรงบำเพ็ญขันติบารมี

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าเรื่องว่า)

{๗๗๕} [๑๙๙๔] พระราชาพระนามว่าเอกราชเป็นผู้มีกรรมอันหยาบช้าครองราชย์อยู่ในพระนครปุบผวดี ท้าวเธอตรัสถามขัณฑหาลพราหมณ์ปุโรหิตผู้เป็นคนหลงว่า[๑๙๙๕] ‘ดูก่อนพราหมณ์ ท่านเป็นผู้ฉลาดในธรรมวินัย ขอจงบอกทางสวรรค์แก่เราเหมือนอย่างที่นรชนทั้งหลายทำบุญแล้วจากภพนี้ไปสู่สุคติภพฉะนั้นเถิด’

(ขัณฑหาลพราหมณ์ปุโรหิตกราบทูลว่า)

{๗๗๖} [๑๙๙๖] ขอเดชะ นรชนให้ทานที่ล่วงลํ้าทาน ฆ่าคนที่ไม่ควรฆ่า ชื่อว่าทำบุญแล้ว ย่อมไปสู่สุคติด้วยประการฉะนี้

(พระเจ้าเอกราชตรัสว่า)

{๗๗๗} [๑๙๙๗] ก็ทานที่ล่วงลํ้าทานนั้นคืออะไร และคนประเภทไหนเป็นคนที่ไม่ควรฆ่าในโลกนี้ ขอท่านจงบอกความข้อนั้นแก่เรา เราจักบูชายัญ จักให้ทาน(ขัณฑหาลพราหมณ์ปุโรหิตกราบทูลว่า)

{๗๗๘} [๑๙๙๘] ขอเดชะ พึงบูชายัญด้วยพระราชโอรสพระราชธิดา พระมเหสีชาวนิคม โคอุสภราช ม้าอาชาไนย อย่างละ ๔ ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ พึงบูชายัญด้วยสัตว์ทั้งปวงอย่างละ ๔ พระเจ้าข้า(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๗๗๙} [๑๙๙๙] ในพระราชวังมีเสียงระเบ็งเซ็งแซ่เป็นอันเดียวกันน่าหวาดกลัว เพราะได้ฟังคำว่าพระกุมารกุมารีและพระมเหสีจะต้องถูกฆ่า

(พระเจ้าเอกราชตรัสว่า)

{๗๘๐} [๒๐๐๐] พวกเจ้าจงไปทูลพวกพระกุมาร คือ จันทกุมาร สุริยกุมาร ภัททเสนกุมาร สุรกุมาร และวามโคตตกุมารว่า ‘ได้ยินว่าขอท่านทั้งหลายจงอยู่รวมกันเพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญ’{๗๘๑} [๒๐๐๑] พวกเจ้าจงไปทูลพระกุมารีทั้งหลาย คือ อุปเสนากุมารี โกกิลากุมารี มุทิตากุมารี และนันทากุมารีว่า ‘ได้ยินว่า ขอท่านทั้งหลายจงมาอยู่รวมกันเพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญ’

{๗๘๒} [๒๐๐๒] พวกเจ้าจงไปทูลพระนางวิชยา พระนางเอราวดี พระนางเกสินี และพระนางสุนันทา มเหสีของเราผู้ประกอบด้วยลักษณะอันประเสริฐว่า ‘ได้ยินว่า ขอท่านทั้งหลายจงมาอยู่รวมกันเพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญ’{๗๘๓} [๒๐๐๓] พวกเจ้าจงไปบอกคฤหบดีทั้งหลาย คือ ปุณณมุขคฤหบดี ภัททิยคฤหบดี สิงคาลคฤหบดี และวัฑฒคฤหบดีว่า ‘ได้ยินว่า ขอท่านทั้งหลายจงมาอยู่รวมกันเพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญ’(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๗๘๔} [๒๐๐๔] คฤหบดีเหล่านั้นเบียดเสียดไปด้วยบุตรภรรยา มาพร้อมกัน ณ ที่นั้นได้กราบทูลพระราชาว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์ทรงทำพวกข้าพระองค์ทุกคนให้เป็นคนมีแหยม หรือทรงประกาศให้พวกข้าพระองค์เป็นทาสเถิด พระเจ้าข้า’(พระเจ้าเอกราชตรัสว่า)

{๗๘๕} [๒๐๐๕] พวกเจ้าจงรีบนำช้างของเรามา คือ ช้างอภยังกร ช้างนาฬาคิรี ช้างอัจจุคตะ ช้างวรุณทันตะ ช้างเหล่านั้นจักมีประโยชน์เพื่อการบูชายัญ

[๒๐๐๖] พวกเจ้าจงรีบนำม้าอัสดรของเรามา คือ ม้าเกสี ม้าสุรามุข ม้าปุณณมุข ม้าวินตกะ ม้าเหล่านั้นจักมีประโยชน์เพื่อการบูชายัญ

[๒๐๐๗] พวกเจ้าจงรีบนำโคอุสภราชของเรามา คือ โคยูถปติ โคอโนชะ โคนิสภะ โคควัมปติ จงต้อนโคเหล่านั้นทั้งหมดเข้ามาเป็นหมู่เราจักบูชายัญ จักให้ทาน

[๒๐๐๘] อนึ่ง จงเตรียมทุกสิ่งให้พร้อม วันพรุ่งนี้เมื่อพระอาทิตย์ขึ้น เราจักบูชายัญ พวกเจ้าจงไปแจ้งพระกุมารทั้งหลายว่าจงรื่นรมย์กันตลอดราตรีนี้[๒๐๐๙] พวกเจ้าจงตระเตรียมทุกสิ่งให้พร้อม วันพรุ่งนี้เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้น เราจักบูชายัญ พวกเจ้าจงไปทูลพระกุมารทั้งหลาย ณ บัดนี้ว่าวันนี้เป็นคืนที่สุดท้ายแล้ว{๗๘๖} [๒๐๑๐] พระชนนีเสด็จมาจากพระตำหนัก กันแสงพลางตรัสถามพระเจ้าเอกราชนั้นว่า ‘ลูกรัก ได้ยินว่าลูกจักบูชายัญด้วยพระโอรสทั้ง ๔ หรือ’(พระเจ้าเอกราชกราบทูลว่า)

{๗๘๗} [๒๐๑๑] เมื่อต้องฆ่าจันทกุมาร แม้พระโอรสทุกองค์หม่อมฉันก็สละได้ หม่อมฉันบูชายัญด้วยพระโอรสทั้งหลายแล้วจักไปสู่สุคติสวรรค์(พระชนนีตรัสว่า)

{๗๘๘} [๒๐๑๒] ลูกเอ๋ย ลูกอย่าเชื่อคำที่ว่าสุคติจะมีได้เพราะบูชายัญด้วยบุตรเลย นั้นเป็นทางไปนรกต่างหาก ไม่ใช่ทางไปสวรรค์[๒๐๑๓] ดูก่อนลูกโกณฑัญญะเอ๋ย ลูกจงให้ทาน อย่าได้เบียดเบียนสัตวัทั้งปวงเลย นี่เป็นทางไปสู่สุคติ ทางไปสู่สุคติมิใช่มีได้เพราะใช้บุตรบูชายัญดอก(พระเจ้าเอกราชกราบทูลว่า)

{๗๘๙} [๒๐๑๔] คำของอาจารย์ทั้งหลายมีอยู่ หม่อมฉันจักฆ่าจันทกุมารและสุริยกุมาร หม่อมฉันบูชายัญด้วยพระโอรสทั้งหลายที่สละได้ยากแล้วจักไปสู่สุคติสวรรค์

