พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา เอกกนิบาต · วรรคที่ ๗
๓. ปักขเถรคาถา เล่ม ๒๖
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๐๐ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๐ ในวรรคที่ ๗มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา เอกกนิบาต วรรคที่ ๗ ปักขเถรคาถา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๖ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๖ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๐ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๖)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๖ หน้า ๓๔๘–๓๔๙
๓. ปักขเถรคาถา
สุภาษิตว่าด้วยการเข้าถึงความสุขสูงสุด
นัยว่า ท่านพระปักขเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า
{๒๐๐}[๖๓] เหล่าสัตว์ผู้ที่เคลื่อนตกไป ก็เป็นอันว่าตกไปแล้ว และผู้ที่ติดใจในภพ ก็กลับมาสู่ภพอีก กิจที่ควรทำเราก็ทำเสร็จแล้ว สิ่งที่ควรยินดีเราก็ยินดีแล้ว ความสุขก็ตาม มาด้วยความสุข
- ๑ข้อความนี้มีความหมายว่า เหล่าสัตว์ที่เวียนว่ายตายเกิดอยู่ในสังสารวัฏ มีทั้งผู้ที่คลาดพลาดจากกุศลธรรมคือไม่ประกอบคุณงามความดี จึงตกคือเกิดอยู่ในอบายภูมิมีนรกเป็นต้น และผู้ที่ดำรงอยู่ในสัมปัตติภพ (สุคติภพ ภพที่ดี คือมนุษย์ สวรรค์ และพรหมโลก) ซี่งยินดีติดใจในกามภพโดยมุ่ง แต่จะเพิ่มพูนกามสุขและยินดีติดใจในรูปภพหรืออรูปภพโดยมุ่งแต่จะทำตนให้ติดอยู่ในภพนั้น ๆ จึง เวียนกลับมาสู่ภพนั้น ๆ อันจัดเป็นความทุกข์ซํ้าแล้วซํ้าอีกเพราะกรรมที่ทำนั้นเป็นไปเพี่อการเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในภพนั้น ๆ เหล่าสัตว์มีภาวะเป็นสองอย่างนี้ ท่านเปรียบเหมือนฝูงเหยี่ยว ซึ่งมีทั้งฝูงเหยี่ยวที่ชอบโฉบลงหากินไปเรื่อย ๆ และฝูงเหยี่ยวที่ติดใจในชิ้นเนี้อที่พลัดหลุดจากปากและที่ตกอยู่ที่พื้น ซึ่งต้องเวียนกลับมาที่นั้นอีก (ขุ.เถร.อ. ๑/๒๒๕)
- ๒กิจที่ควรทำ คำว่า กิจ ในที่นี้หมายถึงกิจในอริยสัจ ๔ คือ (๑) ปริญญากิจ กิจคือการกำหนดรู้ทุกข์ (๒) ปหานกิจ กิจคือการละเหตุเกิดแห่งทุกข์ (๓) สัจฉิกิริยากิจ กิจคือการทำให้แจ้งความดับทุกข์ (๔) ภาวนากิจ กิจคือการอบรมอริยมรรคมีองค์ ๘ ให้เจริญ ซึ่งแต่ละกิจประกอบในมรรค ๔ จึงรวมเป็นกิจ ๑๖ (ที.สี.อ. ๒๐๓, สํ.ส.อ. ๑๙๔, องฺ.ติก.อ. ๑๖๖, ขุ.อุ.อ. ๑๘๔, ขุ.เถร.อ. ๑/๒๒๕)
- ๓สิ่งที่ควรยินดี ในที่นี้หมายถึงพระนิพพานที่สลัดพ้นจากสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งทั้งปวงซึ่งเป็นที่พึงยินดี ของเหล่าพระอริยะ (ขุ.เถร.อ. ๑/๒๒๕)
- ๔ความสุขก็ตามมาด้วยความสุข หมายถึงว่า ความสุขอย่างสูงสุดคือพระนิพพานเกิดมีขึ้นหลังจาก พระอริยบุคคลได้สัมผัสความสุขในผลสมาบัติ หรือหมายถึงว่า ทั้งความสุขในผลสมาบัติและความสุขในพระนิพพานเกิดสืบเนื่องจากความสุขในการเจริญวิปัสสนาและความสุขในอริยมรรค อันเป็นสุขาปฏิปทา (ขุ.เถร.อ. ๑/๒๒๕)
๔. วิมลโกณฑัญญเถรคาถา
สุภาษิตเกี่ยวกับการทำลายกิเลส
นัยว่า ท่านพระวิมลโกณฑัญญเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า
{๒๐๑}[๖๔] ภิกษุผู้เป็นบุตรของหญิงที่มีชื่อเหมือนต้นไม้ (คือนาง อัมพปาลี) เกิดแต่กษัตริย์ผู้มีธงขาว (คือพระเจ้าพิมพิสาร) ละธง(คือมานะ) ทำลายธงใหญ่ (คือมานะต่าง ๆ) ได้แล้ว ด้วยธง(คือปัญญา)นั่นเอง
๕. อุกเขปกฏวิจฉเถรคาถา
สุภาษิตเกี่ยวกับผู้สงบ
นัยว่า ท่านพระอุกเขปกฏวัจฉเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า
{๒๐๒}[๖๕] ภิกษุผู้สงบดีแล้ว มีความปราโมทย์อย่างยิ่ง ย่อมกล่าว พระพุทธวจนะที่ได้เล่าเรียนมาหลายปี ในสำนักของอุทเขปกฏวัจฉภิกษุ แก่คฤหัสถ์ทั้งหลาย
- ๑ท่านพระวิมลโกณฑัญญะนี้ เป็นพระราชโอรสของพระเจ้าพิมพิสารที่เกิดจากนางอัมพปาลี มีความเป็นมาดังนี้ สมัยที่นางอัมพปาลีอยู่ในวัยสาว พระเจ้าพิมพิสารทรงทราบว่านางมีรูปงาม จึงทรงเกิดความสิเน่หาปลอมพระองค์เสด็จไปพระนครเวสาลี ทรงร่วมอภิรมย์กับนางคืนหนึ่ง นางตั้งครรภ์แล้วแจ้งให้ทรงทราบ พระเจ้าพิมพิสารจึงทรงเปิดเผยพระองค์ และทรงพระราชทาน ค่าเลี้ยงดูแล้วเสด็จจากไป นางคลอดบุตรนั้นแล้วตั้งชื่อว่า วิมละ ภายหลังปรากฏชื่อว่า วิมล โกณฑัญญะ ซื่งเจริญวัยมาตามลำดับ ได้เห็นพระพุทธานุภาพของพระผู้มีพระภาคเจ้าคราวเสด็จ พระนครเวสาลี มีจิตเลื่อมใสทูลขอบรรพชาอุปสมบทแล้วเจริญวิปัสสนา ไม่นานนักก็สำเร็จ เป็นพระอรหันต์ จึงพยากรณ์ความเป็นพระอรหันต์ด้วยสุภาษิตคาถานี้ (ขุ.เถร.อ. ๑/๒๒๖)
จบ ๓. ปักขเถรคาถา