๗. จันทกุมาร เล่ม ๒๘

ราชาสิ ลุทฺทกมฺโม เอกราชา ปุปฺผวติยายํ

โส ปุจฺฉิ พฺรหฺมพนฺธุํ ขณฺฑหาลํ ปุโรหิตมูฬฺหํ.

พระเจ้าเอกราช ผู้มีกรรมหยาบช้า

ประทับอยู่ในกรุงบุปผวดี

ท้าวเธอตรัสถามขัณฑหาลปุโรหิต

ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพราหมณ์ ผู้เป็นคนหลงว่า

สคฺคาน มคฺคมาจิกฺข (๑) ตฺวมสิ พฺราหฺมณ ธมฺมวินยกุสโล

ยถา อิโต วชนฺติ สุคตึ นรา ปุญฺญานิ กตฺวาน.

ท่านพราหมณ์ ท่านฉลาดในสุจริตธรรมและอาจารวินัย

ขอจงบอกทางสวรรค์แก่เรา

อย่างที่นรชนทำบุญแล้ว จากโลกนี้จะไปสู่สุคติภพเถิด

(ขัณฑหาลปุโรหิตกราบทูลว่า)

อติทานํ ททตฺวาน อวชฺเฌ เทว ฆาเตตฺวา

เอวํ วชนฺติ สุคตึ นรา ปุญฺญานิ กตฺวาน.

ข้าแต่สมมติเทพ เหล่านรชนให้ทานยิ่งกว่าทาน

ฆ่าคนที่ไม่น่าจะฆ่า ทำบุญแล้วย่อมไปสู่สวรรค์ได้อย่างนี้

(พระราชาตรัสว่า)

กึ ปน ตํ อติทานํ เก จ อวชฺฌา อิมสฺมึ โลกสฺมึ

เอตญฺจ โข โน อกฺขาหิ ยชิสฺสามิ ททา (๑) ทานานิ.

ก็ทานที่ยิ่งกว่าทานนั้นคืออะไร

และคนจำพวกไหนเป็นผู้ไม่น่าจะฆ่าในโลกนี้

ขอท่านจงบอกข้อนั้นแก่เรา

เราจักบูชายัญ จักให้ทาน

(ขัณฑหาลปุโรหิตกราบทูลว่า)

ปุตฺเตหิ เทว ยชิตพฺพํ มเหสีหิ เนคเมหิ จ

อุสเภหิ อาชานิเยหิ จตูหิ สพฺพจตุกฺเกน เทว ยชิตพฺพํ.

ข้าแต่สมมติเทพ ควรบูชายัญด้วยพระราชโอรส

พระราชธิดา พระมเหสี ชาวนิคม โคอุสภราช

และม้าอาชาไนย อย่างละ ๔

ควรบูชายัญด้วยของครบอย่างละ ๔ พระเจ้าข้า

ตํ สุตฺวา อนฺเตปุเร กุมารา มเหสิโย จ หญฺญนฺตุ

เอโก อโหสิ นิคฺโฆโส ภิสฺมา อจฺจุคฺคโต สทฺโท.

ในพระราชวังมีเสียงระเบ็งเซ็งแซ่เป็นอันเดียวกัน

เพราะได้ยินคำว่า พระกุมาร พระกุมารี

และพระมเหสีจะถูกประหาร

(พระราชาตรัสว่า)

คจฺฉถ วเทถ กุมาเร จนฺทญฺจ สุริยญฺจ ภทฺทเสนญฺจ

สูรญฺจ วามโคตฺตญฺจ ปจุรา กิร โหถ ยญฺญตฺถาย.

ขอพวกท่านจงไปทูลพระกุมารทั้งหลาย

คือ จันทกุมาร สุริยกุมาร ภัททเสนกุมาร

สูรกุมาร และวามโคตตกุมารเถิดว่า

“ได้ยินว่า พวกท่านจงรวมกันเป็นหมู่ในที่เดียวกัน

เพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญ”

กุมาริโยปิ วเทถ อุปเสนญฺจ โกกิลญฺจ มุทิตญฺจ

นนฺทญฺจาปิ กุมารึ ปจุรา กิร โหถ ยญฺญตฺถาย.

ขอพวกเจ้าจงไปทูลพระกุมารีทั้งหลาย

คือ อุปเสนากุมารี โกกิลากุมารี

มุทิตากุมารี และนันทากุมารีเถิดว่า

“ได้ยินว่า พวกท่านจงรวมกันเป็นหมู่อยู่ในที่เดียวกัน

เพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญ”

วิชยมฺปิ มยฺหํ มเหสึ เอราวตี (๑) เกสินึ สุนนฺทญฺจ

ลกฺขณวรูปปนฺนา ปจุรา กิร โหถ ยญฺญตฺถาย.

อนึ่ง พวกเจ้าจงไปทูลพระนางวิชยา

พระนางเอราวดี พระนางเกศินี

และพระนางสุนันทาผู้เป็นมเหสีของเรา

ผู้ซึ่งประกอบด้วยลักษณะอันประเสริฐเถิดว่า

“ได้ยินว่า พวกท่านจงรวมกันเป็นหมู่อยู่ในที่เดียวกัน

เพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญ”

คหปตโย จ วเทถ ปุณฺณมุขํ ภทฺทิยํ สิงฺคาลญฺจ

วฑฺฒญฺจาปิ คหปตึ ปจุรา กิร โหถ ยญฺญตฺถาย.

พวกท่านจงไปบอกพวกคหบดี

คือ ปุณณมุขคหบดี ภัททิยคหบดี

สิงคาลคหบดี และวัฑฒคหบดีเถิดว่า

“ได้ยินว่า พวกท่านจงรวมกันเป็นหมู่อยู่ในที่เดียวกัน

เพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญ”

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)

เต ตตฺถ คหปตโย อโวจยึสุ

สมาคตา ปุตฺตทารปริกิณฺณา

สพฺเพว สิขิโน เทว กโรหิ

อถวา โน ทาเส สาเวหิ.

คหบดีเหล่านั้นมีบุตรและภรรยามาก

ต่างก็มาพร้อมกัน ณ ที่นั้น

ได้กราบทูลพระราชาว่า “ข้าแต่สมมติเทพ

ขอพระองค์จงไว้จุก แก่ข้าพระองค์ทั้งหมดเถิด

อีกอย่างหนึ่ง ขอให้ทรงประกาศพวกข้าพระองค์เป็นข้าทาสเถิด”

(พระราชาตรัสว่า)

อภยงฺกรมฺปิ เม หตฺถึ นาฬาคิรึ อจฺจุคฺคตํ (๑) วรุณทนฺตํ

อาเนถ โข เน ขิปฺปํ ยญฺญตฺถาย ภวิสฺสติ.

พวกท่านจงรีบนำช้างทั้งหลายของเรามา

คือ ช้างอภยังกร ช้างนาฬาคีรี

ช้างอัจจุคคตะ ช้างวรุณทันตะ

ช้างเหล่านั้นจักเป็นประโยชน์แก่การบูชายัญ

อสฺสรตนมฺปิ (๑) เม (๒) เกสึ สุรามุขํ ปุณฺณกํ วินตกญฺจ

อาเนถ โข เน ขิปฺปํ ยญฺญตฺถาย ภวิสฺสติ.

พวกท่านจงรีบไปนำม้าอัสดรของเรามา

คือ ม้าเกศี ม้าสุรามุขะ ม้าปุณณกะ ม้าวินตกะ

ม้าเหล่านั้นจักเป็นประโยชน์แก่การบูชายัญ

อุสภมฺปิ ยูถปตึ อโนชํ

นิสภํ ควมฺปตึ เตปิ มยฺหํ อาเนถ

สมฺมุขา กโรนฺตุ สพฺพํ

ยชิสฺสามิ ททามิ ทานานิ.

ขอพวกท่านจงรีบไปนำเอาโคอุสภะของเรามา

คือ โคยูถปติ โคอโนชะ โคนิสภะ และโคควัมปติ

จงต้อนโคเหล่านั้นทั้งหมดเข้าเป็นหมู่

เราจักบูชายัญ จักให้ทาน

สพฺพํปิ ปฏิยาเทถ ยญฺญํ ปน อุคฺคตมฺหิ สุริยมฺหิ

อาณาเปถ จ กุมาเร อภิรมนฺตุ อิมํ รตฺตึ.

พวกท่านจงตระเตรียมยัญทุกอย่างไว้

เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้น เราจักบูชายัญ

พวกท่านจงบังคับเหล่ากุมารมาว่า

จงรื่นรมย์ตลอดราตรีนี้เถิด

สพฺพํปิ อุปฏฺฐเปถ ยญฺญํ ปน อุคฺคตมฺหิ สุริยมฺหิ

วเทถ ทานิ กุมาเร อชฺช โข ปจฺฉิมา รตฺติ.

พวกท่านจงตั้งยัญทุกอย่างไว้

เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้น เราจักบูชายัญ

พวกเจ้าจงไปทูลพระกุมาร ณ บัดนี้

วันนี้แหละเป็นคืนสุดท้าย

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)

ตํ ตํ มาตา อโวจ โรทนฺตี อาคตา วิมานโต

ยญฺโญ กิร เต ปุตฺต ภวิสฺสติ จตูหิ ปุตฺเตหิ.

พระมารดาเสด็จมาจากพระตำหนัก

ทรงกันแสงพลางตรัสถามพระเจ้าเอกราชนี้นั้นว่า

“ลูกรัก ได้ยินว่า พ่อจักบูชายัญด้วยพระโอรสทั้ง ๔ หรือ”

(พระราชากราบทูลว่า)

สพฺเพปิ มยฺหํ ปุตฺตา จตฺตา จนฺทสฺมึ หญฺญมานสฺมึ

ปุตฺเตหิ ยญฺญํ ยชิตฺวาน สุคตึ สคฺคํ คมิสฺสามิ.

เมื่อจะต้องฆ่าจันทกุมาร บุตรแม้ทุกคนหม่อมฉันก็สละได้

หม่อมฉันบูชายัญด้วยบุตรทั้งหลายแล้ว

จักไปสู่สุคติโลกสวรรค์

(พระราชมารดาตรัสว่า)

มา ตํ ปุตฺต สทฺทเหสิ สุคติ กิร โหติ ปุตฺตยญฺเญน

นิรยาเนโส มคฺโค เนโส มคฺโค หิ สคฺคานํ.

ลูกเอ๋ย พ่ออย่าเชื่อคำนั้นที่ว่า

“สุคติจะมีได้เพราะใช้บุตรบูชายัญ

เพราะว่า นั้นเป็นทางไปนรก ไม่ใช่ทางไปสวรรค์”

ทานานิ เทหิ โกณฺฑญฺญ อหึสา สพฺพภูตภพฺยานํ

เอส มคฺโค สุคติยา น จ มคฺโค ปุตฺตยญฺเญน.

