๑. มาตุโปสกชาดก เล่ม ๒๗

ตสฺส นาคสฺส วิปฺปวาเสน

วิรูฬฺหา สลฺลกิโย จ กุฏชา

กุรุวินฺทกรวรา (๑) ติสสามา จ

นิวาเต ปุปฺผิตา จ กณฺณิการา.

เพราะพญาช้างเผือกนั้นจากไป

ไม้อ้อยช้าง ไม้โมกมัน ไม้ช้างน้าว หญ้างวงช้าง

ข้าวฟ่างและลูกเดือยก็เจริญงอกงาม

อนึ่ง ต้นกรรณิการ์ทั้งหลายที่เชิงเขาก็ออกดอกบานสะพรั่ง

โกจิเทว สุวณฺณกายุรา

นาคราชํ ภรนฺติ ปิณฺเฑน

ยตฺถ ราชา ราชกุมาโร วา

กวจมภิเหสฺสติ อสมฺภิโต. (๑)

ไม่ว่าจะเป็นบ้าน หรือเมืองไหนก็ตาม

พระราชา หรือราชมหาอำมาตย์ผู้มีเครื่องประดับทองคำ

ย่อมจะบำรุงเลี้ยงซึ่งพญาช้าง

ที่พระเจ้าแผ่นดิน หรือพระราชโอรสทรงใช้ประทับทรง

ไม่ครั่นคร้ามอาจสังหารศัตรูได้ด้วยอาหาร

(พระราชาทรงขอร้องพญาช้างนั้นว่า)

คณฺหาหิ นาค กพฬํ มา นาค กิสโก ภว

พหูนิ ราชกิจฺจานิ ตานิ (๑) นาค กริสฺสสิ.

พญาช้างจงรับเอาอาหารเถิด อย่าได้ผ่ายผอมเลย

งานหลวงนั้นยังมีอยู่เป็นอันมาก ที่ท่านจะกระทำต่อไป

(พระโพธิสัตว์ฟังพระดำรัสนั้นแล้วจึงกราบทูลว่า)

สา นูนสา กปณิกา อนฺธา อปริณายิกา

ขาณุํ ปาเทน ฆฏฺเฏติ คิรึ จณฺโฑรณํ ปติ.

นางช้างนี้นั้นน่าสงสารจริง ตาบอด ไม่มีผู้นำทาง

เท้าคงจะสะดุดตอดิ้นรนไปจนถึงภูเขาจัณโฑรณะแน่นอน

(พระราชาตรัสถามว่า)

กานุ เต สา มหานาค อนฺธา อปริณายิกา

ขาณุํ ปาเทน ฆฏฺเฏติ คิรึ จณฺโฑรณํ ปติ.

พญาช้าง นางช้างตาบอดไม่มีผู้นำทาง

เท้าสะดุดตอดิ้นรนไปจนถึงภูเขาจัณโฑรณะ

นางช้างเชือกนั้นเป็นอะไรกับเจ้า

(พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

มาตา เม สา มหาราช อนฺธา อปริณายิกา

ขาณุํ ปาเทน ฆฏฺเฏติ คิรึ จณฺโฑรณํ ปติ.

ขอเดชะพระมหาราช นางช้างตาบอดไม่มีผู้นำทาง

เท้าสะดุดตอดิ้นรนไปจนถึงภูเขาจัณโฑรณะ

นางช้างเผือกนั้นเป็นมารดาของข้าพระพุทธเจ้าเอง

(พระราชาสดับเหตุผลนั้นแล้วจึงได้ตรัสว่า)

มุญฺจเถตํ มหานาคํ โยยํ ภรติ มาตรํ

สเมตุ มาตรา นาโค สห สพฺเพหิ ญาติภิ.

ท่านทั้งหลายจงปล่อยพญาช้างที่เลี้ยงมารดานี้ไป

ขอพญาช้างจงอยู่ร่วมกับมารดาและพวกญาติทั้งปวงเถิด

(พระศาสดาตรัสคาถาต่อไปว่า)

มุตฺโต พนฺธนา นาโค (๑) กาสิราเชน เปสิโต ๑

มุหุตฺตํ อสฺสาสยิตฺวา (๒) อคมา เยน ปพฺพโต.

พญาช้างพอพ้นจากเครื่องผูก

ซึ่งพระเจ้ากาสีทรงสั่งกลับ

พักอยู่ครู่หนึ่ง แล้วได้ไปยังภูเขา

ตโต โส นฬินึ (๑) คนฺตฺวา สีตํ กุญฺชรเสวิตํ

โสณฺฑายูทกมาหตฺวา (๒) มาตรํ อภิสิญฺจถ.

ต่อแต่นั้นมา พญาช้างได้ไปยังสระบัวที่มีน้ำเยือกเย็น

ซึ่งพวกช้างอาศัยอยู่ ใช้งวงนำน้ำมาพ่นรดมารดา

(มารดาพระโพธิสัตว์เมื่อจะด่าจึงกล่าวว่า)

โกยํ อนริโย เทโว อกาเลน ปวสฺสติ (๑)

คโต เม อตฺรโช ปุตฺโต โย มยฺหํ ปริจารโก.

ฝนอะไรนี้ไม่ดีเลย ไม่ตกต้องตามฤดูกาล

ลูกรักของเราที่คอยดูแลปรนนิบัติเราก็พลอยหายไปด้วย

(พระโพธิสัตว์เมื่อจะปลอบโยนมารดาจึงกล่าวว่า)

อุฏฺเฐหิ อมฺม กึ เสสิ อาคโต ตฺยาหมตฺรโช

มุตฺโตมฺหิ กาสิราเชน เวเทเหน ยสสฺสินา.

ลุกขึ้นเถิดแม่ มัวนอนอยู่ทำไม ลูกรักของแม่มาแล้ว

พระเจ้ากาสีผู้ปรีชาญาณ มีบริวารยศทรงปล่อยลูกมาแล้ว

(มารดาพระโพธิสัตว์เมื่อจะอนุโมทนาจึงกล่าวว่า)

จิรํ ชีวตุ โส ราชา กาสีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน

โย เม ปุตฺตํ ปโมเจสิ สทา วุฑฺฒาปจายิกนฺติ.

มาตุโปสกชาตกํ ปฐมํ.

ขอพระราชาผู้ทรงทนุบำรุงแคว้นกาสีให้เจริญรุ่งเรือง

ซึ่งทรงปล่อยลูกของเราผู้ประพฤติอ่อนน้อม

ต่อผู้หลักผู้ใหญ่ทุกเมื่อ ขอจงทรงมีพระชนมายุยืนนาน

มาตุโปสกชาดกที่ ๑ จบ