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสต่อไปว่า)

{๗๙๐} [๒๐๑๕] แม้พระเจ้าสวัตดีพระราชชนกก็ได้ตรัสถามพระโอรสของพระองค์นั้นว่า ‘ลูกรัก ได้ยินว่า ลูกจักบูชายัญด้วยพระโอรสทั้ง ๔ หรือ’(พระเจ้าเอกราชกราบทูลว่า)

{๗๙๑} [๒๐๑๖] เมื่อต้องฆ่าจันทกุมาร แม้พระโอรสทุกองค์หม่อมฉันก็สละได้ หม่อมฉันบูชายัญด้วยพระโอรสทั้งหลายแล้วจักไปสู่สุคติสวรรค์(พระราชชนกตรัสว่า)

{๗๙๒} [๒๐๑๗] ลูกเอ๋ย ลูกอย่าเชื่อคำที่ว่าสุคติจะมีได้เพราะบูชายัญด้วยบุตรเลย นั่นเป็นทางไปนรกต่างหาก ไม่ใช่ทางไปสวรรค์[๒๐๑๘] ดูก่อนลูกโกณฑัญญะ ลูกจงให้ทาน อย่าได้เบียดเบียนสัตว์ทั้งปวงเลย นี่เป็นทางไปสู่สุคติ ทางไปสู่สุคติมิใช่มีได้เพราะเอาบุตรบูชายัญดอก(พระเจ้าเอกราชกราบทูลว่า)

{๗๙๓} [๒๐๑๙] คำของอาจารย์ทั้งหลายมีอยู่ หม่อมฉันจักฆ่าจันทกุมารและสุริยกุมาร หม่อมฉันบูชายัญด้วยพระโอรสทั้งหลายที่สละได้ยากแล้ว จักไปสู่สุคติสวรรค์(พระราชชนกตรัสว่า)

{๗๙๔} [๒๐๒๐] ดูก่อนลูกโกณฑัญญะ ลูกจงให้ทาน อย่าได้เบียดเบียนสัตว์ทั้งปวงเลย ลูกจงมีพระโอรสห้อมล้อมปกครองกาสิกรัฐและชนบทเถิด

(พระจันทกุมารโพธิสัตว์กราบทูลพระเจ้าเอกราชว่า)

{๗๙๕} [๒๐๒๑] ขอเดชะ ขอทูลกระหม่อมอย่าได้ทรงฆ่าพวกข้าพระองค์เลย โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด พระเจ้าข้า ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่ ก็จะยอมเลี้ยงช้างและม้าให้เขา[๒๐๒๒] ขอเดชะ ขอทูลกระหม่อมอย่าได้ทรงฆ่าพวกข้าพระองค์เลย โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด พระเจ้าข้า ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่ ก็จะยอมขนมูลช้างให้เขา[๒๐๒๓] ขอเดชะ ขอทูลกระหม่อมอย่าได้ทรงฆ่าพวกข้าพระองค์เลย โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด พระเจ้าข้า ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่ ก็จะยอมขนมูลม้าให้เขา[๒๐๒๔] ขอเดชะ ขอทูลกระหม่อมอย่าได้ทรงฆ่าพวกข้าพระองค์เลย โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตตามที่ทูลกระหม่อมประสงค์เถิด พระเจ้าข้า ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกขับไล่จากแว่นแคว้น ก็จักเที่ยวภิกขาจารเลี้ยงชีวิต(พระเจ้าเอกราชตรัสว่า)

{๗๙๖} [๒๐๒๕] พวกเจ้าคร่ำครวญอยู่เพราะรักชีวิต ย่อมก่อทุกข์ให้เกิดแก่พ่อนักแล จงปล่อยพระกุมารทั้งหลายไป ณ บัดนี้ เราขอเลิกการเอาบุตรบูชายัญ

(ขัณฑหาลพราหมณ์ปุโรหิตกราบทูลว่า)

{๗๙๗} [๒๐๒๖] ข้าพระองค์ได้กราบทูลพระองค์ไว้แต่แรกแล้วว่าการบูชายัญนี้ทำได้ยาก ให้คนยินดีได้แสนยาก มาบัดนี้เพราะเหตุไรพระองค์จึงทรงทำความยุ่งยากแก่ยัญที่ข้าพระองค์ตระเตรียมไว้แล้ว

[๒๐๒๗] พวกคนที่บูชายัญเองก็ดี พวกคนที่ให้ผู้อื่นบูชายัญก็ดี และพวกคนที่อนุโมทนามหายัญเช่นนี้ของบุคคลผู้บูชาอยู่ก็ดี ย่อมไปสู่สุคติได้ทั้งหมด

(พระจันทกุมารกราบทูลว่า)

{๗๙๘} [๒๐๒๘] ขอเดชะ เพราะเหตุไร เมื่อก่อนทูลกระหม่อมจึงรับสั่งให้พวกพราหมณ์สวดความสวัสดีเพื่อพวกข้าพระองค์ มาบัดนี้กลับรับสั่งให้ฆ่าพวกข้าพระองค์เพื่อต้องการบูชายัญโดยหาเหตุมิได้เลย

[๒๐๒๙] ข้าแต่ทูลกระหม่อม เมื่อก่อนในเวลาที่พวกข้าพระองค์ยังเป็นเด็ก ทูลกระหม่อมก็มิได้ทรงฆ่าและมิได้ทรงรับสั่งให้ฆ่าพวกข้าพระองค์ มาบัดนี้พวกข้าพระองค์ถงความเจริญวัยเป็นหนุ่มแน่นแล้ว มิได้คิดประทุษร้ายทูลกระหม่อมเลย เพราะเหตุไรจึงทรงรับสั่งให้ฆ่าเสีย[๒๐๓๐] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอทูลกระหม่อมทรงทอดพระเนตรพวกข้าพระองค์ผู้สวมเกราะอยู่บนคอข้าง อยู่บนหลังม้า ในเวลาที่รบมาแล้วหรือเมื่อกำลังรบ ก็บุตรทั้งหลายผู้ชาญชัยเช่นดังพวกข้าพระองค์ย่อมไม่ควรฆ่าเพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญเลย[๒๐๓๑] ข้าแต่ทูลกระหม่อม เมื่อเมืองชายแดนหรือเมื่อพวกโจรในดงกำเริบเสิบสาน ก็ใช้คนเช่นดังพวกข้าพระองค์ไป แต่พวกข้าพระองค์จะมาถูกฆ่าให้ตายโดยมิใช่เหตุในที่มิใช่สมรภูมิ

[๒๐๓๒] ขอเดชะ ถึงแม่นกทั้งปวงทำรังแล้วก็ยังอยู่ (กับลูก) ลูกนกย่อมเป็นที่รักของแม่นกเหล่านั้น ส่วนทูลกระหม่อมกลับมารับสั่งให้ฆ่าพวกข้าพระองค์เสีย

[๒๐๓๓] ขอเดชะ อย่าได้ทรงเชื่อขัณฑหาลปุโรหิต ขัณฑหาลปุโรหิตไม่ควรจะฆ่าข้าพระองค์ เพราะว่าเขาฆ่าข้าพระองค์ได้แล้วก็จะฆ่าแม้ทูลกระหม่อมในลำดับต่อไป