ลูกโกณฑัญญะเอ๋ย พ่อจงให้ทาน

อย่าได้เบียดเบียนสัตว์ทั้งปวง นี้เป็นทางไปสู่สุคติ

และทางไปสู่สุคติมิใช่เพราะใช้บุตรบูชายัญ

(พระราชากราบทูลว่า)

อาจริยานํ วจนา ฆาเตสฺสํ จนฺทญฺจ สุริยญฺจ

ปุตฺเตหิ ยชิตฺวาน (๑) ทุจฺจเชหิ สุคตึ สคฺคํ คมิสฺสามิ.

คำของอาจารย์ทั้งหลายมีว่า

“หม่อมฉันจักฆ่าทั้งจันทกุมารและสุริยกุมาร

หม่อมฉันบูชายัญด้วยบุตรทั้งหลายที่สละได้ยากแล้ว

จักไปสู่สุคติโลกสวรรค์”

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)

ตํ ตํ ปิตาปิ อวจ วสวตฺติ โอรสํ สกํ ปุตฺตํ

ยญฺโญ กิร เต ปุตฺต ภวิสฺสติ จตูหิ ปุตฺเตหิ.

แม้แต่พระเจ้าวสวัตดีพระราชบิดา

ได้ตรัสถามพระราชโอรสของพระองค์นั้นว่า

“ลูกรัก ได้ยินว่า พ่อจักบูชายัญด้วยโอรสทั้ง ๔ หรือ”

(พระราชากราบทูลว่า)

สพฺเพปิ มยฺหํ ปุตฺตา จตฺตา จนฺทสฺมึ หญฺญมานสฺมึ

ปุตฺเตหิ ยญฺญํ ยชิตฺวาน สุคตึ สคฺคํ คมิสฺสามิ.

เมื่อจะต้องฆ่าจันทกุมาร บุตรแม้ทุกคนหม่อมฉันก็สละได้

หม่อมฉันบูชายัญด้วยบุตรทั้งหลายแล้ว

จักไปสู่สุคติโลกสวรรค์

(พระราชบิดาตรัสว่า)

มา ตํ ปุตฺต สทฺทเหสิ สุคติ กิร โหติ ปุตฺตยญฺเญน

นิรยาเนโส มคฺโค เนโส มคฺโค หิ สคฺคานํ.

ลูกเอ๋ย พ่ออย่าเชื่อคำนั้นที่ว่า

“สุคติจะมีได้เพราะใช้บุตรบูชายัญ

เพราะว่า นั้นเป็นทางไปนรก มิใช่ทางไปสู่สวรรค์

ทานานิ เทหิ โกณฺฑญฺญ อหึสา สพฺพภูตภพฺยานํ

เอส มคฺโค สุคติยา น จ มคฺโค ปุตฺตยญฺเญน.

ลูกโกณฑัญญะเอ๋ย พ่อจงให้ทาน

อย่าได้เบียดเบียนสัตว์ทั้งปวง นี้เป็นทางไปสู่สุคติ

และทางไปสู่สุคติมิใช่เพราะใช้บุตรบูชายัญ

(พระราชากราบทูลว่า)

อาจริยานํ วจนา ฆาเตสฺสํ จนฺทญฺจ สุริยญฺจ

ปุตฺเตหิ ยชิตฺวา (๑) น ทุจฺจเชหิ สุคตึ สคฺคํ คมิสฺสามิ.

คำของอาจารย์ทั้งหลายมีว่า

“หม่อมฉันจักฆ่าทั้งจันทกุมารและสุริยกุมาร

หม่อมฉันบูชายัญด้วยบุตรทั้งหลายที่สละได้ยากแล้ว

จักไปสู่สุคติโลกสวรรค์”

(พระราชบิดาตรัสว่า)

ทานานิ เทหิ โกณฺฑญฺญ อหึสา สพฺพภูตภพฺยานํ

ปุตฺตปริวุโต ตุวํ รฏฺฐํ ชนปทญฺจ ปาเลหิ.

ลูกโกณฑัญญะเอ๋ย พ่อจงให้ทาน

อย่าได้เบียดเบียนสัตว์ทั้งปวง

พ่อจงเป็นผู้มีบุตรห้อมล้อม

รักษารัฐและชนบทเถิด

(จันทกุมารกราบทูลว่า)

มา โน เทว อวธิ ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส

อปิ นิคฬพนฺธกาป หตฺถี อสฺเส จ ปาเลม.

ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์อย่าได้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย

โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์

ให้เป็นข้าทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด

ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่

ก็จะเลี้ยงช้างและม้าให้เขาได้

มา โน เทว อวธิ ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส

อปิ นิคฬพนฺธกาปิ หตฺถิฉกณานิ อุชฺเฌม.

ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์อย่าได้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย

โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์

ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด

ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่

ก็จะขนมูลช้างให้เขาได้

มา โน เทว อวธิ ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส

อปิ นิคฬพนฺธกาปิ อสฺสฉกณานิ อุชฺเฌม.

ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์อย่าได้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย

โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์

ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด

ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่

ก็จะขนมูลม้าให้เขาได้

มา โน เทว อวธิ ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส

ยสฺส โหนฺติ ตว กามา อปิ รฏฺฐา ปพฺพาชิตา

ภิกฺขาจริยํ จริสฺสาม.

ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์อย่าได้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย

โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์

ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิต

ตามที่พระองค์มีพระประสงค์เถิด

ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกขับไล่จากแคว้น

ก็จักเที่ยวภิกขาจารเลี้ยงชีวิต

(พระราชาตรัสว่า)

ทุกฺขํ โข เม ชนยิตฺถ วิลปนฺตา ชีวิตสฺส กามา หิ

มุญฺเจถทานิ (๑) กุมาเร อลํปิ เม โหตุ ปุตฺตยญฺเญน.

พวกเจ้าพากันพร่ำเพ้ออยู่เพราะรักชีวิต ได้ก่อทุกข์แก่เราแท้

จงปล่อยพวกพระกุมารไป ณ บัดนี้เถิด

เราขอเลิกการใช้บุตรบูชายัญ

(ขัณฑหาลปุโรหิตกราบทูลว่า)

ปุพฺเพว โขสิ เม วุตฺโต ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภวญฺเจตํ

อถ โน อุปกฺขฏสฺส ยญฺญสฺส กสฺมา กโรสิ วิกฺเขปํ.

เมื่อก่อนทีเดียว ข้าพระองค์ได้กราบทูลพระองค์แล้วว่า

การบูชายัญนี้ทำได้ยาก เกิดได้แสนยาก

เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร

พระองค์จึงทรงทำยัญที่พวกข้าพระองค์ได้ตระเตรียมไว้แล้ว

ให้กระจัดกระจายไปเล่า

สพฺเพ วชนฺติ สุคตึ เย ยชนฺติ เยปิ ยาเชนฺติ (๑)

เย จาปิ อนุโมทนฺติ ยชนฺตานํ เอทิสํ มหายญฺญํ.

ชนเหล่าใดบูชายัญเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นบูชายัญแทนก็ดี

และอนุโมทนามหายัญเช่นนี้ของเหล่าชนผู้กำลังบูชาอยู่ก็ดี

ชนเหล่านั้นทั้งหมดย่อมไปสู่สุคติ

(จันทกุมารกราบทูลว่า)

อถ กิสฺส ชโ (๑) ปุพฺเพ โสตฺถานํ พฺราหฺมเณ อวาเจสิ

อถ โน อการณสฺมา ยญฺญตฺถาย เทว ฆาเตสิ.

ข้าแต่สมมติเทพ เพราะเหตุไร

เมื่อก่อนพระองค์จึงรับสั่งให้พวกพราหมณ์

กล่าวคำสวัสดีแก่พวกหม่อนฉัน

มาภายหลัง พระองค์จะรับสั่งฆ่าพวกหม่อมฉัน

เพื่อต้องการจะบูชายัญโดยหาเหตุมิได้

ปุพฺเพว โน ทหรกาเล (๑) น หเนสิ น ฆาเตสิ

ทหรมฺหา โยพฺพนํ ปตฺตา อทูสกา ตาต หญฺญาม.

ข้าแต่พระบิดา เมื่อก่อน

เวลาที่พวกหม่อมฉันยังเป็นเด็กหนุ่ม

พระองค์มิได้ทรงฆ่าเองและมิได้ทรงรับสั่งให้ผู้อื่นฆ่า

บัดนี้ พวกหม่อมฉันถึงความเจริญวัยเป็นหนุ่มแน่นแล้ว

มิได้คิดประทุษร้ายต่อพระองค์เลย

เพราะเหตุไร จึงจะถูกฆ่า

หตฺถิคเต อสฺสคเต สนฺนทฺเธ ปสฺส โน มหาราช

ยุทฺเธ วา ยุชฺฌมาเน วา น หิ มาทิสา สูรา โหนฺติ ยญฺญตฺถาย.

ข้าแต่มหาราช ขอพระองค์ทรงทอดพระเนตร

ข้าพระองค์ทั้งหลายผู้ขึ้นขี่ช้างและม้า

ผูกสอดเครื่องรบได้ออกรบแล้วหรือกำลังสู้รบ

บุตรทั้งหลายผู้กล้าหาญดังเช่นพวกข้าพระองค์

ย่อมไม่ควรที่จะต้องถูกฆ่าเพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญ

ปจฺจนฺเต วาปิ กุปิเต อฏวีสุ วา มาทิเส นิโยเชนฺติ

อถ โน อการณสฺมา อภูมิยํ ตาต หญฺญาม.

เมื่อเมืองชายแดน หรือเมื่อพวกโจรในดงกำเริบ

ชนทั้งหลายย่อมใช้คนเช่นข้าพระองค์

ข้าแต่พระบิดา แต่พวกข้าพระองค์จะถูกฆ่า

ในสถานที่ที่ไม่สมควรโดยหาเหตุมิได้

(๑) ยาปิ หิตา สกุณิโย ๔ วสนฺติ ติณฆรานิ กตฺวาน

ตาสํปิ ปิยา ปุตฺตา อถ โน ตฺวํ เทว ฆาเตสิ.

ข้าแต่สมมติเทพ แม่นกที่เกื้อกูลเหล่าใดพากันทำรังอยู่

ลูกนกทั้งหลายเป็นที่รักของแม่นกเหล่านั้น

ส่วนพระองค์รับสั่งให้ฆ่าพวกข้าพระองค์เพราะเหตุไร

มา ตสฺส สทฺทเหสิ น มํ ขณฺฑหาโล ฆาเตยฺย

มมํ หิ โส ฆาเตตฺวาน อนนฺตรา ตมฺปิ เทว ฆาเตยฺย.

ข้าแต่สมมติเทพ อย่าได้ทรงเชื่อขัณฑหาลปุโรหิต

ขัณฑหาลปุโรหิตไม่พึงฆ่าข้าพระองค์

เพราะเขาฆ่าข้าพระองค์ได้แล้ว

ก็จะพึงฆ่าพระองค์ในอันดับต่อไป

คามวรํ นิคมวรํ ททนฺติโภคํปิสฺส มหาราช

อถคฺคปิณฺฑิกาปิ กุเล กุเล เหเต ภุญฺชนฺติ.

