ว่าด้วยคาถาสุภาษิต ในเอกกนิบาต วรรคที่ ๑ เล่ม ๒๖

พระบาลีสุตตันตปิฎก

ขุททกนิกาย เถรคาถา

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

นิทานคาถา

{๑๓๗} ขอท่านทั้งหลายจงสดับคาถาอันน้อมเข้าไปสู่ประโยชน์ ของพระเถระทั้งหลายผู้อบรมตนแล้วผู้เป็นดุจสีหะ บันลืออยู่ดุจการบันลือแห่งสีหะทั้งหลายซึ่งประเสริฐกว่า เหล่าสัตว์ผู้มีเขี้ยวงาที่ใกล้ถํ้าแห่งภูเขาฉะนั้นก็พระเถระเหล่านั้นต่างก็มีชื่อ มีโคตรตระกูล มีธรรม เป็นเครื่องอยู่ มีอธิมุติ (ความน้อมใจเชื่อ) มีปัญญาเป็นผู้ไม่เกียจคร้านอยู่

ท่านได้เห็นแจ้งธรรมในเสนาสนะอันสงัดมีป่าโคนไม้ และภูเขาเป็นต้นนั้นๆ และได้บรรลุนิพพานซึ่งเป็นอัจจุตบท (ธรรมที่ไม่มีจุติต่อไป) เมื่อพิจารณาเห็นผลอันเป็นที่สุดแห่งกิจซึ่งตนทำเสร็จแล้ว จึงได้ภาษิตเนื้อความนั้นไว้

๑. เอกกนิบาต

๑. ปฐมวรรค

๑. สุภูติเถรคาถา

สุภาษิตเกี่ยวกับจิตหลุดพ้น

{๑๓๘}นัยว่า ท่านพระสุภูติเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า

[๑] ฝนเอ๋ย กุฎีของเราสบาย มุงดีแล้ว มิดชิดดี ท่านจงตกลงมาตามสะดวกเถิด จิตของเราตั้งมั่นดีแล้ว หลุดพ้นแล้วจากกิเลสทั้งปวง เราเป็นผู้มีความเพียรอยู่ เชิญตกลงมาเถิดฝน

หมายถึงประมวลคำกล่าวที่เป็นคาถาของเหล่าพระเถระผู้เป็นพระอรหันต์ในพระพุทธศาสนาที่เกิด จากการอุทานเพราะพิจารณาถึงความสุขอันเกิดจากอริยมรรคและอริยผลที่ได้บรรลุบ้าง เกิดจากการพิจารณาธรรมเป็นเครื่องอยู่คือสมาบัติบ้าง เกิดจากการที่มีผู้ถามบ้าง เกิดจากการประจักษ์ถึง พุทธธรรมเป็นธรรมนำออกจากทุกข์ได้จริงในเวลาใกล้นิพพานบ้างในคราวปฐมสังคายนาท่านพระ ธรรมสังคาหกาจารย์ (พระผู้ร้อยกรองพระธรรมวินัย โดยปริยายหมายถึงท่านพระอานนท์) ได้นำ คาถาของพระเถระเหล่านี้มาประมวลรวมไว้เป็นหมวดหมู่เดียวอัน เรียกชื่อว่า เถรคาถา จัดอยู่ในขุททกนิกาย คัมภีร์ที่ ๘ ในบรรดา ๑๕ คัมภีร์ของขุททกนิกาย จัดเข้าในนวังคสัตถุศาสน์ประเภท คาถา คือความร้อยกรองล้วน ๆ โดยมีการจัดแบ่งหมวดหมู่ของคาถาเป็น ๒ รูปแบบ คือ(๑) แบ่งเป็นนิบาต (นิบาต ในที่นี้หมายถึงการประมวลเนื้อความตามจำนวนคาถา กล่าวคือการ จัดเรื่องที่มีคาถาจำนวนเท่ากันไว้ในหมวดเดียวกัน เช่นเรื่องที่มี ๑ คาถา ก็จัดไว้ในหมวดที่เรียกว่า เอกกนิบาต ประมวลเรื่องที่มี ๑ คาถา เป็นต้น) จากนิบาตแบ่งย่อยเป็นวรรค (การจัดเรื่องให้เป็นหมวดหมู่) จากวรรคแบ่งย่อยเป็นเรื่อง (คาถาของพระเถระรูปหนึ่งจัดเป็นเรื่องหนื่ง) ได้แก่ การแบ่งในนิบาตที่ ๑ และที่ ๒ หรือ เอกกนิบาตกับทุกนิบาต (๒) แบ่งเป็นนิบาตแล้ว แบ่งย่อยเป็นเรื่อง โดยไม่แบ่งเป็นวรรค ได้แก่การแบ่งในนิบาตที่ ๓ เป็นตันไป รวมจำนวนนิบาตได้ ๒๒ นิบาต มีจำนวนพระเถระ ๒๖๔องค์ หรือนับเป็นเรื่องได้ ๒๖๔ เรื่อง (ขุ.เถร.อ. ๑/๒-๓) จัดอยู่ใน เล่มที่ ๒๖ (รวมกับวิมานวัตถุ เปตวัตถุ และเถรีคาถา) ในบรรดาพระไตรปิฎก ๔๕ เล่ม