[๒๐๓๔] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระราชาทั้งหลายย่อมพระราชทานหมู่บ้าน นิคม และโภคะชั้นดีแก่พราหมณ์นั้น อนึ่งเล่าพวกพราหมณ์แม้จะได้ข้าวได้นํ้าชั้นดีบริโภคกันอยู่ในตระกูลวงศ์[๒๐๓๕] พวกพราหมณ์ก็ยังปรารถนาจะประทุษร้ายต่อผู้ให้ข้าวน้ำเช่นนั้นอีก พระเจ้าข้า เพราะโดยมากพราหมณ์เหล่านั้นเป็นคนอกตัญญู

[๒๐๓๖] ขอเดชะ ขอทูลกระหม่อมอย่าได้ทรงฆ่าพวกข้าพระองค์เลย โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด พระเจ้าข้า ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่ ก็จะยอมเลี้ยงช้างและม้าให้เขา[๒๐๓๗] ขอเดชะ ขอทูลกระหม่อมอย่าได้ทรงฆ่าพวกข้าพระองค์เลย โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์ให้เป็นทาส ของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด พระเจ้าข้า ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่ ก็จะยอมขนมูลช้างให้เขา[๒๐๓๘] ขอเดชะ ขอทูลกระหม่อมอย่าได้ทรงฆ่าพวกข้าพระองค์เลย โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิดพระเจ้าข้า ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่ ก็จะยอมขนมูลม้าให้เขา

[๒๐๓๙] ขอเดชะ ขอทูลกระหม่อมอย่าได้ทรงฆ่าพวกข้าพระองค์เลย โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตตามที่ทูลกระหม่อมประสงค์เถิด พระเจ้าข้า ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกขับไล่จากแว่นแคว้น ก็จักเที่ยวภิกขาจารเลี้ยงชีวิต(พระเจ้าเอกราชตรัสว่า)

{๗๙๙} [๒๐๔๐] พวกเจ้าคร่ำครวญอยู่เพราะรักชีวิต ย่อมก่อทุกข์ให้เกิดแก่พ่อนักแล จงปล่อยพระกุมารทั้งหลายไป ณ บัดนี้ เราขอเลิกการเอาบุตรบูชายัญ

(ขัณฑหาลพราหมณ์ปุโรหิตกราบทูลว่า)

{๘๐๐} [๒๐๔๑] ข้าพระองค์ได้กราบทูลพระองค์ไว้แต่แรกแล้วว่าการบูชายัญนี้ทำได้ยาก ให้คนยินดีได้แสนยาก มาบัดนี้เพราะเหตุไรพระองค์ จึงทรงทำความยุ่งยากแก่ยัญที่ข้าพระองค์ตระเตรียมไว้แล้ว[๒๐๔๒] พวกคนที่บูชายัญเองก็ดี พวกคนที่ให้ผู้อื่นบูชายัญก็ดี และพวกคนที่อนุโมทนามหายัญเช่นนี้ของบุคคลผู้บูชาอยู่ก็ดี ย่อมไปสู่สุคติได้ทั้งหมด

(พระจันทกุมารโพธิสัตว์กราบทูลพระเจ้าเอกราชว่า)

{๘๐๑} [๒๐๔๓] ข้าแต่ทูลกระหม่อม ถ้าคนทั้งหลายบูชายัญด้วยบุตร จุติจากโลกนี้แล้วย่อมไปสู่เทวโลกได้ดังได้ยินมาไซร้ พราหมณ์ก็จงบูชายัญก่อน ภายหลังพระองค์จังค่อยทรงบูชา

[๒๐๔๔] ถ้าคนทั้งหลายบูชายัญด้วยบุตร จุติจากโลกนี้แล้วย่อมไปสู่เทวโลกได้ดังได้ยินมาไซร้ ขัณฑหาลพราหมณ์ผู้นี้แลจงบูชายัญด้วยบุตรของตนก่อน

[๒๐๔๕] ถ้าว่าขัณฑหาลพราหมณ์รู้อยู่อย่างนี้ ทำไมจึงไม่ฆ่าลูก ๆ ของตน ไม่ฆ่าคนที่เป็นญาติทุกคนและตนเองเล่า

[๒๐๔๖] พวกคนที่บูชายัญเองก็ดี พวกคนที่ให้ผู้อื่นบูชายัญก็ดี และพวกคนที่อนุโมทนามหายัญเช่นนี้ของบุคคลผู้บูชายัญอยู่ก็ดีย่อมตกนรกกันทั้งหมด

{๘๐๒} [๒๐๔๗] นัยว่า ทำไมหนอพ่อบ้านแม่เรือนผู้รักบุตรทั้งหลาย ซึ่งอยู่ในพระนครนี้จึงไม่ทูลทัดทานพระราชาอย่าให้ทรงฆ่าพระโอรส

[๒๐๔๘] นัยว่า ทำไมหนอพ่อบ้านแม่เรือนผู้รักบุตรทั้งหลาย ซึ่งอยู่ในพระนครนี้จึงไม่ทูลทัดทานพระราชาอย่าให้ทรงฆ่าพระโอรส

[๒๐๔๙] เราปรารถนาประโยชน์แก่พระราชาด้วย ทำประโยชน์แก่ชาวชนบททั้งปวงด้วย ใคร ๆ จะมีความแค้นเคืองกับเราก็ไม่มีชาวชนบทไม่ช่วยกราบทูลให้ทรงทราบเลย{๘๐๓} [๒๐๕๐] ดูก่อนแม่เรือนทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงไปกราบทูลพระราชบิดา และวิงวอนขัณฑหาลพราหมณ์ว่าขอได้โปรดอย่าฆ่าพระราชกุมารทั้งหลายผู้ไม่คิดร้าย ผู้องอาจดังราชสีห์เลย[๒๐๕๑] ดูก่อนแม่เรือนทั้งหลาย <*> ขอท่านทั้งหลายจงไปกราบทูลพระราชบิดา และวิงวอนขัณฑหาลพราหมณ์ว่า ขอได้โปรดอย่าฆ่าพระราชกุมารทั้งหลายผู้ที่ชาวโลกทั้งปวงฝากความหวังไว้เลย{๘๐๔} [๒๐๕๒] กระไรหนอ เราพึงเกิดในตระกูลช่างรถ ในตระกูลคนกวาดขยะ หรือเกิดในหมู่พ่อค้าเสีย พระราชาจะได้ไม่รับสั่งให้ฆ่าเราในการบูชายัญวันนี้

(พระจันทกุมารโพธิสัตว์ตรัสกะพระชายาทั้งหลายว่า)

{๘๐๕} [๒๐๕๓] ดูก่อนพวกเจ้าผู้มีความคิด พวกเจ้าแม้ทุกคนจงไปหมอบลงแทบเท้าของท่านขัณฑหาละเรียนว่า ‘เรามิได้เห็นความผิดของตน’

[๒๐๕๔] ดูก่อนพวกเจ้าแม่เจ้าเรือน พวกเจ้าแม้ทุกคนจงไปหมอบลงแทบเท้าของท่านขัณฑหาละเรียนว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าพวกเราได้ประทุษร้ายอะไรในตัวท่าน ขอท่านจงยกโทษให้ด้วย’(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๘๐๖} [๒๐๕๕] พระเสลาราชกุมารีผู้ควรการุญ ทรงเห็นพระภาดาทั้งหลายถูกนำตัวไปบูชายัญ ทรงคร่ำครวญว่า ‘ได้ยินว่า พระราชบิดาของเราทรงปรารถนาสวรรค์จึงรับสั่งให้ตั้งยัญขึ้น’{๘๐๗} [๒๐๕๖] พระวสุลราชนัดดากลิ้งเกลือกไปมาต่อพระพักตร์พระราชาพลางกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ข้าพระองค์ยังเป็นเด็ก ยังไม่ถึงความเป็นหนุ่ม ขอพระองค์ได้ทรงโปรดอย่าได้ฆ่าพระบิดาของข้าพระองค์เลย’(พระเจ้าเอกราชตรัสว่า)

