๒. รถลัฏฐิชาดก เล่ม ๒๗

๔. โกกิลวรรค

๑. โกกาลิกชาดก (๓๓๑)

ว่าด้วยผลดีของการพูดในเวลาที่ควรพูด

(อำมาตย์ผู้เป็นโพธิสัตว์กราบทูลพระราชาว่า)

{๖๒๒} [๖๒๒] เมื่อยังไม่ถึงเวลาที่จะพูด ผู้ใดพูดเกินขอบเขตไป ผู้นั้นย่อมถูกทำร้ายดุจลูกนกดุเหว่าฉะนั้น

{๖๒๓} [๖๒๓] มีดที่ลับคมดีแล้ว ถึงเป็นประดุจยาพิษอันร้ายแรง ก็ไม่ทําให้ ตายในทันทีทันใดได้เหมือนวาจาทุพภาษิต{๖๒๔} [๖๒๔] เพราะฉะนั้น บัณฑิตควรรักษาวาจาไว้ทั้งในเวลาที่ควรพูดและ ไม่ควรพูด ไม่ควรพูดให้เกินขอบเขตแม้ในบุคคลผู้เสมอกับตน{๖๒๕} [๖๒๕] ผู้ใดมีความคิดเห็นเป็นเบื้องหน้า มีปัญญาเห็นประจักษ์ พูด พอประมาณในเวลาที่เหมาะผู้นั้นย่อมจับศัฅรูได้ทั้งหมดดุจครุฑ จับนาคได้ฉะนั้น

๒. รถลัฏฐิชาดก (๓๓๒)

ว่าด้วยพึงใคร่ครวญก่อนแล้วทำ

(อำมาตย์ผู้พิพากษาผู้เป็นโพธิสัตว์กราบทูลพระราชาว่า)

{๖๒๖} [๖๒๖] ขอเดชะพระมหาราชา บุคคลทำร้ายตนเองกลับกล่าวหาว่าคนอื่นทำร้าย ดังนี้ก็มี โกงเขาแล้วกลับกล่าวหาว่าเขาโกง ดังนี้ก็มี ไม่ควรเชื่อคําของโจทก์ฝ่ายเดียว

{๖๒๗} [๖๒๗] เพราะฉะนั้น บุคคลผู้เป็นชาติบัณฑิตพึงฟังคำของฝ่ายจำเลย ด้วยเมื่อฟังคำของโจทก์และจำเลยทั้งสองฝ่ายแล้วพึงตัดสิน โดยธรรม

{๖๒๘} [๖๒๘] คฤหัสถ์ผู้บริโภคกามเกียจคร้าน ไม่ดีบรรพชิตไม่สำรวม ไม่ดี พระเจ้าแผ่นดินไม่ทรงใคร่ครวญก่อนปฏิบัติราชกิจ ไม่ดี บัณฑิตผู้มักโกรธ ไม่ดี

{๖๒๙} [๖๒๙] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้าแห่งทิศพระมหากษัตริย์พึงทรงใคร่ครวญ ก่อนปฏิบัติราชกิจยังไม่ทรงใคร่ครวญก่อนแล้วไม่พึงปฏิบัติ พระยศและพระเกียรติคุณของพระราชาผู้ทรงใคร่ครวญก่อน ปฏิบัติราชกิจย่อมมีแต่เจริญขึ้น

๓. โคธชาดก (๓๓๓)

ว่าด้วยเขารักก็รักมั่ง เขาชังก็ชังตอบ

(พระเทวีกราบทูลพระราชาว่า)

{๖๓๐} [๖๓๐] พระองค์ผู้ทรงดำรงรัฐข้าพระองค์รู้จักพระองค์ดีตั้งแต่ครั้ง เมื่อพระองค์ทรงพระภูษาเปลือกไม้ เหน็บพระแสงขรรค์ ทรง ผูกสอดเครื่องครบประทับอยู่กลางป่า เหี้ยย่างได้หนีไปจากกิ่ง ไม้อัสสัตถะแล้ว(อำมาตย์โพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๖๓๑} [๖๓๑] พึงนอบน้อมต่อผู้ที่นอบน้อมพึงคบผู้ที่เขาพอใจจะคบด้วย พึงทำกิจแก่ผู้ที่ช่วยทำกิจไม่พึงทำความเจริญให้แก่ผู้ที่ ต้องการความเสื่อม และไม่พึงคบหาสมาคมกับผู้ที่เขาไม่พอใจ จะคบหาสมาคมด้วย