๑๖. ฆตปัณฑิตชาดก เล่ม ๒๗

อุฏฺเฐหิ กณฺห กึ เสสิ โก อตฺโถ สุปเนน เต

โยปิ ตุยฺหํ (๑) สโก ภาตา หทยํ จกฺขุ จ ทกฺขิณํ

ตสฺส วาตา พลิยฺยนฺติ ฆโฏ ชปฺปติ เกสว.

ขอเดชะพระเจ้ากัณหะ โปรดเสด็จลุกขึ้นเถิด

ทรงบรรทมอยู่ทำไม

พระองค์มัวทรงพระสุบินจะมีประโยชน์อะไร

พระเจ้าน้องยาเธอผู้เป็นดังดวงพระหฤทัย

และนัยน์เนตรเบื้องขวาของพระองค์มีลมกำเริบ

ข้าแต่พระเจ้าเกสวะ พระเจ้าฆตบัณฑิตพร่ำเพ้ออยู่

(พระศาสดาตรัสว่า)

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา โรหิเณยฺยสฺส เกสโว

ตรมานรูโป วุฏฺฐาสิ ภาตุโสเกน อฏฺฏิโต.

พระเจ้าเกสวะครั้นได้ทรงสดับวาจาของโรหิเณยยอำมาตย์นั้น

รีบเสด็จลุกขึ้น ทรงกระวนกระวาย

เพราะความโศกถึงพระเจ้าน้องยาเธอ

(พระราชาตรัสกับฆตบัณฑิตว่า)

กินฺนุ อุมฺมตฺตรูโปว เกวลํ ทฺวารกํ อิมํ

สโส สโสติ ลปสิ โก นุ เต สสมาหริ.

เจ้าบ่นเพ้อว่า กระต่าย กระต่าย

ไปทั่วพระนครทวาราวดีนี้เหมือนคนบ้าเพราะเหตุไร

ใครลักกระต่ายของเจ้าไป

(พระราชาได้ตรัสอีกว่า)

โสวณฺณมยํ มณีมยํ โลหมยํ อถ รูปิยมยํ

สงฺขสิลาปวาฬมยํ การยิสฺสามิ เต สสํ.

จะเป็นกระต่ายที่ทำด้วยทองคำ ด้วยแก้วมณี ด้วยโลหะ

หรือจะเป็นกระต่ายที่ทำด้วยเงิน ด้วยสังข์

ด้วยศิลา ด้วยแก้วประพาฬก็ตามที

พี่จะให้เขาทำมอบให้เจ้าทุกอย่าง

สนฺติ อญฺเญปิ สสกา อรญฺเญ วนโคจรา

เตปิ เต อานยิสฺสามิ กีทิสํ สสมิจฺฉสิ.

แม้กระต่ายอื่น ๆ ที่มีอยู่ในป่า หากินอยู่ในป่า

พี่จะนำกระต่ายแม้เหล่านั้นมาให้เจ้า

กระต่ายชนิดไหนเล่าที่เจ้าปรารถนา

(ฆตบัณฑิตกราบทูลว่า)

น วาหเมเต (๑) อิจฺฉามิ เย สสา ปฐวิสฺสิตา

จนฺทโต สสมิจฺฉามิ ตมฺเม โอหร เกสว.

กระต่ายทั้งหลายบรรดาที่อาศัยอยู่บนแผ่นดิน

หม่อมฉันไม่ต้องการ หม่อมฉันต้องการกระต่ายจากดวงจันทร์

ขอเดชะพระเจ้าเกสวะ ขอพระองค์จงนำกระต่ายนั้นลงมา

ประทานแก่หม่อมฉัน

(พระราชาตรัสว่า)

โส นูน มธุรํ ญาติ ชีวิตํ วิชหิสฺสสิ

อปตฺถิยํ โย ปตฺถยสิ จนฺทโต สสมิจฺฉสิ.

น้องเอ๋ย เจ้าปรารถนาสิ่งที่ไม่ควรปรารถนา

มาต้องการกระต่ายจากดวงจันทร์

จักต้องละทิ้งชีวิตอันเป็นที่รักไปอย่างแน่นอน

(ฆตบัณฑิตกราบทูลว่า)

เอวญฺเจ กณฺห ชานาสิ ยทญฺญมนุสาสสิ

กสฺมา ปุเร มตํ ปุตฺตํ อชฺชาปิ มนุโสจสิ.

ขอเดชะพระเจ้ากัณหะ พระเจ้าพี่ก็ทรงทราบ

อย่างที่ทรงสอนคนอื่นเขา

แต่ทำไม พระโอรสที่สิ้นพระชนม์ไปก่อนแล้ว

พระเจ้าพี่จึงยังทรงเศร้าโศกถึงจนทุกวันนี้เล่า

(ฆตบัณฑิตได้กราบทูลต่อไปอีกว่า)

ยํ น ลพฺภา มนุสฺเสน อมนุสฺเสน วา ปุน

ชาโต เม มา มรี ปุตฺโต กุโต ลพฺภา อลพฺภิยํ.