{๘๐๘} [๒๐๕๗] ดูก่อนหลานวสุละ นั่นพ่อเจ้า เจ้าจงไปพร้อมกับพ่อ เจ้าคร่ำครวญอยู่ในพระราชวังทำให้เกิดทุกข์แก่ปู่นัก พวกเจ้าจงปล่อยพระราชกุมารทั้งหลายเสีย ณ บัดนี้ เราขอเลิกการเอาบุตรบูชายัญ(ขัณฑหาลพราหมณ์ปุโรหิตกราบทูลพระเจ้าเอกราชว่า)

{๘๐๙} [๒๐๕๘] ข้าพระองค์ได้กราบทูลพระองค์ไว้แต่แรกแล้วว่าการบูชายัญนี้ทำได้ยาก ให้คนยินดีได้แสนยาก มาบัดนี้เพราะเหตุไรพระองค์จึงทรงทำความยุ่งยากแก่ยัญที่ข้าพระองค์ตระเตรียมไว้แล้ว

[๒๐๕๙] พวกคนที่บูชายัญเองก็ดี พวกคนที่ให้ผู้อื่นบูชายัญก็ดี และพวกคนที่อนุโมทนามหายัญเช่นนี้ของบุคคลผู้บูชาอยู่ก็ดี ย่อมไปสู่สุคติได้ทั้งหมด

{๘๑๐} [๒๐๖๐] ข้าแต่พระเจ้าเอกราช ข้าพระบาทตระเตรียมตกแต่งยัญไว้แล้วด้วยรัตนะทุกอย่างเพื่อพระองค์ ขอเดชะ เชิญเสด็จออกเถิดพระองค์ทรงบูชายัญแล้วจักเสด็จสู่สวรรค์ทรงบันเทิงพระหฤทัย{๘๑๑} [๒๐๖๑] พระชายาสาว ๗๐๐ คนของพระจันทกุมารต่างสยายผมร้องไห้พลางดำเนินไปตามหนทาง

[๒๐๖๒] ถึงพวกหญิงอื่น ๆ ก็ออกมากันด้วยความเศร้าโศก เหมือนเทวดาออกไปในนันทวัน ต่างก็สยายผมร้องไห้ไปตามหนทาง

(พระชายาทั้ง ๗๐๐ พร่ำรำพันว่า)

{๘๑๒} [๒๐๖๓] พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารทรงผ้าแคว้นกาสีอันขาวสะอาดประดับกุณฑล ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ ถูกราชบุรุษนำไปเพื่อบูชายัญของพระเจ้าเอกราช[๒๐๖๔] พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารทรงผ้าแคว้นกาสีอันขาวสะอาดประดับกุณฑล ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ ถูกราชบุรุษนำไป ทำความเศร้าพระหฤทัยให้แก่พระชนนี[๒๐๖๕] พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารทรงผ้าแคว้นกาสีอันขาวสะอาดประดับกุณฑล ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ ถูกราชบุรุษนำไป ทำความเศร้าใจให้แก่ประชาชน[๒๐๖๖] พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารเสวยพระกระยาหารอันปรุงด้วยรสเนื้อ ให้ช่างสนานสระสรงพระกายดีแล้ว ประดับกุณฑล

ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ ถูกราชบุรุษนำไปเพื่อบูชายัญของพระเจ้าเอกราช

[๒๐๖๗] พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารเสวยกระยาหารอันปรุงด้วยรสเนื้อ ให้ช่างสนานสระสรงพระกายดีแล้ว ประดับกุณฑลไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ ถูกราชบุรุษนำไป ทำ ความเศร้าพระหฤทัยให้แก่พระชนนี[๒๐๖๘] พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารเสวยกระยาหารอันปรุงด้วยรสเนื้อ ให้ช่างสนานสระสรงพระกายดีแล้ว ประดับกุณฑลไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ ถูกราชบุรุษนำไป ทำความเศร้าใจให้แก่ประชาชน[๒๐๖๙] เมื่อก่อน พวกพลช้างย่อมตามเสด็จพระจันทกุมารและพระสุริยกุมารผู้เสด็จขึ้นคอช้างอันประเสริฐไป มาวันนี้พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารทั้งสองพระองค์เสด็จดำเนินด้วยพระบาทเปล่า[๒๐๗๐] เมื่อก่อน พวกพลม้าย่อมตามเสด็จพระจันทกุมารและพระสุริยกุมารผู้เสด็จขึ้นหลังม้าอันประเสริฐไป

มาวันนี้พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารทั้งสองพระองค์เสด็จดำเนินด้วยพระบาทเปล่า[๒๐๗๑] เมื่อก่อน พวกพลรถย่อมตามเสด็จพระจันทกุมารและพระสุริยกุมารผู้เสด็จขึ้นทรงรถอันประเสริฐไป มาวันนี้พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารทั้งสองพระองค์เสด็จดำเนินด้วยพระบาทเปล่า[๒๐๗๒] เมื่อก่อน พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารเสด็จออกด้วยม้าทั้งหลายอันตกแต่งเครื่องทอง มาวันนี้ทั้งสองพระองค์เสด็จดำเนินด้วยพระบาทเปล่า

(มหาชนพากันเพ้อรำพันว่า)

{๘๑๓} [๒๐๗๓] นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ ก็จงบินไปทางทิศบูรพาแห่งปุบผวดีนครเถิด ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้ฟั่นเฟือนจะทรงบูชายัญด้วยพระราชโอรส ๔ พระองค์[๒๐๗๔] นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ ก็จงบินไปทางทิศบูรพาแห่งปุบผวดีนครเถิด ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้ฟั่นเฟือนจะทรงบูชายัญด้วยพระราชธิดา ๔ พระองค์[๒๐๗๕] นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ ก็จงบินไปทางทิศบูรพาแห่งปุบผวดีนครเถิด ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้ฟั่นเฟือนจะทรงบูชายัญด้วยพระมเหสี ๔

พระองค์[๒๐๗๖] นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ ก็จงบินไปทางทิศบูรพาแห่งปุบผวดีนครเถิด ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้ฟั่นเฟือนจะทรงบูชายัญด้วยคฤหบดี ๔ คน[๒๐๗๗] นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ ก็จงบินไปทางทิศบูรพาแห่งปุบผวดีนครเถิด ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้ฟั่นเฟือนจะทรงบูชายัญด้วยช้าง ๔ เชือก[๒๐๗๘] นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ ก็จงบินไปทางทิศบูรพาแห่งปุบผวดีนครเถิด ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้ฟั่นเฟือนจะทรงบูชายัญด้วยม้า ๔ ตัว[๒๐๗๙] นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ ก็จงบินไปทางทิศบูรพาแห่งปุบผวดีนครเถิด ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้ฟั่นเฟือนจะทรงบูชายัญด้วยโคอุสภราช ๔ ตัว

