อปัณณกวรรค

อปณฺณกํ ฐานเมเก ทุติยํ อาหุ ตกฺกิกา

เอตทญฺญาย เมธาวี ตํ คเณฺห ยทปณฺณกนฺติ ๒ ฯ

อปณฺณกชาตกํ ปฐมํ ฯ

คนพวกหนึ่งกล่าวฐานะอันหนึ่งว่า ไม่ผิด นักเดาทั้งหลายกล่าวฐานะอันนั้นว่า เป็นที่สอง คนมีปัญญารู้ฐานะและมิใช่ฐานะนั้นแล้ว ควรถือเอาฐานะที่ไม่ผิดไว้.

จบ อปัณณกชาดกที่ ๑.

อกิลาสุโน วณฺณุปเถ ๔ ขณนฺตา

อุทงฺคเณ ตตฺถ ปปํ อวินฺทุํ

เอวํ มุนิ วีริยพลูปปนฺโน ๕

อกิลาสุ วินฺเท หทยสฺส สนฺตินฺติ ฯ

วณฺณุปถชาตกํ ทุติยํ ฯ

๑ ม. เอกกนิปาต ฯ ๒ โป. ตํ คเณฺหยฺย อปณฺณกํ ฯ ๓ โป. วณฺณปถชาตกํ ฯ

๔ โป. วณฺณปเถ ฯ ๕. ม. มุนี วิริยพลูปปนฺโน ฯ

ชนทั้งหลายผู้ไม่เกียจคร้าน ขุดภาคพื้นที่ทางทราย ได้พบน้ำในทางนั้นณ ที่ราบ ฉันใด มุนีผู้ประกอบด้วยความเพียรและกำลัง เป็นผู้ไม่เกียจคร้าน พึงได้ความสงบใจ ฉันนั้น.

จบ วัณณุปถชาดกที่ ๒.

อิธ เจ ๑ นํ วิราเธสิ สทฺธมฺมสฺส นิยามกํ ๒

จิรํ ตฺวํ อนุตปฺเปสิ ๓ เสริวายํว วาณิโชติ ฯ

เสริววาณิชชาตกํ ตติยํ ฯ

ถ้าท่านพลาดโสดาปัตติมรรค คือ ความแน่นอนแห่งสัทธรรมในศาสนานี้ท่านจะต้องเดือดร้อนใจในภายหลังสิ้นกาลนาน ดุจพาณิชชื่อเสรีวะผู้นี้ฉะนั้น.

จบ เสรีววาณิชชาดกที่ ๓.

อปฺปเกนปิ เมธาวี ปาภเฏน วิจกฺขโณ

สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ อณณ อคฺคึว สนฺธมนฺติ ฯ

จุลฺลกเสฏฺฐิชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

คนมีปัญญาเฉลียวฉลาด ย่อมตั้งตนไว้ด้วยต้นทุนแม้น้อย ดุจคนก่อไฟน้อยๆ ให้เป็นกองใหญ่ ฉะนั้น.

จบ จุลลกเศรษฐีชาดกที่ ๔.

กิมคฺฆตี ตณฺฑุลนาฬิกา จ

พาราณสีอนฺตรพาหิรานิ

อสฺสปญฺจสเตตานิ เอกา ตณฺฑุลนาฬิกาติ ฯ

ตณฺฑุลนาฬิชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

__________

๑ สี. ยุ. เจ หิ นํ ฯ ๒ ม. นิยามตํ ฯ ๓. สี. ยุ. อนุตเปสฺสสิ อนุตปฺปิสฺสสิ ฯ

๔ สี. อิทํ ชาตกํ น ทิสฺสติ ฯ ม. เอวํ ทิสฺสติ

กิมคฺฆติ ตณฺฑุลนาฬิกายํ อสฺสาน มูลาย วเทหิ ราช

พาราณสีสนฺตรพาหิรโต อยมคฺฆติ ตณฺฑุลนาฬิกา ฯ

ข้าวสารทะนานหนึ่งมีราคาเท่าไร พระนครพาราณสีทั้งภายในภายนอกมีราคาเท่าไร ข้าวสารทะนานเดียวมีค่าเท่าม้า ๕๐๐ เทียวหรือ?