ข้าแต่มหาราช พระราชาทั้งหลาย

ย่อมพระราชทานบ้านอย่างดี

นิคมอย่างดี แม้แต่โภคทรัพย์แก่พราหมณ์นั้น

อนึ่ง พวกพราหมณ์นั้นแม้ได้ข้าวและน้ำอันเลิศในตระกูล

ย่อมบริโภคในตระกูล

เตสํปิ ตาทิสานํ อิจฺฉนฺติ ทุพฺภิตุํ มหาราช

เยภุยฺเยน หิ เอเตปิ อกตญฺญุโน พฺราหฺมณา เทว.

ข้าแต่มหาราช พวกพราหมณ์ย่อมปรารถนา

เพื่อประทุษร้ายต่อผู้ให้ข้าวน้ำเช่นนั้นแม้เหล่านั้น

เพราะโดยมากพวกพราหมณ์แม้เหล่านี้

เป็นคนอกตัญญู พระเจ้าข้า

มา โน เทว อวธิ ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส

อปิ นิคฬพนฺธกาปิ หตฺถี อสฺเส จ ปาเลม.

ข้าแต่สมมติเทพ

ขอพระองค์อย่าได้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย

โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์

ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด

ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่

ก็จะเลี้ยงช้างและม้าให้เขาได้

มา โน เทว อวธิ ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส

อปิ นิคฬพนฺธกาปิ หตฺถิฉกณานิ อุชฺเฌม.

ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์อย่าได้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย

โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์

ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด

ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่

ก็จะขนมูลช้างให้เขาได้

มา โน เทว อวธิ ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส

อปิ นิคฬพนฺธกาป อสฺสฉกณานิ อุชฺเฌม.

ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์อย่าได้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย

โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์

ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด

ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่

ก็จะขนมูลม้าให้เขาได้

มา โน เทว อวธิ ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส

ยสฺส โหนฺติ ตว กามา อปิ รฏฺฐา ปพฺพาชิตา

ภิกฺขาจริยํ จริสฺสาม.

ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์อย่าได้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย

โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์ให้เป็นทาส

ของขัณฑหาลปุโรหิตตามที่พระองค์มีพระประสงค์เถิด

ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกขับไล่จากแคว้น

ก็จักเที่ยวภิกขาจารเลี้ยงชีวิต

(พระราชาตรัสว่า)

ทุกฺขํ โข เม ชนยถ วิลปนฺตา ชีวิตสฺส กามา หิ

มุญฺเจถทานิ กุมาเร อลํปิ เม โหตุ ปุตฺตยญฺเญน.

พวกเจ้าพากันพร่ำเพ้ออยู่เพราะรักชีวิต ได้ก่อทุกข์แก่เราแท้

จงปล่อยพวกพระกุมารทั้งหลายไป ณ บัดนี้เถิด

เราขอเลิกการใช้บุตรบูชายัญ

(ขัณฑหาลปุโรหิตกราบทูลว่า)

ปุพฺเพว โขสิ เม วุตฺโต ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภวํ เจตํ

อถ โน อุปกฺขฏสฺส ยญฺญสฺส กสฺมา กโรสิ วิกฺเขปํ.

เมื่อก่อนทีเดียว ข้าพระองค์ได้กราบทูลพระองค์แล้วว่า

การบูชายัญนี้ทำได้ยาก เกิดได้แสนยาก

เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร

พระองค์จึงทรงทำยัญที่พวกข้าพระองค์ได้ตระเตรียมไว้แล้ว

ให้กระจัดกระจายไปเล่า

สพฺเพ วชนฺติ สคตึ เย ยชนฺติ เยปิ ยาเชนฺติ

เย จาปิ อนุโมทนฺติ ยชนฺตานํ เอทิสํ มหายญฺญํ.

ชนเหล่าใดบูชายัญเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นบูชายัญแทนก็ดี

และอนุโมทนามหายัญเช่นนี้ของเหล่าชนผู้กำลังบูชาอยู่ก็ดี

ชนเหล่านั้นทั้งหมดย่อมไปสู่สุคติ

(จันทกุมารกราบทูลว่า)

ยทิ กิร ยชิตฺวา ปุตฺเตหิ เทวโลกํ อิโต จุตา ยนฺติ

พฺราหฺมโณ ตาว ยชตุ ปจฺฉาปิ ยชสิ ตุวํ ราชา.

ข้าแต่พระราชา ถ้าชนทั้งหลายบูชายัญด้วยบุตรทั้งหลาย

จุติจากโลกนี้แล้วย่อมไปสู่เทวโลกดังได้ยินมา

พราหมณ์จงบูชาก่อนเถิด

ขอพระองค์ทรงบูชายัญตามในภายหลัง

ยทิ กิร ยชิตฺวา ปุตฺเตหิ เทวโลกํ อิโต จุตา ยนฺติ

เอเสฺวว ขณฺฑหาโล ยชตํ สเกหิ ปุตฺเตหิ.

ถ้าชนทั้งหลายบูชายัญด้วยบุตรทั้งหลาย

จุติจากโลกนี้แล้วย่อมไปสู่เทวโลกดังได้ยินมา

ขอขัณฑหาลพราหมณ์ผู้นี้แหละ

จงบูชายัญด้วยบุตรทั้งหลายของตนเถิด

เอวํ ชานํ เจ ขณฺฑหาโล กึ ปุตฺตเก น ฆาเตสิ

สพฺพญฺจ ญาติชน อตฺตานญฺจ น ฆาเตสิ.

ถ้าว่าขัณฑหาลพราหมณ์รู้อยู่อย่างนี้

ทำไมจึงไม่ฆ่าบุตรของตน

ไม่ฆ่าคนที่เป็นญาติทุกคนและตนเองเล่า

สพฺเพ วชนฺติ นิรยํ เย ยชนฺติ เยปิ ยาเชนฺติ

เย จาปิ อนุโมทนฺติ ยชนฺตานํ เอทิสํ มหายญฺญํ.

ชนเหล่าใดบูชายัญเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นบูชายัญแทนก็ดี

และอนุโมทนามหายัญเช่นนี้ของเหล่าชนผู้กำลังบูชายัญอยู่ก็ดี

ชนเหล่านั้นย่อมไปสู่นรกทุกคน

(๑) สเจ หิ โส สุชฺฌติ โย หนาติ

หโตปิ โส สคฺคมุเปติ ฐานํ

โภวาทิ โภวาทิน มารเยยฺยุํ

เย จาปิ เตสํ อภิสทฺทเหยฺยุํ. ๑

ก็ถ้าว่าคนผู้ฆ่าผู้อื่นจะบริสุทธิ์ได้

แม้คนผู้ถูกฆ่านั้นก็เข้าถึงแดนสวรรค์ได้

พวกพราหมณ์ก็ควรฆ่าพวกพราหมณ์

และพวกคนที่เชื่อพราหมณ์เหล่านั้นด้วย

กถญฺจ กิร ปุตฺตกามาโย คหปตโย ฆรณิโย จ

นครมฺหิ น อุปรวนฺติ ราชานํ มา ฆาตยิ โอรสํ ปุตฺตํ.

ดังที่ได้ยินมา พ่อเรือนและแม่เรือนผู้รักบุตรที่มีอยู่ในนครนี้

ทำไมจึงไม่ทัดทานพระราชาว่า

“อย่าทรงฆ่าบุตรผู้เกิดแต่ตนเลย”

กถญฺจ กิร ปุตฺตกามาโย คหปตโย ฆรณิโย จ

นครมฺหิ น อุปรวนฺติ ราชานํ มา ฆาตยิ อตฺรชํ ปุตฺตํ.

ดังที่ได้ยินมา พ่อเรือนและแม่เรือนผู้รักบุตรที่มีอยู่ในนครนี้

ทำไมจึงไม่ทัดทานพระราชาว่า

“อย่าทรงฆ่าบุตรผู้เกิดแต่ตนเลย”

รญฺโญ จมฺหิ อตฺถกาโม หิโต จ สพฺพชนปทสฺส

น โกจิ อสฺส ปฏิฆํ มยา ชานปโท น ปเวเทติ.

เราเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์แก่พระราชา

และเป็นผู้เกื้อกูลแก่ชนบททั้งมวล

ใคร ๆ ก็ไม่พึงมีความแค้นเคืองกับเรา

ชาวชนบททั้งหลายไม่ช่วยกราบทูลให้พระองค์ได้ทรงทราบเลย

คจฺฉถ โว ฆรณิโย ตาตญฺจ วเทถ ขณฺฑหาลญฺจ

มา ฆาเตถ กุมาเร อทูสเก สีหสงฺกาเส.

แม่เรือนทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลาย

จงไปกราบทูลพระบิดาและวิงวอนขัณฑหาลพราหมณ์ว่า

“ขออย่าฆ่าพระกุมารทั้งหลาย

ผู้ไม่คิดประทุษร้าย ผู้องอาจดังราชสีห์”

คจฺฉถ โว ฆรณิโย ตาตญฺจ วเทถ ขณฺฑหาลญฺจ

มา ฆาเตถ กุมาเร อเปกฺขิเต สพฺพโลกสฺส.

แม่เรือนทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลาย

จงไปกราบทูลพระบิดาและวิงวอนขัณฑหาลพราหมณ์ว่า

“ขออย่าฆ่าพระกุมารทั้งหลาย

ผู้เป็นบุคคลตัวอย่างที่หวังของชาวโลกทั้งมวล”

ยนฺนูนาหํ ชาเยยฺยํ รถการกุเลสุ วา

ปุกฺกุสกุเลสุ วา เวสฺเสสุ วา ชาเยยฺยํ

น หชฺช มํ ราช ยญฺเญ (๑) ฆาเตยฺย.

ไฉนหนอ เราพึงเกิดในตระกูลช่างรถ

ตระกูลปุกกุสะ หรือในตระกูลพ่อค้า

พระราชาก็ไม่พึงรับสั่งให้ฆ่าเราในการบูชายัญวันนี้

(จันทกุมารตรัสกับพระชายาทั้งหลายว่า)

สพฺพา สีมนฺตินิโย คจฺฉถ อยฺยสฺส ขณฺฑหาลสฺส

ปาเทสุ นิปตถ อปราธาหํ น ปสฺสามิ.

เจ้าผู้มีความคิดทั้งปวง จงไปหมอบลงแทบเท้า

ของผู้เป็นเจ้าขัณฑหาละ เรียนว่า

“เรามิได้เห็นความผิดเลย”

สพฺพา สีมนฺตินิโย คจฺฉถ อยฺยสฺส ขณฺฑหาลสฺส

ปาเทสุ นิปตถ กินฺเต ภนฺเต มยํ อทูเสม.