[๒๐๘๐] นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ ก็จงบินไปทางทิศบูรพาแห่งปุบผวดีนครเถิด ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้ฟั่นเฟือนจะทรงบูชายัญด้วยสัตว์ทั้งปวงอย่างละ ๔{๘๑๔} [๒๐๘๑] นี่ปราสาททองคำของพระองค์ท่าน เกลื่อนกล่นด้วยพวงมาลัย บัดนี้พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกนำไปปลงพระชนม์เสียแล้ว[๒๐๘๒] นี่เรือนยอดทองคำของพระองค์ท่าน เกลื่อนกล่นด้วยพวงมาลัย บัดนี้พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกนำไปปลงพระชนม์เสียแล้ว[๒๐๘๓] นี่พระอุทยานของพระองค์ท่าน มีดอกไม้บานสะพรั่งทุกฤดูกาลน่ารื่นรมย์ใจ บัดนี้พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ลูกนำไปปลงพระชนม์เสียแล้ว[๒๐๘๔] นี่ป่าอโศกของพระองค์ท่าน มีดอกบานสะพรั่งทุกฤดูกาล น่ารื่นรมย์ใจ บัดนี้พระลูกเจ้าทั้ง ๔

พระองค์ถูกนำไปปลงพระชนม์เสียแล้ว[๒๐๘๕] นี่ป่ากรรณิการ์ของพระองค์ท่าน มีดอกบานสะพรั่งทุกฤดูกาลน่ารื่นรมย์ใจ บัดนี้พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกนำไปปลงพระชนม์เสียแล้ว[๒๐๘๖] นี่ป่าแคฝอยของพระองค์ท่าน มีดอกบานสะพรั่งทุกฤดูกาลน่ารื่นรมย์ใจ บัดนี้พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกนำไปปลงพระชนม์เสียแล้ว[๒๐๘๗] นี่สวนมะม่วงของพระองค์ท่าน มีดอกบานสะพรั่งทุกฤดูกาลน่ารื่นรมย์ใจ บัดนี้พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกนำไปปลงพระชนม์เสียแล้ว

[๒๐๘๘] นี่สระโบกขรณีของพระองค์ท่าน ดาดาษไปด้วยดอกบัวหลวงและบัวขาบ มีเรือทองอันงดงาม วิจิตรด้วยลายดอกไม้และเครือวัลย์ เป็นที่น่ารื่นรมย์ บัดนี้พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกนำไปปลงพระชนม์เสียแล้ว{๘๑๕} [๒๐๘๙] นี่ช้างแก้วของพระองค์ท่านชื่อเอราวัณ เป็นช้างงาที่ทรงพลัง บัดนี้พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกนำไปปลงพระชนม์เสียแล้ว

[๒๐๙๐] นี่ม้าแก้วของพระองค์ท่าน เป็นม้ามีกีบไม่แตก เป็นม้าวิ่งได้เร็ว บัดนี้พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกนำไปปลงพระชนม์เสียแล้ว

[๒๐๙๑] นี่รถม้าของพระองค์ท่าน มีเสียงไพเราะเหมือนเสียงนกสาลิกาเป็นรถงดงามวิจิตรด้วยแก้ว พระลูกเจ้าเสด็จไปในรถนี้ย่อมงดงามดังเทพเจ้าในนันทวัน บัดนี้พระเจ้าลูกทั้ง ๔ พระองค์ถูกนำไปปลงพระชนม์เสียแล้ว[๒๐๙๒] พระราชาผู้ฟั่นเฟือนจะทรงบูชายัญด้วยพระราชโอรส ๔ พระองค์ผู้งามเสมอด้วยทอง มีพระวรกายไล้ทาด้วยจุรณแก่นจันทน์ได้อย่างไรนี่

[๒๐๙๓] พระราชาผู้ฟั่นเฟือนจะทรงบูชายัญด้วยพระราชธิดา ๔ พระองค์ผู้งามเสมอด้วยทอง มีพระวรกายไล้ทาด้วยจุรณแก่นจันทน์ได้อย่างไรนี่

[๒๐๙๔] พระราชาผู้ฟั่นเฟือนจะทรงบูชายัญด้วยพระมเหสี ๔ พระองค์ผู้งามเสมอด้วยทอง มีพระวรกายไล้ทาด้วยจุรณแก่นจันทน์ได้อย่างไรนี่

[๒๐๙๕] พระราชาผู้ฟั่นเฟือนจะทรงบูชายัญด้วยคฤหบดี ๔ คน ผู้งามเสมอด้วยทอง มีร่างกายไล้ทาด้วยจุรณแก่นจันทน์ได้อย่างไรนี่

[๒๐๙๖] คามนิคมทั้งหลายที่ว่างเปล่า ไม่มีมนุษย์ กลายเป็นป่าใหญ่ไปฉันใด เมื่อพระจันทกุมารและพระสุริยกุมารถูกบูชายัญแล้ว พระนครปุบผวดีก็จักร้างว่างเปล่า ไม่มีมนุษย์ กลายเป็นป่าใหญ่ไป ฉันนั้น(พระเทวีทรงหมอบแทบพระบาทของพระเจ้าเอกราชกราบทูลว่า)

{๘๑๖} [๒๐๙๗] ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ หม่อมฉันคงจักเป็นบ้า ตัดขาดความเจริญ มีเนื้อตัวมอมแมมด้วยฝุ่นธุลี ถ้าเขาฆ่าจันทกุมารลมปราณของหม่อมฉันก็จะดับไป

[๒๐๙๘] ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ หม่อมฉันคงจักเป็นบ้า ตัดขาดความเจริญ มีเนื้อตัวมอมแมมด้วยฝุ่นธุลี ถ้าเขาฆ่าสุริยกุมารลมปราณของหม่อมฉันก็จะดับไป

(จากนั้น พระเทวีทรงสวมกอดพระสะใภ้ทั้ง ๔ พลางคร่ำครวญว่า)

{๘๑๗} [๒๐๙๙] สะใภ้เราเหล่านี้ คือ นางฆัฏฎิกา นางอุปรักขี นางโปกขรณี และนางคายิกา ล้วนกล่าววาจาเป็นที่รักแก่กันและกัน ไยไม่ฟ้อนรำขับร้องให้จันทกุมารและสุริยกุมารรื่นรมย์กันเล่า สตรีอื่นที่จะเสมอด้วยพวกเธอทั้ง ๔ นั้นไม่มี(พระเทวีพร้อมกับพระสะใภ้ทรงสาปแช่งขัณฑหาลพราหมณ์ปุโรหิตว่า)

{๘๑๘} [๒๑๐๐] ดูก่อนเจ้าขัณฑหาละ ความโศกเศร้าใจใดย่อมเกิดมีแก่เรา ในเมื่อจันทกุมารถูกเขานำไปฆ่า แม่ของเจ้าก็จงได้ประสบความโศกเศร้าใจของเรานี้ด้วย

[๒๑๐๑] ดูก่อนเจ้าขัณฑหาละ ความโศกเศร้าใจใดย่อมเกิดมีแก่เรา ในเมื่อสุริยกุมารถูกเขานำไปฆ่า แม่ของเจ้าก็จงได้ประสบความโศกเศร้าใจของเรานี้ด้วย

[๒๑๐๒] ดูก่อนเจ้าขัณฑหาละ ความโศกเศร้าใจใดย่อมเกิดมีแก่เรา ในเมื่อจันทกุมารถูกเขานำไปฆ่า ภรรยาของเจ้าจงได้ประสบความโศกเศร้าใจของเรานี้ด้วย

[๒๑๐๓] ดูก่อนเจ้าขัณฑหาละ ความโศกเศร้าใจใดย่อมเกิดมีแก่เรา ในเมื่อสุริยกุมารถูกเขานำไปฆ่า ภรรยาของเจ้าจงได้ประสบความโศกเศร้าใจของเรานี้ด้วย

