๓. โคธชาดก เล่ม ๒๗

{๖๒๗} [๖๒๗] เพราะฉะนั้น บุคคลผู้เป็นชาติบัณฑิตพึงฟังคำของฝ่ายจำเลย ด้วยเมื่อฟังคำของโจทก์และจำเลยทั้งสองฝ่ายแล้วพึงตัดสิน โดยธรรม

{๖๒๘} [๖๒๘] คฤหัสถ์ผู้บริโภคกามเกียจคร้าน ไม่ดีบรรพชิตไม่สำรวม ไม่ดี พระเจ้าแผ่นดินไม่ทรงใคร่ครวญก่อนปฏิบัติราชกิจ ไม่ดี บัณฑิตผู้มักโกรธ ไม่ดี

{๖๒๙} [๖๒๙] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้าแห่งทิศพระมหากษัตริย์พึงทรงใคร่ครวญ ก่อนปฏิบัติราชกิจยังไม่ทรงใคร่ครวญก่อนแล้วไม่พึงปฏิบัติ พระยศและพระเกียรติคุณของพระราชาผู้ทรงใคร่ครวญก่อน ปฏิบัติราชกิจย่อมมีแต่เจริญขึ้น

๓. โคธชาดก (๓๓๓)

ว่าด้วยเขารักก็รักมั่ง เขาชังก็ชังตอบ

(พระเทวีกราบทูลพระราชาว่า)

{๖๓๐} [๖๓๐] พระองค์ผู้ทรงดำรงรัฐข้าพระองค์รู้จักพระองค์ดีตั้งแต่ครั้ง เมื่อพระองค์ทรงพระภูษาเปลือกไม้ เหน็บพระแสงขรรค์ ทรง ผูกสอดเครื่องครบประทับอยู่กลางป่า เหี้ยย่างได้หนีไปจากกิ่ง ไม้อัสสัตถะแล้ว(อำมาตย์โพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๖๓๑} [๖๓๑] พึงนอบน้อมต่อผู้ที่นอบน้อมพึงคบผู้ที่เขาพอใจจะคบด้วย พึงทำกิจแก่ผู้ที่ช่วยทำกิจไม่พึงทำความเจริญให้แก่ผู้ที่ ต้องการความเสื่อม และไม่พึงคบหาสมาคมกับผู้ที่เขาไม่พอใจ จะคบหาสมาคมด้วย

{๖๓๒} [๖๓๒] พึงละทิ้งผู้ที่ละทิ้ง ไม่พึงทำความสิเนหาในผู้ที่ละทิ้งนั้น ไม่ พึงสมาคมกับผู้มีจิตคิดออกห่าง พึงเลือกหาคนอื่นต่อไป เหมือน นกรู้ว่าต้นไม้หมดผลแล้วก็บินไปสู่ต้นอื่น โลกนี้ยังกว้างใหญ่พอ(เมื่ออำมาตย์โพธิสัตว์กล่าวอย่างนี้พระราชาทรงระลึกถึงความดี ของพระเทวีได้ จึงตรัสว่า)

{๖๓๓} [๖๓๓] ฉันเป็นกษัตริย์มุ่งความกตัญญูจะทำตอบแทนแก่เธอตามสติกำลัง อนึ่ง ฉันจะมอบอำนาจให้แก่เธอทั้งหมด เธอต้องกา สิ่งใด ฉันจะให้สิ่งนั้นแก่เธอ

๔. ราโชวาทชาดก (๓๓๔)

ว่าด้วยคุณสมบัติของผู้นำ

(พระดาบสโพธิสัตว์กราบทูลพระราชาว่า)

{๖๓๔} [๖๓๔] เมื่อฝูงโคว่ายข้ามแม่น้ำอยู่ ถ้าโคจ่าฝูงว่ายคดเคี้ยวไปโค ทั้งหลายก็ย่อมว่ายคดเคี้ยวตามไปด้วยในเมื่อผู้นำพาไปคดเคี้ยว

{๖๓๕} [๖๓๕] ในหมู่มนุษย์ก็เหมือนกัน ผู้ใดได้รับสมมติแต่งตั้งให้เป็นใหญ่ ถ้าผู้นั้นประพฤติไม่เป็นธรรมประชาชนที่เหลือก็ย่อม ประพฤติไม่เป็นธรรมโดยแท้ ราษฎรย่อมอยู่เป็นทุกข์กันทั่วหน้า ถ้าราชการไม่ตั้งอยู่ในธรรม{๖๓๖} [๖๓๖] เมื่อฝูงโคว่ายข้ามแม่น้ำอยู่ ถ้าโคจ่าฝูงว่ายไปตรง โคทั้งหลาย ก็ย่อมว่ายตรงตามไปด้วย ในเมื่อผู้นำพาไปตรง