เจ้าผู้มีความคิดทั้งปวง จงไปหมอบลงแทบเท้า

ของผู้เป็นเจ้าขัณฑหาละ เรียนว่า

“ท่านผู้เจริญ เราทั้งหลายได้ประทุษร้ายอะไรท่าน”

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า)

กปณา วิลปติ เสลา ทิสฺวาน ภาตโร (๑) อุปนีตตฺเต

ยญฺโญ กิร เม อุกฺขิปิโต ตาเตน สคฺคกาเมน.

พระเสลาราชกุมารีผู้ควรการุณย์ทรงเห็นพระภาดาทั้งหลาย

ที่เขานำมาเพื่อบูชายัญ จึงทรงคร่ำครวญว่า

ได้ยินว่า พระบิดาของเราทรงปรารถนาสวรรค์

รับสั่งให้ตั้งพิธีบูชายัญขึ้น

อาวตฺติ ปริวตฺติ จ วสุโล สมฺมุขา รญฺโญ

มา โน เทว ปิตรํ อวธิ ทหรมฺหา อโยพฺพนํ ปตฺตา.

พระวสุลราชนัดดากลิ้งเกลือกไปมาต่อพระพักตร์

ของพระราชากราบทูลว่า “ข้าแต่สมมติเทพ

ข้าพระบาทยังเป็นเด็ก ไม่ถึงความเป็นหนุ่ม

ขอพระองค์ได้ทรงโปรดอย่าฆ่าพระบิดาของข้าพระบาทเลย”

(พระราชาตรัสว่า)

เอโส เต วสุล ปิตา สเมหิ ปิตรา สห

ทุกฺขํ โข เม ชนยสิ วิลปนฺโต อนฺเตปุรสฺมึ

มุญฺเจถทานิ กุมาเร อลํปิ เม โหตุ ปุตฺตยญฺเญน.

วสุละ นั่นพ่อเจ้า เจ้าจงไปพร้อมกับพ่อ

เจ้าพากันพร่ำเพ้ออยู่ในพระราชวัง ได้ก่อทุกข์ให้แก่เราแท้

จงปล่อยพระกุมารไป ณ บัดนี้เถิด

เราขอเลิกการใช้บุตรบูชายัญ

(ขัณฑหาลปุโรหิตกราบทูลว่า)

ปุพฺเพว โขสิ เม วุตฺโต ทุกฺกรํ ทุรภิสมฺภวํ เจตํ

อถ โน อุปกฺขฏสฺส ยญฺญสฺส กสฺมา กโรสิ วิกฺเขปํ.

เมื่อก่อนทีเดียว ข้าพระองค์ได้กราบทูลพระองค์แล้วว่า

“การบูชายัญนี้ทำได้ยาก เกิดได้แสนยาก

เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร

พระองค์จึงทรงทำยัญที่พวกข้าพระองค์ได้ตระเตรียมไว้แล้ว

ให้กระจัดกระจายไปเล่า

สพฺเพ วชนฺติ สุคตึ เย ยชนฺติ เยปิ ยาเชนฺติ

เย จาปิ อนุโมทนฺติ ยชนฺตานํ เอทิสํ มหายญฺญํ.

ชนเหล่าใดบูชายัญเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นบูชายัญแทนก็ดี

และอนุโมทนามหายัญเช่นนี้ของเหล่าชนผู้กำลังบูชาอยู่ก็ดี

ชนเหล่านั้นทั้งหมดย่อมไปสู่สุคติ

สพฺพรตนสฺส ยญฺโญ อุปกฺขโฐ

เอกราช ตว ปฏิยตฺโต

อภินิกฺขมสฺสุ เทว

สคฺคํ คโต ตฺวํ ปโมทิสฺสสิ.

ข้าแต่พระเจ้าเอกราช ข้าพระองค์ได้ตระเตรียม

จัดแจงยัญด้วยแก้วสารพัดไว้เพื่อพระองค์แล้ว

เชิญเสด็จออกเถิด พระองค์ทรงบูชายัญแล้วจักเสด็จไปสู่สวรรค์

บันเทิงพระหฤทัย พระเจ้าข้า

ทหรา สตฺตสตา เอตา จนฺทกุมารสฺส ภริยาโย

เกเส วิกิริตฺวาน (๑) โรทนฺติโย มคฺคมนุยายนฺติ. (๒)

หญิงสาว ๗๐๐ คนนี้เป็นภรรยาของจันทกุมาร

ต่างสยายผมร้องไห้เดินไปตามทาง

อปรา ปน โสเกน นิกฺขนฺตา นนฺทเน วิย เทวา

เกเส วิกิริตฺวาน โรทนฺติโย มคฺคมนุยายนฺติ.

ส่วนหญิงอีกพวกหนึ่งก็ออกไปด้วยความเศร้าโศก

เหมือนเหล่าเทวดาในอุทยานนันทวัน

ต่างสยายผมร้องไห้ไปตามทาง

(หญิง ๗๐๐ พร่ำเพ้อว่า)

กาสิกสุจิวตฺถธรา กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา

นิยฺยนฺติ จนฺทสุริยา ยญฺญตฺถาย เอกราชสฺส.

จันทกุมารและสุริยกุมาร

ทรงผ้าแคว้นกาสีอันขาวสะอาด ประดับกุณฑล

ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์

ถูกราชบุรุษนำไปบูชายัญเพื่อพระเจ้าเอกราช

กาสิกสุจิวตฺถธรา กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา

นิยฺยนฺติ จนฺทสุริยา มาตุ กตฺวา หทยโสกํ.

จันทกุมารและสุริยกุมาร

ทรงผ้าแคว้นกาสีอันขาวสะอาด ประดับกุณฑล

ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์

ถูกราชบุรุษนำไป

ทำความเศร้าโศกพระหฤทัยให้แก่พระมารดา

กาสิกสุจิวตฺถธรา กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา

นิยฺยนฺติ จนฺทสุริยา ชนสฺส กตฺวา หทยโสกํ.

จันทกุมารและสุริยกุมาร

ทรงผ้าแคว้นกาสีอันขาวสะอาด ประดับกุณฑล

ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์

ถูกราชบุรุษนำไป ทำความเศร้าใจให้แก่ประชาชน

มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา

กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา

นิยฺยนฺติ จนฺทสุริยา

ยญฺญตฺถาย เอกราชสฺส.

จันทกุมารและสุริยกุมาร

เสวยกระยาหารที่ปรุงด้วยรสเนื้อ

ที่ช่างสนานให้สรงสนานดีแล้ว ประดับกุณฑล

ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์

ถูกราชบุรุษนำไปบูชายัญเพื่อพระเจ้าเอกราช

มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา

กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา

นิยฺยนฺติ จนฺทสุริยา

มาตุ กตฺวา หทยโสกํ.

จันทกุมารและสุริยกุมาร

เสวยกระยาหารที่ปรุงด้วยรสเนื้อ

ที่ช่างสนานให้สรงสนานดีแล้ว ประดับกุณฑล

ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์

ถูกนำไป ทำความเศร้าโศกพระหฤทัยให้แก่พระราชชนนี

มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา

กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา

นิยฺยนฺติ จนฺทสุริยา

ชนสฺส กตฺวา หทยโสกํ.

จันทกุมารและสุริยกุมาร

เสวยกระยาหารที่ปรุงด้วยรสเนื้อ

ที่ช่างสนานให้สรงสนานดีแล้ว ประดับกุณฑล

ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์

ถูกนำไป ทำความเศร้าใจให้แก่ประชาชน

ยสฺสุ ปุพฺเพ หตฺถิวรธุรคเต หตฺถีหิ (๑) อนุวชนฺติ

ตฺยชฺช จนฺทสุริยา อุโภว ปตฺติกา ยนฺติ.

เมื่อก่อน พลช้างตามเสด็จจันทกุมารและสุริยกุมาร

ผู้เสด็จขึ้นคอช้างตัวประเสริฐ

วันนี้ จันทกุมารและสุริยกุมารทั้ง ๒ พระองค์

เสด็จดำเนินด้วยพระบาท

ยสฺสุ ปุพฺเพ อสฺสวรธุรคเต อสฺสกา (๑) อนุวชนฺติ

ตฺยชฺช จนฺทสุริยา อุโภว ปตฺติกา ยนฺติ.

เมื่อก่อน พลม้าตามเสด็จจันทกุมารและสุริยกุมาร

ผู้เสด็จทรงขึ้นหลังม้าตัวประเสริฐ

วันนี้ จันทกุมารและสุริยกุมารทั้ง ๒ พระองค์

เสด็จดำเนินด้วยพระบาท

ยสฺสุ ปุพฺเพ รถวรธุรคเต รถิกา (๑) อนุวชนฺติ

ตฺยชฺช จนฺทสุริยา อุโภว ปตฺติกา ยนฺติ.

เมื่อก่อน พลรถตามเสด็จจันทกุมารและสุริยกุมาร

ผู้เสด็จขึ้นทรงรถคันประเสริฐ

วันนี้ จันทกุมารและสุริยกุมารทั้ง ๒ พระองค์

เสด็จดำเนินด้วยพระบาท

เยหิสฺสุ ปุพฺเพ นียึสุ ตปนียกปฺปเนหิ ตุรงฺเคหิ

ตฺยชฺช จนฺทสุริยา อุโภว ปตฺติกา ยนฺติ.

เมื่อก่อน จันทกุมารและสุริยกุมาร

ที่ราชบุรุษเชิญเสด็จออกด้วยม้าทั้งหลายที่ตกแต่งเครื่องทอง

วันนี้ จันทกุมารและสุริยกุมารทั้ง ๒ พระองค์

เสด็จดำเนินด้วยพระบาท

(มหาชนเพ้อว่า)

ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ

อุยฺยสฺสุ (๑) ปุพฺเพน ปุปฺผวติยายํ (๒)

ยชเตตฺถ เอกราชา สมฺมูโฬฺห จตูหิ ปุตฺเตหิ.

นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ

ก็จงบินไปทางทิศตะวันออกแห่งบุปผวดีนครเถิด

ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้ทรงหลงงมงาย

จะทรงบูชายัญด้วยพระโอรส ๔ พระองค์

ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ อุยฺยสฺสุ ปุพฺเพย ปุปฺผวติยายํ

ยชเตตฺถ เอกราชา สมฺมูโฬฺห จตูหิ กญฺญาหิ.

นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ

ก็จงบินไปทางทิศตะวันออกแห่งบุปผวดีนครเถิด

ณ ที่นั้นพระเจ้าเอกราชผู้ทรงหลงงมงาย

จะทรงบูชายัญด้วยพระธิดา ๔ พระองค์

ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ อุยฺยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยายํ

ยชเตตฺถ เอกราชา สมฺมูโฬฺห จตูหิ มเหสีหิ.

นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ

ก็จงบินไปทางทิศตะวันออกแห่งบุปผวดีนครเถิด

ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้ทรงหลงงมงาย

จะทรงบูชายัญด้วยพระมเหสี ๔ พระองค์

ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ อุยฺยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยายํ

ยชเตตฺถ เอกราชา สมฺมูโฬฺห จตูหิ คหปตีหิ.

นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ

ก็จงบินไปทางทิศตะวันออกแห่งบุปผวดีนครเถิด

ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้ทรงหลงงมงาย

จะทรงบูชายัญด้วยคหบดี ๔ คน

ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ อุยฺยสฺสุ ปุพฺเพ ปุปฺผวติยายํ

ยชเตตฺถ เอกราชา สมฺมูโฬฺห จตูหิ หตฺถีหิ.

นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ

จงบินไปทางทิศตะวันออกแห่งบุปผวดีนครเถิด

ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้ทรงหลงงมงาย

จะทรงบูชายัญด้วยช้าง ๔ เชือก

ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ อุยฺยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยายํ

ยชเตตฺถ เอกราชา สมฺมูโฬฺห จตูหิ อสฺเสหิ.

นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ

จงบินไปทางทิศตะวันออกแห่งบุปผวดีนครเถิด

ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้ทรงหลงงมงาย

จะทรงบูชายัญด้วยม้า ๔ ตัว

ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ อุยฺยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยายํ

ยชเตตฺถ เอกราชา สมฺมูโฬฺห จตูหิ อุสเภหิ.

นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ

จงบินไปทางทิศตะวันออกแห่งบุปผวดีนครเถิด

ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้ทรงหลงงมงาย

จะบูชายัญด้วยโคอุสภราช ๔ ตัว

ยทิ สกุณิ มํสมิจฺฉสิ อุยฺยสฺสุ ปุพฺเพน ปุปฺผวติยายํ

ยชเตตฺถ เอกราชา สมฺมูโฬฺห สพฺพจตุกฺเกน.

นกเอ๋ย ถ้าเจ้าปรารถนาเนื้อ

จงบินไปทางทิศตะวันออกแห่งบุปผวดีนครเถิด

ณ ที่นั้น พระเจ้าเอกราชผู้ทรงหลงงมงาย

จะบูชายัญด้วยสัตว์ทุกจำพวกอย่างละ ๔

อยมสฺส ปาสาโท (๑) โสวณฺโณ ปุปฺผมาลฺยาภิกิณฺโณ ๑

เตทานิ อยฺยปุตฺตา จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.

นี่ปราสาทของท่านล้วนด้วยทองคำ

ห้อยระย้าด้วยพวงมาลัยดอกไม้

บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกเขานำไปเพื่อปลงพระชนม์

อิทมสฺส กูฏาคารํ โสวณฺณํ ปุปฺผมาลฺยาวิกิณฺณํ (๑)

เตทานิ อยฺยปุตฺตา จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.

นี่เรือนยอดของท่านล้วนด้วยทองคำ

ห้อยระย้าด้วยพวงมาลัยดอกไม้

บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกเขานำไปเพื่อปลงพระชนม์

อิทมสฺส อุยฺยานํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ

เตทานิ อยฺยปุตฺตา จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.

นี่พระอุทยานของท่าน

มีดอกไม้บานสะพรั่งทุกเวลา น่ารื่นรมย์ใจ

บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกเขานำไปเพื่อปลงพระชนม์

อิทมสฺส อโสกวนํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ

เตทานิ อยฺยปุตฺตา จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.

นี่ป่าอโศกของท่าน

มีดอกบานสะพรั่งทุกเวลา น่ารื่นรมย์ใจ

บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกเขานำไปเพื่อปลงพระชนม์

อิทมสฺส กณิการวนํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ

เตทานิ อยฺยปุตฺตา จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.

นี่ป่ากรรณิการ์ของท่าน

มีดอกบานสะพรั่งทุกเวลา น่ารื่นรมย์ใจ

บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกเขานำไปเพื่อปลงพระชนม์

อิทมสฺส ปาฏลิวนํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ

เตทานิ อยฺยปุตฺตา จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.

นี่ป่าแคฝอยของท่าน

มีดอกบานสะพรั่งทุกเวลา น่ารื่นรมย์ใจ

บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกเขานำไปเพื่อปลงพระชนม์

อิทมสฺส อมฺพวนํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ

เตทานิ อยฺยปุตฺตา จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.

นี่สวนมะม่วงของท่าน

มีดอกบานสะพรั่งทุกเวลา น่ารื่นรมย์ใจ

บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกเขานำไปเพื่อปลงพระชนม์

อยมสฺส โปกฺขรณี สญฺฉนฺนา ปทุมปุณฺฑรีเกหิ

นาวา จ โสวณฺณวิกตา ปุปฺผวลฺลิยา จิตฺตา สุรมฺมณียา

เตทานิ อยฺยปุตฺตา จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.

นี่สระโบกขรณีของท่านที่ดารดาษไปด้วย

ดอกบัวหลวง ดอกบัวขาว และเรือที่ขจิตด้วยทองคำ

งดงามด้วยลวดลายเครือวัลย์ สุดแสนที่น่ารื่นรมย์ใจ

บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกเขานำไปเพื่อปลงพระชนม์

อิทมสฺส หตฺถิรตนํ เอราวโณ คโช พลี ทนฺตี

เตทานิ อยฺยปุตฺตา จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.

นี่ช้างแก้วของท่าน เป็นช้างงามีกำลังชื่อเอราวัณ

บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกเขานำไปเพื่อปลงพระชนม์

อิทมสฺส อสฺสรตนํ เอกขูโร เวโค (๑) อสฺโส

เตทานิ อยฺยปุตฺตา จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.

นี่ม้าแก้วของท่าน เป็นม้าเร็วมีกีบไม่แตก

บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกเขานำไปเพื่อปลงพระชนม์

อยมสฺส อสฺสรโถ สาลิยนิคฺโฆโส สุโภ รตนวิจิตฺโต

ยตฺถสฺสุ อยฺยปุตฺตา โสภึสุ นนฺทเน วิย เทวา

เตทานิ อยฺยปุตฺตา จตฺตาโร วธาย นินฺนีตา.

นี่รถม้าของท่าน เวลาแล่นไปมีเสียงดังก้องไพเราะ

เหมือนเสียงนกสาลิกา สวยงามตระการตาด้วยแก้ว

ซึ่งเป็นที่ที่พระลูกเจ้าประทับเสด็จไป

งดงามเหมือนพวกเทวดาในพระอุทยานนันทวัน

บัดนี้ พระลูกเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ถูกเขานำไปเพื่อปลงพระชนม์

กถนฺนาม สามสมสุนฺทเรหิ จนฺทนมุทุกคตฺเตหิ (๑)

ราชา ยชิสฺสเต ยญฺญํ สมฺมูโฬฺห จตูหิ ปุตฺเตหิ.

ทำไมหนอ พระเจ้าเอกราชผู้ทรงหลงงมงาย

จักทรงบูชายัญด้วยพระราชโอรสทั้ง ๔ พระองค์

ผู้งดงามทัดเทียมกับทอง มีพระวรกายอันอ่อน

ชโลมด้วยจุรณแก่นจันทน์

กถนฺนาม สามสมสุนฺทราหิ จนฺทนมุทุกคตฺตาหิ

ราชา ยชิสฺสเต ยญฺญํ สมฺมูโฬฺห จตูหิ กญฺญาหิ.

ทำไมหนอ พระเจ้าเอกราชผู้ทรงหลงงมงาย

จักทรงบูชายัญด้วยพระราชธิดาทั้ง ๔ พระองค์

ผู้งดงามทัดเทียมกับทอง มีพระวรกายอันอ่อน

ชโลมด้วยจุรณแก่นจันทน์

กถนฺนาม สามสมสุนฺทราหิ จนฺทนมุทุกคตฺตาหิ

ราชา ยชิสฺสเต ยญฺญํ สมฺมูโฬฺห จตูหิ มเหสีหิ.

ทำไมหนอ พระเจ้าเอกราชผู้ทรงหลงงมงาย

จักทรงบูชายัญด้วยพระมเหสีทั้ง ๔ พระองค์

ผู้งดงามทัดเทียมกับทอง มีพระวรกายอันอ่อน

ชโลมด้วยจุรณแก่นจันทน์

กถนฺนาม สามสมสุนฺทเรหิ จนฺทนมุทุกคตฺเตหิ

ราชา ยชิสฺสเต ยญฺญํ สมฺมูโฬฺห จตูหิ คหปตีหิ.

ทำไมหนอ พระเจ้าเอกราชผู้ทรงหลงงมงาย

จักทรงบูชายัญด้วยคหบดีทั้ง ๔ คน

ผู้งดงามทัดเทียมกับทอง

มีร่างกายชโลมด้วยจุรณแก่นจันทน์

ยถา โหนฺติ คามนิคมา สุญฺญา อมนุสฺสกา พฺรหารญฺญา

ตถา เหสฺสติ ปุปฺผวติยา ยิฏฺเฐสุ จนฺทสุริเยสุ.

คามนิคมทั้งหลายจะว่างเปล่า ไม่มีคนอยู่

กลายเป็นป่าใหญ่ไปฉันใด บุปผวดีนครก็จักเป็นฉันนั้น

ในเมื่อจันทกุมารและสุริยกุมารถูกบูชายัญ

(พระเทวีกราบทูลว่า)

อุมฺมตฺติกา ภวิสฺสามิ ภูนหตา ปํสุนา จ ปริกิณฺณา

สเจ จนฺทกุมารํ (๑) หนฺติ ปาณา เม เทว ภิชฺชนฺติ. (๒)

ข้าแต่สมมติเทพ หม่อมฉันจักกลายเป็นคนวิกลจริต

ถูกขจัดความเจริญ มีร่างกายเปรอะเปื้อนไปด้วยฝุ่นธุลี

ถ้าเขาฆ่าจันทกุมาร ชีวิตของหม่อมฉันจะแตกสลาย

อุมฺมตฺติกา ภวิสฺสามิ ภูนหตา ปํสุนา จ ปริกิณฺณา

สเจ สุริยกุมารํ หนฺติ ปาณา เม เทว ภิชฺชนฺติ.

ข้าแต่สมมติเทพ หม่อมฉันจักกลายเป็นคนวิกลจริต

ถูกขจัดความเจริญ มีร่างกายเปรอะเปื้อนไปด้วยฝุ่นธุลี

ถ้าเขาฆ่าสุริยกุมาร ชีวิตของหม่อมฉันจะแตกสลาย

(พระราชาตรัสว่า)

กินฺนุมา น รมาเปยฺยุํ อญฺญมญฺญํ ปิยํวทา

ฆฏฺฏิกา อุปริกฺขี จ โปกฺขรณี จ ภาริกา

จนฺทสุริเยสุ นจฺจนฺติโย สมา ตาสํ น วิชฺชติ.