[๒๑๐๔] ดูก่อนเจ้าขัณฑหาละ เจ้าสั่งให้ฆ่าพระกุมารทั้งหลายผู้ไม่คิดร้าย ผู้องอาจดังราชสีห์ แม่ของเจ้าก็อย่าได้เห็นพวกลูก ๆ และอย่าได้เห็นสามีเลย

[๒๑๐๕] ดูก่อนเจ้าขัณฑหาละ เจ้าสั่งให้ฆ่าพระกุมารทั้งหลายผู้ที่ชาวโลกทั้งปวงฝากความหวังไว้ แม่ของเจ้าอย่าได้เห็นพวกลูก ๆ และอย่าได้เห็นสามีเลย

[๒๑๐๖] ดูก่อนเจ้าขัณฑหาละ เจ้าสั่งให้ฆ่าพระกุมารทั้งหลายผู้ไม่คิดร้าย ผู้องอาจดังราชสีห์ ภรรยาของเจ้าอย่าได้เห็นพวกลูก ๆ และอย่าได้เห็นสามีเลย

[๒๑๐๗] ดูก่อนเจ้าขัณฑหาละ เจ้าสั่งให้ฆ่าพระกุมารทั้งหลายผู้ที่ชาวโลกทั้งปวงฝากความหวังไว้ ภรรยาของเจ้าอย่าได้เห็นพวกลูก ๆ และอย่าได้เห็นสามีเลย

(พระจันทกุมารโพธิสัตว์กราบทูลพระเจ้าเอกราช ณ ที่เสายัญว่า)

{๘๑๙} [๒๑๐๘] ขอเดชะ อย่าได้ทรงฆ่าพวกข้าพระองค์เลย โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด พระเจ้าข้า ถึงแม้ว่าพวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่ ก็จะยอมเลี้ยงช้างและม้าให้เขา

[๒๑๐๙] ขอเดชะ อย่าได้ทรงฆ่าพวกข้าพระองค์เลย โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์ ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด พระเจ้าข้า ถึงแม้ว่าพวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่ก็จะยอมขนมูลช้างให้เขา[๒๑๑๐] ขอเดชะ อย่าได้ทรงฆ่าพวกข้าพระองค์เลย โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์ ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด พระเจ้าข้า ถึงแม้ว่าพวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่ก็จะยอมขนมูลม้าให้เขา[๒๑๑๑] ขอเดชะ อย่าได้ทรงฆ่าพวกข้าพระองค์เลย โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์ ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตตามที่พระองค์มีพระประสงค์เถิด พระเจ้าข้า ถึงแม้ว่าพวกข้าพระองค์จะถูกขับไล่จากแว่นแคว้น ก็จักเที่ยวภิกขาจารเลี้ยงชีวิต[๒๑๑๒] ขอเดชะ หญิงทั้งหลายแม้จะเป็นคนยากจน ก็ยังปรารถนาบุตร วิงวอนขอบุตรต่อเทพเจ้า หญิงบางพวกละอาการแพ้ท้องไปแล้วจึงไม่ได้บุตรก็มี

[๒๑๑๓] หญิงเหล่านั้นย่อมทำความหวังว่า ‘ขอลูกทั้งหลายจงเกิดแก่เราแต่นั้นขอหลานจงเกิดอีก’ขอเดชะ แต่ทูลกระหม่อมกลับรับสั่งให้ฆ่าพวกข้าพระองค์เพื่อต้องการบูชายัญโดยหาเหตุมิได้[๒๑๑๔] ข้าแต่พระบิดา คนทั้งหลายเขาได้ลูกเพราะวิงวอนขอต่อเทพเจ้า ขอทูลกระหม่อมอย่ารับสั่งให้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย อย่าทรงบูชายัญนี้ด้วยบุตรทั้งหลายที่ได้มาโดยยากเลย พระเจ้าข้า[๒๑๑๕] ข้าแต่พระบิดา คนทั้งหลายเขาได้ลูกเพราะวิงวอนขอต่อเทพเจ้า ขอทูลกระหม่อมอย่ารับสั่งให้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย ขอได้ทรง

พระกรุณาโปรดอย่าได้พรากพวกข้าพระองค์ผู้เป็นบุตรที่ได้มาด้วยความยากจากพระมารดาเลย พระเจ้าข้า

{๘๒๐} [๒๑๑๖] ข้าแต่หม่อมแม่ หม่อมแม่ย่อมเสื่อมชราลงเพราะทรงเลี้ยงลูกจันทกุมารด้วยความลำบากมาก ลูกขอกราบพระยุคลบาทหม่อมแม่ ขอพระบิดาจงทรงได้ปรโลกเถิด[๒๑๑๗] ขอให้หม่อมแม่ทรงสวมกอดลูกแล้วประทานพระยุคลบาทให้ลูกได้กราบไหว้เถิด ลูกจะจากไป ณ บัดนี้ เพื่อประโยชน์แก่ยัญของพระบิดาเอกราช[๒๑๑๘] ขอให้หม่อมแม่ทรงสวมกอดลูกแล้วประทานพระยุคลบาทให้ลูกได้กราบไหว้เถิด ลูกจะจากไป ณ บัดนี้ ทำความโศกเศร้าพระทัยให้หม่อมแม่[๒๑๑๙] ขอให้หม่อมแม่ทรงสวมกอดลูกแล้วประทานพระยุคลบาทให้ลูกได้กราบไหว้เถิด ลูกจะจากไป ณ บัดนี้ ทำความโศกเศร้าใจให้แก่ประชาชน(พระนางโคฅมีผู้เป็นพระชนนีตรัสกับพระจันทกุมารโพธิสัตว์ว่า)

{๘๒๑} [๒๑๒๐] เอาเถอะ ลูกโคตรมี เจ้าจงรัดเมาลีด้วยใบบัว จงประดับดอกไม้อันแซมด้วยกลีบจำปา นี่เป็นปกติของเจ้ามาเก่าก่อน[๒๑๒๑] เอาเถอะ เจ้าจงไล้ทาเครื่องลูบไล้คือจุรณจันทน์แดงของเจ้าเป็นครั้งสุดท้าย ซึ่งเจ้าลูบไล้ดีแล้วย่อมงดงามในราชบริษัท

[๒๑๒๒] เอาเถอะ เจ้าจงนุ่งผ้ากาสิกพัสตร์อันเป็นผ้าเนื้อละเอียดเป็นครั้งสุดท้าย ซึ่งเจ้านุ่งแล้วย่อมงดงามในราชบริษัท

[๒๑๒๓] เชิญเจ้าประดับหัตถาภรณ์ซึ่งประดิษฐ์ด้วยทองคำฝังแก้วมุกดาและแก้วมณี ซึ่งเจ้าประดับแล้วย่อมงดงามในราชบริษัท

(พระนางจันทาเทวีผู้เป็นพระวรชายาของพระจันทกุมารโพธิสัตว์ ทรงหมอบลงแทบพระบาทของพระเจ้าเอกราช กราบทูลถามว่า)

{๘๒๒} [๒๑๒๔] พระเจ้าแผ่นดินผู้ครองรัฐผู้เป็นทายาทของชนบท ผู้เป็นเจ้าโลกองค์ใหญ่พระองค์นี้ จักไม่ทรงยังความสิเนหาให้เกิดในพระโอรสแน่ละหรือ

(พระเจ้าเอกราชตรัสว่า)

{๘๒๓} [๒๑๒๕] ลูกทุกคนก็เป็นที่รักของเรา ถึงแม้เจ้าทั้งหลายผู้เป็นมเหสีก็เป็นที่รักของเรา แต่เราปรารถนาสวรรค์ เหตุนั้น จึงได้ให้ฆ่าพวกลูก ๆ