ฐานะอันใดที่มนุษย์หรืออมนุษย์ไม่ควรได้

คือ ลูกของเราที่เกิดมาแล้วขออย่าได้ตายเลย

ฐานะอันเป็นสิ่งที่หาไม่ได้

จะได้มาจากไหนเล่า

น มนฺตา มูลเภสชฺชา โอสเธหิ ธเนน วา

สกฺกา อานยิตุํ กณฺห ยํ เปตมนุโสจสิ.

ขอเดชะพระเจ้ากัณหะ จะใช้เวทมนต์ เภสัชรากไม้

โอสถต่าง ๆ หรือพระราชทรัพย์

ก็ไม่สามารถจะพาพระราชโอรสที่ล่วงลับไปแล้ว

ที่พระองค์ทรงเศร้าโศกถึงอยู่กลับคืนมาได้

(พระราชาทรงสรรเสริญฆตบัณฑิตว่า)

ยสฺส เอตาทิสา อสฺสุ อมจฺจา ปุริสปณฺฑิตา

ยถา นิชฺฌาปเย อชฺช ฆโต ปุริสปณฺฑิโต.

พระราชาผู้มีพวกอำมาตย์

ที่เป็นคนเฉลียวฉลาดเหมือนฆตบัณฑิต

ทำเราให้สร่างเศร้าโศกได้ในวันนี้

จะมีความเศร้าโศกมาจากไหนเล่า

อาทิตฺตํ วต มํ สนฺตํ ฆตสิตฺตํว ปาวกํ

วารินา วิย โอสิญฺจํ สพฺพํ นิพฺพาปเย ทรํ.

เจ้าช่วยระงับพี่ผู้เร่าร้อนให้สงบ

ดับความกระวนกระวายทั้งหมดได้

เหมือนคนใช้น้ำราดดับไฟที่ติดเปรียง

อพฺพหี วต เม สลฺลํ ยมาสิ หทยสฺสิตํ

โย เม โสกปเรตสฺส ปุตฺตโสกํ อปานุทิ.

เจ้าได้บรรเทาความเศร้าโศกของพี่ผู้กำลังเศร้าโศกถึงบุตร

ชื่อว่าได้ช่วยถอนลูกศรคือความเศร้าโศก

ซึ่งเสียบที่หทัยของพี่ขึ้นได้แล้วหนอ

โสหํ อพฺพูฬฺหสลฺโลสฺมิ วีตโสโก อนาวิโล

น โสจามิ น โรทามิ ตว สุตฺวาน มาณว.

พ่อฆตบัณฑิต พี่ซึ่งเจ้าได้ช่วยถอนลูกศร

คือความเศร้าโศกขึ้นได้แล้วเป็นผู้ปราศจากความเศร้าโศก

ไม่มีความขุ่นมัว จะไม่เศร้าโศก ไม่ร้องไห้

เพราะได้ฟังคำของเจ้า

(พระศาสดาตรัสคาถาสุดท้ายว่า)

เอวํ กโรนฺติ สปฺปญฺญา เย โหนฺติ อนุกมฺปกา

นิวตฺตยนฺติ โสกมฺหา ฆโต เชฏฺฐํว ภาตรนฺติ.

ฆตปณฺฑิตชาตกํ โสฬสมํ. ทสกนิปาตํ นิฏฺฐิตํ. ตสฺสุทฺทานํ

ทฬฺห กณฺห ธนญฺชย สงฺขวโร

(๑) รช สตฺตาห สสาข๑ ตกฺกลินา

ธมฺมํ กุกฺกุฏ กุณฺฑลิ โภชนทา

จกฺกวาก สุภูริส โสตฺถิ ฆโฏติ.

นรชนทั้งหลายผู้มีปัญญาจะเป็นผู้อนุเคราะห์

ย่อมกระทำให้ผู้อื่นปราศจากความเศร้าโศก

เหมือนฆตบัณฑิตทำให้เชฏฐภาดาปราศจากความเศร้าโศก

ฆตปัณฑิตชาดกที่ ๑๖ จบ

รวมชาดกที่มีในนิบาตนี้ คือ

๑. จตุทวารชาดก ๒. กัณหชาดก

๓. จตุโปสถิยชาดก ๔. สังขชาดก

๕. จูฬโพธิชาดก ๖. มัณฑัพยชาดก

๗. นิโครธชาดก ๘. ตักกลชาดก

๙. มหาธัมมปาลชาดก ๑๐. กุกกุฏชาดก

๑๑. มัฏฐกุณฑลีชาดก ๑๒. พิลารโกสิยชาดก

๑๓. จักกวากชาดก ๑๔. ภูริปัญญชาดก

๑๕. มหามังคลชาดก ๑๖. ฆตปัณฑิตชาดก

ทสกนิบาต จบ