เพราะเหตุไร สะใภ้ของเราเหล่านี้ คือ นางฆัฏฏิกา

นางอุปริกขี นางโบกขรณี และนางภาริกา

ต่างก็กล่าวปิยวาจากะกันและกัน

ฟ้อนรำอยู่ในสำนักของพระจันทกุมารและพระสุริยกุมาร

จึงไม่ทำให้ลูก ๆ ของเรารื่นรมย์ได้

หญิงอื่นที่จะเสมอเหมือนกับสะใภ้ ๔ คนนั้นไม่มี

(พระเทวีคร่ำครวญกับลูกสะใภ้ สาปแช่งขัณฑหาลปุโรหิตว่า)

อิมํ มยฺหํ หทยโสกํ ปฏิมุญฺจตุ ขณฺฑหาล ตว มาตา

โย มยฺหํ หทยโสโก จนฺทสฺมึ วธาย นินฺนีเต.

เจ้าขัณฑหาละ ความโศกเศร้าเสียใจใด

ย่อมเกิดมีแก่เราในเมื่อจันทกุมารถูกเขานำไปฆ่า

แม่ของเจ้าจงประสบความโศกเศร้าเสียใจของเรานี้

อิมํ มยฺหํ หทยโสกํ ปฏิมุญฺจตุ ขณฺฑหาล ตว มาตา

โย มยฺหํ หทยโสโก สุริยสฺมึ วธาย นินฺนีเต.

เจ้าขัณฑหาละ ความโศกเศร้าเสียใจใด

ย่อมเกิดมีแก่เราในเมื่อสุริยกุมารถูกเขานำไปฆ่า

แม่ของเจ้าก็จงประสบความโศกเศร้าเสียใจของเรานี้

อิมํ มยฺหํ หทยโสกํ ปฏิมุญฺจตุ ขณฺฑหาล ตว ชายา

โย มยฺหํ หทยโสโก จนฺทสฺมึ วธาย นินฺนีเต.

เจ้าขัณฑหาละ ความโศกเศร้าเสียใจใด

ย่อมเกิดมีแก่เราในเมื่อจันทกุมารถูกเขานำไปฆ่า

ภรรยาของเจ้าก็จงประสบความโศกเศร้าเสียใจของเรานี้

อิมํ มยฺหํ หทยโสกํ ปฏิมุญฺจตุ ขณฺฑหาล ตว ชายา

โย มยฺหํ หทยโสโก สุริยสฺมึ วธาย นินฺนีเต.

เจ้าขัณฑหาละ ความโศกเศร้าเสียใจใด

ย่อมเกิดมีแก่เราในเมื่อสุริยกุมารถูกเขานำไปฆ่า

ภรรยาของเจ้าก็จงประสบความโศกเศร้าเสียใจของเรานี้

มา จ ปุตฺเต มา จ ปตึ อทฺทกฺขิ ขณฺฑหาล ตว มาตา

โย ฆาเตสิ กุมาเร อทูสเก สีหสงฺกาเส.

เจ้าขัณฑหาละ เจ้าได้ให้ฆ่าพระกุมารทั้งหลาย

ผู้ไม่คิดประทุษร้าย ผู้องอาจดังราชสีห์

แม่ของเจ้าก็อย่าได้เห็นลูก ๆ และสามีเลย

มา จ ปุตฺเต มา จ ปตึ อทฺทกฺขิ ขณฺฑหาล ตว มาตา

โย ฆาเตสิ กุมาเร อเปกฺขิเต สพฺพโลกสฺส.

เจ้าขัณฑหาละ เจ้าได้ให้ฆ่าพระกุมารทั้งหลาย

ผู้เป็นที่มุ่งหวังของชาวโลกทั้งมวล

แม่ของเจ้าก็อย่าได้เห็นลูก ๆ และสามีเลย

มา จ ปุตฺเต มา จ ปตึ อทฺทกฺขิ ขณฺฑหาล ตว ชายา

โย ฆาเตสิ กุมาเร อทูสเก สีหสงฺกาเส.

เจ้าขัณฑหาละ เจ้าได้ให้ฆ่าพระกุมารทั้งหลาย

ผู้ไม่คิดประทุษร้าย ผู้องอาจดังราชสีห์

ภรรยาของเจ้าก็อย่าได้เห็นลูก ๆ และสามีเลย

มา จ ปุตฺเต มา จ ปตึ อทฺทกฺขิ ขณฺฑหาล ตว ชายา

โย ฆาเตสิ กุมาเร อเปกฺขิเต สพฺพโลกสฺส.

เจ้าขัณฑหาละ เจ้าได้ให้ฆ่าพระกุมารทั้งหลาย

ผู้เป็นที่มุ่งหวังของชาวโลกทั้งมวล

ภรรยาของเจ้าก็อย่าได้เห็นลูก ๆ และสามีเลย

(จันทกุมารกราบทูลว่า)

มา โน เทว อวธิ ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส

อปิ นิคฬพนฺธกาปิ หตฺถี อสฺเส จ ปาเลม.

ข้าแต่สมมติเทพ

ขอพระองค์อย่าได้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย

โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์

ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด

ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่

ก็จะเลี้ยงช้างและม้าให้เขาได้

มา โน เทว อวธิ ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส

อปิ นิคฬพนฺธกาปิ หตฺถิฉกณานิ อุชฺเฌม.

ข้าแต่สมมติเทพ

ขอพระองค์อย่าได้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย

โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์

ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด

ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่

ก็จะขนมูลช้างให้เขาได้

มา โน เทว อวธิ ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส

อปิ นิคฬพนฺธกาปิ อสฺสฉกณานิ อุชฺเฌม.

ข้าแต่สมมติเทพ

ขอพระองค์อย่าได้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย

โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์

ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตเถิด

ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกจองจำด้วยโซ่ใหญ่

ก็จะขนมูลม้าให้เขาได้

มา โน เทว อวธิ ทาเส โน เทหิ ขณฺฑหาลสฺส

ยสฺส โหนฺติ ตว กามา อปิ รฏฺฐา ปพฺพาชิตา

ภิกฺขาจริยํ จริสฺสาม.

ข้าแต่สมมติเทพ

ขอพระองค์อย่าได้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย

โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์

ให้เป็นทาสของขัณฑหาลปุโรหิตที่พระองค์มีพระประสงค์เถิด

ถึงแม้พวกข้าพระองค์จะถูกขับไล่จากแคว้น

ก็จักเที่ยวภิกขาจารเลี้ยงชีวิต

ทิพฺพํ เทว อุปยาจนฺติ ปุตฺตตฺถิกาปิ ทลิทฺทา

ปฏิภานานิปิ หิตฺวา ปุตฺเต น ลภนฺติ เอกจฺจา.

ข้าแต่สมมติเทพ หญิงทั้งหลายผู้ปรารถนาบุตร

แม้จะเป็นคนยากจนก็วิงวอนขอบุตรต่อเทพเจ้า

หญิงบางพวกละปฏิภาณ แล้วไม่ได้บุตรก็มี

อาสาสิกานิ (๑) กโรนฺติ ปุตฺตา โน ชายนฺตุ ตโต ปปุตฺตา

อถ โน อการณสฺมา ยญฺญตฺถาย เทว ฆาเตสิ.

หญิงเหล่านั้นย่อมทำความหวังว่า “ขอบุตรจงเกิดแก่เรา”

แต่นั้น ขอหลาน ๆ จงเกิดอีก

ข้าแต่สมมติเทพ เมื่อเป็นเช่นนี้

พระองค์รับสั่งให้ฆ่าพวกข้าพระองค์

เพื่อต้องการจะทรงบูชายัญโดยเหตุอันไม่สมควร

อุปยาจิตเกน ปุตฺตํ ลภนฺติ มา ตาต โน อฆาเตสิ

มา กิจฺฉาลทฺธเกหิ ปุตฺเตหิ ยชิตฺโถ อิมํ ยญฺญํ.

ข้าแต่พระบิดา คนทั้งหลายได้บุตรด้วยการวิงวอน

ขอพระองค์อย่าได้รับสั่งให้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย

ขออย่าทรงบูชายัญนี้ด้วยบุตรทั้งหลายที่ได้มาโดยยาก

อุปยาจิตเกน ปุตฺตํ ลภนฺติ มา ตาต โน อฆาเตสิ

มา กปณลทฺธเกหิ ปุตฺเตหิ อมฺมาย โน วิปฺปวาเสสิ.

ข้าแต่พระบิดา คนทั้งหลายได้บุตรด้วยการวิงวอน

ขอพระองค์อย่าได้รับสั่งให้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย

ขออย่าได้พรากพวกข้าพระองค์

ผู้เป็นบุตรที่ได้มาโดยยากจากมารดาเลย

พหุทุกฺขา (๑) โปสิย จนฺทํ อมฺม ตุวํ ชียเส ปุตฺตํ

วนฺทามิ โข เต ปาเท ลภตํ ตาโต ปรโลกํ.

ข้าแต่พระมารดา พระมารดาย่อมย่อยยับ

เพราะทรงเลี้ยงลูกจันทกุมารด้วยความลำบากมาก

ลูกขอกราบพระยุคลบาทของพระมารดา

ขอพระราชบิดาจงทรงได้ปรโลกเถิด

หนฺท จ มํ อุปคุยฺห ปาเท เต อมฺม วนฺทิตุํ เทหิ

คจฺฉามิทานิ ปวาสํ ยญฺญตฺถาย เอกราชสฺส.

เชิญพระมารดา จงสวมกอดลูก

แล้วประทานพระยุคลบาทมาให้ลูกกราบไหว้เถิด

ลูกจะจากไป ณ บัดนี้

เพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญของพระเจ้าเอกราช

หนฺท จ มํ อุปคูห ปาเท เต อมฺม วนฺทิตุํ เทหิ

คจฺฉามิทานิ ปวาสํ มาตุ กตฺวา หทยโสกํ.

เชิญพระมารดา จงสวมกอดลูก

แล้วประทานพระยุคลบาทมาให้ลูกกราบไหว้เถิด

ลูกจะจากไป ณ บัดนี้

ทำความโศกเศร้าพระทัยให้แก่พระมารดา

หนฺท จ มํ อุปคู (๑) ปาเท เต อมฺม วนฺทิตุํ เทหิ

คจฺฉามิทานิ ปวาสํ ชนสฺส กตฺวา หทยโสกํ.

เชิญพระมารดาจงสวมกอดลูก

แล้วประทานพระยุคลบาทมาให้ลูกกราบไหว้เถิด

ลูกจะจากไป ณ บัดนี้

ทำความโศกเศร้าเสียใจให้แก่ประชาชน

(พระมารดาตรัสกับจันทกุมารว่า)

หนฺท จ ปทุมปตฺตานํ โมฬึ พนฺธสฺสุ โคตมิปุตฺต

จมฺปกทลมิสฺสาโย (๑) เอสา เต โ ปราณิกา ปกติ.

เชิญเถิด ลูกโคตมี เจ้าจงรัดเมาลีด้วยใบบัว

จงประดับดอกไม้อันแซมด้วยกลีบจำปา

นี่เป็นปกติของเจ้าที่มีมาเก่าก่อน

หนฺท จ วิเลปนนฺเต ปจฺฉิมกํ จนฺทนํ วิลิมฺปสฺสุ

เยหิ จ สุวิลิตฺโต โสภสิ ราชปริสายํ.