(พระนางจันทาเทวีกราบทูลว่า)

{๘๒๔} [๒๑๒๖] ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ขอจงทรงพระกรุณาโปรดรับสั่งให้ฆ่าหม่อมฉันเสียก่อน ขอความทุกข์อย่าได้ทำลายดวงใจของหม่อมฉันเลย พระโอรสของพระองค์เป็นสุขุมาลชาติ ประดับแล้วดูงดงาม[๒๑๒๗] เอาเถิด ทูลกระหม่อม ขอได้โปรดฆ่าหม่อมฉันเสียก่อน หม่อมฉันจักอยู่ในปรโลกกับจันทกุมาร ขอพระองค์จงทรงทำบุญให้ไพบูลย์เถิด หม่อมฉันทั้งสองจะเที่ยวไปในปรโลก(พระเจ้าเอกราชตรัสว่า)

{๘๒๕} [๒๑๒๘] ดูก่อนแม่จันทาตาโต เจ้าอย่าชอบใจความตายเลย เมื่อจันทกุมารโคตมีบุตรถูกบูชายัญแล้ว พี่ผัวน้องผัวของเจ้าเป็นอันมากจักยังเจ้าให้รื่นรมย์ยินดีได้

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าอาการพิลาปรำพันของพระนางจันทาเทวีว่า)

{๘๒๖} [๒๑๒๙] เมื่อพระราชาตรัสอย่างนี้แล้ว พระนางจันทาเทวีก็ตีพระองค์ด้วยฝ่าพระหัตถ์ ทรงรำพันว่า ‘พอกันทีด้วยการเป็นอยู่ในโลกนี้ เราจักดื่มยาพิษตายไปเสีย[๒๑๓๐] มิตรอำมาตย์ผู้มีใจงดงามของพระราชาพระองค์นี้ซึ่งจะกราบทูลทัดทานพระราชาว่าอย่าได้รับสั่งให้ฆ่าพระโอรสเลย ย่อมไม่มีแน่แท้เทียว[๒๑๓๑] พระญาติและพระสหายผู้มีใจงดงามของพระราชาพระองค์นี้ซึ่งจะกราบทูลทัดทานพระราชาว่าอย่าได้รับสั่งให้ฆ่าพระโอรสเลย ย่อมไม่มีแน่แท้เทียว[๒๑๓๒] บุตรของหม่อมฉันเหล่านี้ประดับพวงดอกไม้ สวมกำไลทองต้นแขน ขอพระองค์จงเอาบุตรของหม่อมฉันเหล่านั้นบูชายัญ แต่ขอพระราชทานปล่อยจันทกุมารโคตมีบุตรเถิด[๒๑๓๓] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอจงทรงตัดแบ่งหม่อมฉันให้เป็นร้อยส่วนแล้วทรงบูชายัญเจ็ดส่วน อย่าได้ทรงฆ่าพระโอรสองค์ใหญ่ผู้ไม่คิดร้าย ผู้องอาจดังราชสีห์เลย[๒๑๓๔] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอจงทรงตัดแบ่งหม่อมฉันให้เป็นร้อยส่วนแล้วทรงบูชายัญเจ็ดส่วน อย่าได้ทรงฆ่าพระโอรสองค์ใหญ่ผู้ที่ชาวโลกทั้งปวงฝากความหวังไว้เลย’(พระจันทกุมารตรัสกะพระนางจันทาเทวีว่า)

{๘๒๗} [๒๑๓๕] เครื่องประดับเป็นอันมากล้วนแต่ของดี ๆ คือ แก้วมุกดา แก้วมณี แก้วไพฑูรย์ เราให้แก่เจ้า เมื่อเจ้ากล่าวคำดี นี้เป็นของที่เราให้แก่เจ้าครั้งสุดท้าย

(พระนางจันทาเทวีทรงสดับดังนั้นแล้วทรงพิลาปรำพันว่า)

{๘๒๘} [๒๑๓๖] เมื่อก่อน พวงมาลัยที่บานเคยสวมที่พระศอของพระกุมารเหล่าใด วันนี้ดาบที่เขาลับคมดีแล้ว จักฟันที่พระศอของพระกุมารเหล่านั้น

[๒๑๓๗] เมื่อก่อน พวงมาลัยอันวิจิตรเคยสวมที่พระศอของพระกุมารเหล่าใด วันนี้ดาบที่เขาลับคมดีแล้ว จักฟันที่พระศอของพระกุมารเหล่านั้น

[๒๑๓๘] ไม่ช้าแล้วหนอ ดาบจักฟันที่พระศอของพระราชบุตรทั้งหลายตราบใดที่หทัยของเราจะยังไม่แตก เราก็จะมีเครื่องผูกรัดอย่างแน่นหนาตราบนั้น

[๒๑๓๙] พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารทรงผ้าแคว้นกาสีอันขาวสะอาดประดับกุณฑล ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ เสด็จออกไปเพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญของพระเจ้าเอกราช[๒๑๔๐] พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารทรงผ้าแค้วนกาสีอันขาวสะอาดประดับกุณฑล ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ เสด็จออกไปทำความเศร้าพระหฤทัยให้แก่พระชนนี

[๒๑๔๑] พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารทรงผ้าแคว้นกาสีอันขาวสะอาดประดับกุณฑล ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ เสด็จออกไปทำความเศร้าใจให้แก่ประชาชน

[๒๑๔๒] พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารเสวยพระกระยาหารอันปรุงด้วยรสเนี้อ ให้ช่างสนานสระสรงพระกายดีแล้ว ประดับกุณฑลไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ เสด็จออกไปเพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญของพระเจ้าเอกราช

[๒๑๔๓] พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารเสวยพระกระยาหารอันปรุงด้วยรสเนื้อ ให้ช่างสนานสระสรงพระกายดีแล้ว ประดับกุณฑลไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ เสด็จออกไป ทำความเศร้าพระหฤทัยให้แก่พระชนนี[๒๑๔๔] พระจันทกุมารและพระสุริยกุมารเสวยพระกระยาหารอันปรุงด้วยรสเนื้อ ให้ช่างสนานสระสรงพระกายดีแล้ว ประดับกุณฑลไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์ เสด็จออกไป ทำความเศร้าใจให้แก่ประชาชน(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

{๘๒๙} [๒๑๔๕] เมื่อเขาตกแต่งเครื่องบูชายัญทุกสิ่งแล้ว เมื่อพระจันทกุมารและพระสุริยกุมารประทับนั่งเพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญ พระราชธิดาของพระเจ้าปัญจาลราช (พระจันทาเทวี) ประคองอัญชลีเสด็จดำเนินเวียนไปในระหว่างบริษัททั้งปวง ทรงทำสัจกิริยาว่า[๒๑๔๖] ‘ขัณฑหาละผู้มีปัญญาทรามได้ทำกรรมอันชั่วด้วยสัจวาจาใดด้วยสัจวาจานี้ ขอให้ข้าพจ้าได้อยู่ร่วมกับพระสวามีต่อไป

[๒๑๔๗] ขอเหล่าอมุนษย์ ยักษ์ สัตว์ที่เกิดแล้ว และสัตว์ที่จะมาเกิดบรรดามีในที่นี้จงทำความขวนขวายช่วยเหลือข้าพเจ้าด้วยเถิด ขอให้ข้าพเจ้าได้อยู่ร่วมกับพระสวามีต่อไป