จบ ตัณฑุลนาฬิชาดกที่ ๕.

หิริโอตฺตปฺปสมฺปนฺนา สุกฺกธมฺมสมาหิตา

สนฺโต สปฺปุริสา โลเก เทวธมฺมาติ วุจฺจเรติ ฯ

เทวธมฺมชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

สัปบุรุษผู้สงบระงับ ประกอบด้วยหิริและโอตตัปปะ ตั้งมั่นอยู่ในธรรมอันขาว ท่านเรียกว่าผู้มีธรรมของเทวดาในโลก.

จบ เทวธรรมชาดกที่ ๖.

ปุตฺโต ตฺยาหํ มหาราช ตฺวํ มํ โปส ชนาธิป

อญฺเญปิ เทโว โปเสติ กิญฺจ เทโว สกํ ปชนฺติ ฯ

กฏฺฐหาริชาตกํ สตฺตมํ ฯ

ข้าแต่พระราชาผู้เป็นใหญ่ ข้าพระบาทเป็นโอรสของพระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมแห่งหมู่ชน ขอพระองค์ได้ทรงโปรดชุบเลี้ยงข้าพระบาทไว้ แม้คนเหล่าอื่นพระองค์ยังทรงชุบเลี้ยงได้ ไฉนจะไม่ทรงชุบเลี้ยงโอรสของพระองค์เองเล่า?

จบ กัฏฐหาริชาดกที่ ๗.

อปิ อตรมานานํ ผลาสาว สมิชฺฌติ

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ เอวํ ชานาหิ คามนีติ ฯ

คามนิชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

เออก็ความหวังในผล ย่อมสำเร็จแก่ผู้ไม่ใจเร็วด่วนได้ เรามีพรหมจรรย์แก่กล้าแล้ว ท่านจงเข้าใจอย่างนี้เถิด พ่อคามนี.

จบ คามนิชาดกที่ ๘.

อุตฺตมงฺครุหา มยฺหํ อิเม ชาตา วโยหรา

ปาตุภูตา เทวทูตา ปพฺพชฺชาสมโย มมาติ ฯ

มฆเทวชาตกํ นวมํ ฯ

๑ โป. กฏฺฐวาหนชาตกํ ฯ ๒ โป. เทวทูตชาตกํ ฯ

ผมที่หงอกบนศีรษะของเรานี้ เกิดขึ้นนำเอาวัยไปเสีย เทวทูตปรากฏแล้วบัดนี้ เป็นสมัยบรรพชาของเรา.

จบ มฆเทวชาดกที่ ๙.

ยญฺจ อญฺเญ น รกฺขนฺติ โย จ อญฺเญ น รกฺขติ

สเว ราช สุขํ เสติ กาเมสุ อนเปกฺขวาติ ฯ

สุขวิหาริชาตกํ ทสมํ ฯ

อปณฺณกวคฺโค ปฐโม ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

วราปณฺณก วณฺณปถ ๑ เสริวโร

สุวิจกฺขณ ตณฺฑุลนาฬิกสฺสา

หิริ ปุตฺต วรุตฺตคามนินา

โย จ น รกฺขติ เตน ทส ๒ ฯ

ชนเหล่าอื่นไม่ต้องรักษาผู้ใดด้วย ผู้ใดก็ไม่ต้องรักษาชนเหล่าอื่นด้วยดูกรมหาบพิตร มหาบพิตรผู้นั้นแล ไม่เยื่อใยในกามทั้งหลาย ย่อมอยู่เป็นสุข.

จบ สุขวิหาริชาดกที่ ๑๐.

จบ อปัณณกวรรคที่ ๑.

_______________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อปัณณกชาดก ๒. วัณณุปถชาดก

๓. เสรีววาณิชชาดก ๔. จุลลกเศรษฐีชาดก

๕. ตัณฑุลนาฬิชาดก ๖. เทวธรรมชาดก

๗. กัฏฐหาริชาดก ๘. คามนิชาดก

๙. มฆเทวชาดก ๑๐. สุขวิหาริชาดก.