เชิญเถิด เจ้าจงไล้ทาเครื่องลูบไล้

คือจันทน์แดงอันเป็นครั้งสุดท้ายของเจ้า

เจ้าไล้ทาด้วยจุรณแก่นจันทน์แดงนั้นแล้วย่อมงามในราชบริษัท

หนฺท จ มุทุกานิ วตฺถานิ ปจฺฉิมํ กาสิกํ นิวาเสหิ

เยหิ จ สุนิวตฺโถ โสภสิ ราชปริสายํ.

เชิญเถิด เจ้าจงนุ่งผ้าของชาวแคว้นกาสีเป็นครั้งสุดท้าย

ซึ่งเป็นผ้าเนื้อละเอียด อ่อนนุ่ม

เจ้านุ่งผ้ากาสิกพัสตร์นั้นดีแล้วย่อมงามในราชบริษัท

มุตฺตามณิกนกวิภูสิตานิ คณฺหสฺสุ หตฺถาภรณานิ

เยหิ จ หตฺถาภรเณหิ โสภสิ ราชปริสายํ.

เชิญเจ้าประดับหัตถาภรณ์

อันเป็นเครื่องประดับทองคำฝังแก้วมุกดาและแก้วมณี

เจ้าประดับหัตถาภรณ์นั้นแล้วย่อมงามในราชบริษัท

(พระเทวีกราบทูลพระราชาว่า)

น หิ นูนายํ รฏฺฐปาโล ภูมิปติ ชนปทสฺส ทายาโท

โลกิสฺสโร มหนฺโต ปุตฺเต เสฺนหํ ชนยติ

พระเจ้าแผ่นดินผู้ครองรัฐเป็นทายาทของชนบท

ผู้เป็นใหญ่เป็นอิสระในโลกนี้

จะไม่ทรงทำความสิเนหาให้เกิดในพระโอรสแน่ละหรือ

(พระราชาตรัสว่า)

มยฺหํปิ ปิยา ปุตฺตา อตฺตา จ ปิโย ตุเมฺห จ ภริยาโย

สคฺคญฺจ ปตฺถยาโน (๑) ตนาหํ ฆาตยิสฺสามิ.

แม้ลูกก็เป็นที่รักของเรา ตนเองก็เป็นที่รัก

เธอและภรรยาทั้งหลายก็เป็นที่รักของเรา

แต่เราปรารถนาสวรรค์ เพราะฉะนั้น เราจึงจักฆ่าให้ได้

(พระเทวีกราบทูลว่า)

มํ ปฐมํ ฆาเตหิ มา เม หทยํ ทุกฺขํ ผาเลสิ

อลงฺกโต สุนฺทรโก ปุตฺโต เทว ตว สุขุมาโล.

ข้าแต่สมมติเทพ อันดับแรก

ขอพระองค์จงรับสั่งให้ฆ่าหม่อมฉันเถิด

ขอทุกข์อย่าได้ทำลายหทัยของหม่อมฉันเลย

พระโอรสของพระองค์เป็นสุขุมาลชาติ ประดับแล้วงดงาม

หนฺทยฺย มํ หนสฺสุ ปรโลเก (๑) จนฺทเกน เหสฺสามิ

ปุญฺญํ กรสฺสุ วิปุลํ วิจราม อุโภปิ ปรโลเก.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า เชิญเถิด

ขอพระองค์ได้โปรดฆ่าหม่อมฉันเถิด

หม่อมฉันจักอยู่กับจันทกุมารในปรโลก

ขอพระองค์ทรงทำบุญให้ไพบูลย์เถิด

หม่อมฉันทั้ง ๒ จะท่องเที่ยวไปในปรโลก

(พระราชาตรัสว่า)

มา ตฺวํ จนฺเท รุจฺจิ มรณํ พหุกา ตว เทวรา วิสาลกฺขิ

เต ตํ รมยิสฺสนฺติ ยิฏฺฐสฺมึ โคตมิปุตฺเต.

จันทาผู้มีนัยน์ตาโต เจ้าอย่าชอบใจความตายเลย

โคตมีบุตรถูกเราบูชายัญแล้ว ผัว พี่ผัว น้องผัวของเจ้า

เป็นอันมากเหล่านั้นจักทำให้รื่นรมย์ใจได้

เอวํ วุตฺเต จนฺทา อตฺตานํ หนฺติ หตฺถตลเกหิ

อลเมตฺถ ชีวิเตน ปิสฺสามิ วิสํ มริสฺสามิ.

เมื่อพระราชาได้ตรัสอย่างนี้แล้ว

พระนางจันทาเทวีทรงตีพระองค์เองด้วยฝ่าพระหัตถ์

พอทีด้วยชีวิตในโลกนี้ เราจักดื่มยาพิษตาย

น หิ นูนิมสฺส รญฺโญ ญาติมิตฺตา จ วิชฺชเร สุหทา

เย น วทนฺติ ราชานํ มา ฆาตยิ โอรเส ปุตฺเต.

พระญาติและมิตรผู้มีหทัยดีของพระราชาพระองค์นี้

ย่อมไม่มีแน่แท้ จึงไม่ทูลทัดทานพระราชาว่า

อย่าได้รับสั่งให้ฆ่าบุตรทั้งหลาย

ผู้เกิดแต่พระอุระเลย

น หิ นูนิมสฺส รญฺโญ ญาติมิตฺตา จ วิชฺชเร สุหทา

เย น วทนฺติ ราชานํ มา ฆาตยิ อตฺรเช ปุตฺเต.

พระญาติและมิตรผู้มีหทัยดีของพระราชาพระองค์นี้

ย่อมไม่มีแน่แท้ จึงไม่ทูลทัดทานพระราชาว่า

อย่าได้รับสั่งให้ฆ่าบุตรผู้เกิดแต่ตนเลย

อิเม เตปิ มยฺหํ ปุตฺตา คุณิโน กายูรธาริโน

เตหิปิ ยชสฺสุ ยญฺญํ อถ มุญฺจตุ โคตมิปุตฺเต.

บุตรของหม่อมฉันเหล่านี้ประดับพวงดอกไม้

สวมกำไลทองต้นแขน ขอพระราชาทรงบูชายัญ

ด้วยบุตรของหม่อมฉันเหล่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น

ขอพระองค์ทรงปล่อยบุตรโคตมีเถิด พระเจ้าข้า

พิลสตํ มํ กตฺวาน ยชสฺสุ สตฺตธา มหาราช

มา เชฏฺฐปุตฺตมวธิ อทูสกํ สีหสงฺกาสํ.

ข้าแต่มหาราช ขอจงฆ่าหม่อมฉัน

แบ่งออกเป็นร้อยส่วนแล้วบูชายัญ ๗ ส่วน

ขออย่าทรงฆ่าบุตรองค์ใหญ่

ผู้ไม่คิดประทุษร้าย ผู้องอาจดังราชสีห์เลย

พิลสตํ มํ กตฺวาน ยชสฺสุ สตฺตธา มหาราช

มา เชฏฺฐปุตฺตมวธิ อเปกฺขิตํ สพฺพโลกสฺส.

ข้าแต่มหาราช ขอจงฆ่าหม่อมฉัน

แบ่งออกเป็นร้อยส่วนแล้วบูชายัญ ๗ ส่วน

ขออย่าทรงฆ่าบุตรองค์ใหญ่

ผู้เป็นที่มุ่งหวังของชาวโลกทั้งมวลเลย

(จันทกุมารตรัสกับพระนางจันทาเทวีว่า)

พหุกา ตว ทินฺนา ภรณา อุจฺจาวจา สุภณิตมฺหิ

มุตฺตามณิเวฬุริยา เอตนฺเต ปจฺฉิมกํ ทานํ.

เครื่องประดับเป็นอันมากล้วนแต่ของดี ๆ คือ

แก้วมุกดา แก้วมณี และแก้วไพฑูรย์

ที่เราให้แก่เจ้า ในเมื่อเจ้ากล่าวคำดี

นี้เป็นของที่เราให้แก่เจ้าเป็นครั้งสุดท้าย

(พระนางจันทากราบทูลว่า)

เยสํ ปุพฺเพ ขนฺเธสุ ผุลฺลา มาลาคุณา วิวตฺตึสุ

เตสชฺชปิ สุนิสิโต (๑) เนตฺตึโส วิวตฺติสฺสติ ขนฺเธสุ.

เมื่อก่อน พวงดอกไม้ที่บานเคยสวมที่พระศอ

ของพระกุมารเหล่าใด

วันนี้ ดาบที่เขาลับคมดีแล้ว

จักตัดที่พระศอของพระกุมารเหล่านั้น

เยสํ ปุพฺเพ ขนฺเธสุ จิตฺตา มาลาคุณา วิวตฺตึสุ

เตสชฺชปิ สุนิสิโต เนตฺตึโส วิวตฺติสฺสติ ขนฺเธสุ.

เมื่อก่อน พวงดอกไม้ที่วิจิตร

เคยสวมที่พระศอของพระกุมารเหล่าใด

วันนี้ ดาบที่เขาลับคมดีแล้ว

จักตัดที่พระศอของพระกุมารแม้เหล่านั้น

อจิรา (๑) วต เนตฺตึโส วิวตฺติสฺสติ ราชปุตฺตานํ ขนฺเธสุ

อถ มม หทยํ น ผลติ ตาว ทฬฺหพนฺธญฺจ เม อาสิ.

ไม่นานหนอ ดาบจักตัดที่พระศอ

ของพระราชบุตรทั้งหลาย

ส่วนหทัยของเราจะยังไม่แตก

ตราบเท่าที่มีเครื่องผูกมารัดเราไว้แน่น

กาสิกสุจิวตฺถธรา กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา

นิยฺยาถ จนฺทสุริยา ยญฺญตฺถาย เอกราชสฺส.

จันทกุมารและสุริยกุมาร

ทรงผ้าแคว้นกาสีอันขาวสะอาด ประดับกุณฑล

ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์

ถูกราชบุรุษนำไปบูชายัญเพื่อพระเจ้าเอกราช

กาสิกสุจิวตฺถธรา กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา

นิยฺยาถ จนฺทสุริยา มาตุ กตฺวา หทยโสกํ.

จันทกุมารและสุริยกุมาร

ทรงผ้าแคว้นกาสีอันขาวสะอาด ประดับกุณฑล

ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์

ถูกนำออกไปทำความเศร้าพระทัยแก่พระมารดา

กาสิกสุจิวตฺถธรา กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา

นิยฺยาถ จนฺทสุริยา ชนสฺส กตฺวา หทยโสกํ.