[๒๑๔๘] ขอเทวดาทั้งหลายที่มาแล้วในที่นี้ ปวงสัตว์ที่เกิดแล้วและสัตว์ที่จะมาเกิดจงคุ้มครองข้าพเจ้าผู้แสวงหาที่พึ่งผู้ไร้ที่พึ่งด้วยเถิด ข้าพเจ้าขอวิงวอนท่านทั้งหลาย ขออย่าให้ข้าพเจ้าสูญเสียพระสวามีไปเลย’

{๘๓๐} [๒๑๔๙] ท้าวสักกเทวราชได้ทรงสดับเสียงคร่ำครวญของพระนางจันทานั้นแล้ว ทรงกวัดแกว่งค้อนเหล็ก ยังความกลัวให้เกิดแก่พระเจ้าเอกราชนั้นแล้วได้ตรัสกะพระเจ้าเอกราชว่า[๒๑๕๐] ‘พระราชากาลี จงรู้ไว้ อย่าให้เราต้องตีหัวของเจ้าด้วยค้อนเหล็กนี้ เจ้าอย่าได้ฆ่าลูกคนโตผู้ไม่คิดร้าย ผู้องอาจดังราชสีห์

[๒๑๕๑] พระราชากาลี เจ้าเคยเห็นที่ไหน คนผู้ปรารถนาสวรรค์กลับมาฆ่าบุตร ภรรยา เศรษฐี และคฤหบดีผู้ไม่คิดร้าย’

{๘๓๑} [๒๑๕๒] ขัณฑหาลปุโรหิตและพระราชาได้ฟังพระดำรัสของท้าวสักกะ ได้เห็นสิ่งอัศจรรย์นั้นแล้ว ให้เปลื้องเครื่องพันธนาการของสัตว์ทั้งปวง เหมือนดังเปลื้องสัตว์ที่เขาไม่ฆ่าออกไปฉะนั้น[๒๑๕๓] เมื่อสัตว์ทั้งปวงหลุดพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว ผู้ที่ชุมนุมกันอยู่ ณ ที่นั้นในกาลนั้น ทุกคนต่างเอาก้อนดินคนละก้อนขว้างปาไป นี่คือการฆ่าขัณฑหาลปุโรหิต{๘๓๒} [๒๑๕๔] คนผู้ทำกรรมชั่วเฉกเช่นนั้นแล้วได้เข้าถึงนรกทั้งหมด คนทำกรรมชั่วละจากโลกนี้แล้วจะพึงได้สุคติ ไม่มีเลย

{๘๓๓} [๒๑๕๕] เมื่อคนทั้งปวงหลุดพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว ผู้ที่มาชุมนุมกันอยู่ ณ ที่นั้นในกาลนั้น คือ ราชบริษัททั้งหลายประชุมพร้อมกันอภิเษกพระจันทกุมารแล้ว[๒๑๕๖] เมื่อคนทั้งปวงหลุดพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว ผู้ที่มาชุมนุมกันอยู่ ณ ที่นั้นในกาลนั้น คือ ราชกัญญาทั้งหลายประชุมพร้อมกันอภิเษกพระจันทกุมารแล้ว

[๒๑๕๗] เมื่อคนทั้งปวงหลุดพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว ผู้ที่มาชุมนุมกันอยู่ ณ ที่นั้นในกาลนั้น คือ เทพบริษัททั้งหลายประชุมพร้อมกันอภิเษกพระจันทกุมารแล้ว

[๒๑๕๘] เมื่อคนทั้งปวงหลุดพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว ผู้ที่มาชุมนุมกันอยู่ ณ ที่นั้นในกาลนั้น คือ เทพกัญญาทั้งหลายประชุมพร้อมกันอภิเษกพระจันทกุมารแล้ว

[๒๑๕๙] เมื่อคนทั้งปวงหลุดพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว ผู้ที่มาชุมนุมกันอยู่ ณ ที่นั้นในกาลนั้น คือ ราชบริษัททั้งหลายประชุมพร้อมกันต่างก็โบกผ้าไสว

[๒๑๖๐] เมื่อคนทั้งปวงหลุดพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว ผู้ที่มาชุมนุมกันอยู่ ณ ที่นั้นในกาลนั้น คือ ราชกัญญาทั้งหลายประชุมพร้อมกันต่างก็โบกผ้าไสว

[๒๑๖๑] เมื่อคนทั้งปวงหลุดพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว ผู้ที่มาชุมนุมกันอยู่ ณ ที่นั้นในกาลนั้น คือ เทพบริษัททั้งหลายประชุมพร้อมกันต่างก็โบกผ้าไสว

[๒๑๖๒] เมื่อคนทั้งปวงหลุดพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว ผู้ที่มาชุมนุมกันอยู่ ณ ที่นั้นในกาลนั้น คือ เทพกัญญาทั้งหลายประชุมพร้อมกันต่างก็โบกผ้าไสว

[๒๑๖๓] เมื่อคนทั้งปวงหลุดพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว ผู้คนเป็นอันมากต่างก็รื่นรมย์ยินดี พวกเขาได้ประกาศความยินดีในเวลาที่พระจันทกุมารเสด็จเข้าสู่พระนคร และได้ประกาศความหลุดพ้นจากเครื่องจองจำของสัตว์ทั้งปวง

จบ จันทกุมารชาดกที่ ๗

๘. มหานารทกัสสปชาดก (๕๔๕)

ว่าด้วยพระมหานารทกัสสปะทรงบำเพ็ญอุเบกขาบารมี

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าว่า)

{๘๓๔} [๒๑๖๔] พระมหากษัตริย์ทรงพระนามว่าอังคติผู้เป็นพระราชาของชาววิเทหรัฐ ทรงมีพระราชยาน พระราชทรัพย์ พลนิกายมากมายเหลือที่จะนับ

[๒๑๖๕] ก็คืนหนึ่งในวันเพ็ญกลางเดือน ๑๒ ขณะปฐมยาม พระองค์ประชุมเหล่าอำมาตย์

[๒๑๖๖] ราชบัณฑิตผู้มีความรู้สมบูรณ์ เฉลียวฉลาด ยิ้มแย้มก่อนพูด คือ วิชัยอำมาตย์ ๑ สุนามอำมาตย์ ๑ อลาตอำมาตย์ ๑

[๒๑๖๗] พระเจ้าวิเทหราชตรัสถามตามลำดับว่า ‘ท่านทั้งหลายจงกล่าวไปตามความพอใจของตน ๆ ว่า ‘วันนี้เป็นวันเพ็ญเดือน ๑๒ ดวงจันทร์แจ่มกระจ่าง กลางคืนวันนี้ พวกเราพึงยังฤดูกาลเช่นนี้ให้เป็นไปด้วยความยินดีอะไร’{๘๓๕} [๒๑๖๘] ลำดับนั้น อลาตเสนาบดีได้กราบทูลพระราชาว่า ‘พวกข้าพระองค์จะจัดพลช้าง พลม้า พลเสนา ให้พร้อมสรรพ

[๒๑๖๙] ขอเดชะ พวกเราจะนำกองทัพที่ทรงพลังเกรียงไกรออกต่อยุทธพวกใดยังไม่มาสู่อำนาจ ก็จะนำมาสู่อำนาจให้จงได้ นี่เป็นความเห็นส่วนตัวของข้าพระองค์ พวกเราจะได้ชัยชนะผู้ที่เรายังไม่ชนะ ขอเดชะ ขอพระองค์จงทรงรื่นรมย์ด้วยการรบ นี้คือความคิดของข้าพระองค์’