จันทกุมารและสุริยกุมาร

ทรงผ้าแคว้นกาสีอันขาวสะอาด ประดับกุณฑล

ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์

ถูกนำออกไปทำความเศร้าใจให้แก่ประชาชน

มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา

กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา

นิยฺยาถ จนฺทสุริยา

ยญฺญตฺถาย เอกราชสฺส.

จันทกุมารและสุริยกุมาร

เสวยพระกระยาหารที่ปรุงด้วยรสเนื้อ

ที่ช่างสนานให้สรงสนานดีแล้ว ประดับกุณฑล

ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์

ถูกราชบุรุษนำไปบูชายัญเพื่อพระเจ้าเอกราช

มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา

กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา

นิยฺยาถ จนฺทสุริยา

มาตุ กตฺวา หทยโสกํ.

จันทกุมารและสุริยกุมาร

เสวยพระกระยาหารที่ปรุงด้วยรสเนื้อ

ที่ช่างสนานให้สรงสนานดีแล้ว ประดับกุณฑล

ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์

ถูกนำออกไปทำความเศร้าพระทัยให้แก่พระมารดา

มํสรสโภชนา นฺหาปกสุนฺหาปิตา

กุณฺฑลิโน อคลุจนฺทนวิลิตฺตา

นิยฺยาถ จนฺทสุริยา ชนสฺส กตฺวา หทยโสกํ.

จันทกุมารและสุริยกุมาร

เสวยพระกระยาหารที่ปรุงด้วยรสเนื้อ

ที่ช่างสนานให้สรงสนานดีแล้ว ประดับกุณฑล

ไล้ทากฤษณาและจุรณแก่นจันทน์

ถูกนำออกไปทำความเศร้าใจให้แก่ประชาชน

สพฺพสฺมึ อุปกฺขฏสฺมึ นิสีทิเต จนฺทสุริยสฺมึ (๑) ยญฺญตฺถาย

ปญฺจาลราชธีตา ปญฺชลิกา สพฺพปริสนฺตรมนุปริยาสิ. (๒)

เมื่อเขาตกแต่งเครื่องบูชายัญครบทุกสิ่งแล้ว

เมื่อจันทกุมารและสุริยกุมารประทับนั่ง

เพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญ

พระราชธิดาของพระเจ้าปัญจาละประนมพระหัตถ์

เสด็จดำเนินเวียนไปในระหว่างบริษัททั้งปวง ได้ทำสัจกิริยาว่า

เยน สจฺเจน ขณฺฑหาโล ปาปกมฺมํ กโรติ ทุมฺเมโธ

เอเตน สจฺจวชฺเชน สมงฺคินี สามิเกน โหมิ.

ขัณฑหาละผู้มีปัญญาทราม

ได้ทำกรรมชั่วด้วยสัจจะอันใด

ด้วยสัจวาจานี้ ขอให้ข้าพเจ้าได้อยู่ร่วมกับพระสวามี

เย อิธตฺถิ อมนุสฺสา ยานิ จ ยกฺขภูตภพฺยานิ

กโรนฺตุ เม เวยฺยาวฏิกํ สมงฺคินี สามิเกน โหมิ.

อมนุษย์ก็ดี ยักษ์ก็ดี

สัตว์ที่เกิดแล้วและที่จะมาเกิดก็ดี มีอยู่ในที่นี้

ขอจงทำความขวนขวายช่วยเหลือข้าพเจ้า

ขอให้ข้าพเจ้าได้อยู่ร่วมกับพระสวามี

ยา เทวตา อิธาคตา ยานิ จ สพฺพภูตภพฺยานิ (๑)

สรเณสินึ อนาถํ ตายถ มํ

ยาจามหํ ปติมาหํ อเชยํ. (๒)

เหล่าเทวดาที่มาแล้ว ณ ที่นี้

สรรพสัตว์ที่เกิดแล้วและที่จะมาเกิด

ขอจงคุ้มครองข้าพเจ้าผู้ไร้ที่พึ่งซึ่งแสวงหาที่พึ่ง

ข้าพเจ้าขอวิงวอนท่านทั้งหลาย

ขออย่าให้พวกข้าศึกชนะพระสวามีของข้าพเจ้าเลย

ตํ สุตฺวา อมนุสฺโส อโยกูฏํ ปริพฺภเมตฺวาน

ภยมสฺส ชนยนฺโต ราชานํ อิทมโวจ.

ท้าวสักกเทวราชทรงสดับเสียงคร่ำครวญ

ของพระนางจันทานั้นแล้วทรงกวัดแกว่งค้อนเหล็ก

ยังความกลัวให้เกิดแก่พระเจ้าเอกราชนั้นแล้ว

ได้ตรัสกับพระราชาดังนี้ว่า

พุชฺฌสฺสุ โข ราชกลิ มา เตหํ (๑) มตฺถกํ นิตาเฬสึ

มา เชฏฺฐปุตฺตมวธิ อทูสกํ สีหสงฺกาสํ.

พระราชากาลี ขอท่านจงรู้ไว้

อย่าให้เราต้องทุบเศียรของท่านด้วยค้อนเหล็กนี้เลย

ท่านอย่าได้ฆ่าบุตรองค์ใหญ่

ผู้ไม่คิดประทุษร้าย ผู้องอาจดังราชสีห์

โก เต ทิฏฺโฐ ราชกลิ

ปุตฺตภริยาโย หญฺญมานาโย

เสฏฺฐิ จ คหปตโย

อทูสกา สคฺคกามา หิ.

พระราชากาลี ท่านเคยเห็นที่ไหน

คนที่ปรารถนาสวรรค์ต้องฆ่าบุตร

ภรรยา เศรษฐี และคหบดีผู้ไม่คิดประทุษร้าย

ตํ สุตฺวา ขณฺฑหาโล ราชา จ อพฺภูตมิทํ ทิสฺวาน

สพฺเพสํ พนฺธนานิ โมเจสุํ ยถา ตํ อนุปฆาตํ. (๑)

ขัณฑหาลปุโรหิตและพระราชาได้ฟังพระดำรัส

ของท้าวสักกะนั้นแล้ว ได้เห็นรูปอันน่าอัศจรรย์

จึงได้แก้เครื่องจองจำสัตว์ทั้งปวงออก

เหมือนแก้เครื่องจองจำสัตว์ผู้ไม่ต้องถูกฆ่าออกฉะนั้น

สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ

สพฺเพ เอเกกเลฑฺฑุกมทํสุ เอส วโธ ขณฺฑหาลสฺส.

เมื่อชนทั้งปวงพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว

คนที่มาประชุมกันอยู่ ณ ที่นั้น ในเวลานั้น

ทุกคนใช้ก้อนดินคนละก้อนทุ่มลง

นั่นคือการฆ่าขัณฑหาลปุโรหิต

สพฺเพ ปวิฏฺฐา (๑) นิรยํ ยถา ตํ ปาปกมฺมํ กริตฺวาน

น หิ ปาปกมฺมํ กตฺวา ลพฺภา สุคติ (๒) อิโต คนฺตุํ.

คนที่ทำกรรมชั่วต้องตกนรกทั้งหมดฉันใด

คนที่ทำกรรมชั่วแล้วจากโลกนี้ไป

ก็ไม่พึงได้การไปสู่สุคติเลยฉันนั้น

สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ

จนฺทํ อภิสิญฺจึสุ สมาคตา ราชปริสา (๑) จ.

เมื่อชนทั้งปวงพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว

คนที่มาประชุมกันอยู่ ณ ที่นั้น ในเวลานั้น ก็คือ

ราชบริษัททั้งหลายมาประชุมกันอภิเษกจันทกุมาร

สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ เย (๑) ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ

จนฺทํ อภิสิญฺจึสุ สมาคตา ราชกญฺญาโย จ.

เมื่อชนทั้งปวงพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว

คนที่มาประชุมกันอยู่ ณ ที่นั้น ในเวลานั้น ก็คือ

ราชกัญญาทั้งหลายมาประชุมกันอภิเษกจันทกุมาร

สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ

จนฺทํ อภิสิญฺจึสุ สมาคตา เทวปริสา๕ จ.

เมื่อชนทั้งปวงพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว

คนที่มาประชุมกันอยู่ ณ ที่นั้น ในเวลานั้น ก็คือ

เทพบริษัททั้งหลายมาประชุมกันอภิเษกพระจันทกุมาร

สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ เย๖ ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ

จนฺทํ อภิสิญฺจึสุ สมาคตา เทวกญฺญาโย จ.

เมื่อชนทั้งปวงพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว

คนที่มาประชุมกันอยู่ ณ ที่นั้น ในเวลานั้น ก็คือ

เทพกัญญาทั้งหลายมาประชุมกันอภิเษกจันทกุมาร

สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ

เจลุกฺเขปมกรุํ สมาคตา ราชปริสา จ.

เมื่อชนทั้งปวงพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว

คนที่มาประชุมกันอยู่ ณ ที่นั้น ในเวลานั้น ก็คือ

ราชบริษัททั้งหลายมาประชุมกันแล้ว ต่างก็แกว่งผ้าและโบกธง

สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ

เจลุกฺเขปมกรุํ สมาคตา ราชกญฺญาโย จ.

เมื่อชนทั้งปวงพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว

คนที่มาประชุมกันอยู่ ณ ที่นั้น ในเวลานั้น ก็คือ

ราชกัญญาทั้งหลายมาประชุมกันแล้ว ต่างก็แกว่งผ้าและโบกธง

สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ

เจลุกฺเขปมกรุํ สมาคตา เทวปริสา จ.

เมื่อชนทั้งปวงพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว

คนที่มาประชุมกันอยู่ ณ ที่นั้น ในเวลานั้น ก็คือ

เทพบริษัททั้งหลายมาประชุมกันแล้ว ต่างก็แกว่งผ้าและโบกธง

สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ เย ตตฺถ สมาคตา ตทา อาสุํ

เจลุกฺเขปมกรุํ สมาคตา เทวกญฺญาโย จ.

เมื่อชนทั้งปวงพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว

คนที่มาประชุมกันอยู่ ณ ที่นั้น ในเวลานั้น ก็คือ

เทพกัญญาทั้งหลายมาประชุมกันแล้ว ต่างก็แกว่งผ้าและโบกธง

สพฺเพสุ วิปฺปมุตฺเตสุ พหู อานนฺทิโน อหุํ (๑)

นนฺทึ ปเวสิ นครํ (๒) พนฺธนา โมกฺโข อโฆสิตฺถาติ.

จนฺทกุมารชาตกํ (๓) สตฺตมํ.

เมื่อชนทั้งปวงพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว

ประชาชนเป็นอันมาก ต่างก็รื่นรมย์ยินดี

พวกเขาได้ประกาศความยินดีในเวลาที่จันทกุมาร

เสด็จเข้าสู่พระนครและได้ประกาศโฆษณาความหลุดพ้น

จากเครื่องจองจำของสัตว์ทั้งปวงแล้ว

จันทกุมารชาดกที่ ๗ จบ

๘. มหานารทกัสสปชาดก (๕๔๕)