พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เอกกนิบาต · อปัณณกวรรค
๓. เสรีววาณิชชาดก เล่ม ๒๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๐ ในอปัณณกวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เอกกนิบาต อปัณณกวรรค เสรีววาณิชชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๓–๔
๒. วัณณุปถชาดก (๒)
ว่าด้วยผู้ไม่เกียจคร้าน
(พระพุทธเจ้าทรงปรารภพ่อค้าเดินทางผ่านทะเลทรายตรัสว่า)
{๒} [๒] ผู้ไม่เกียจคร้านทั้งหลายช่วยกันขุดพื้นที่ทางทราย ยังได้พบนํ้า ในทางนั้น ณ ที่ราบ ฉันใด มุนีผู้ประกอบด้วยความเพียรและกำลัง ไม่เกียจคร้าน ก็พึงได้ความสงบใจ ฉันนั้น
๓. เสรีววาณิชชาดก (๓)
ว่าด้วยเสรีววาณิช
(พระพุทธเจ้าทรงปรารภภิกษุผู้บำเพ็ญเพียรตรัสว่า)
{๓} [๓] ถ้าท่านพลาดจากความแน่นอนแห่งพระสัทธรรม (โสดาปัตติ มรรค) ในศาสนานี้ ท่านจะต้องเดือดร้อนใจในภายหลังสิ้นกาลนาน ดุจพ่อค้าชื่อเสรีวะผู้นี้ฉะนั้น
- ผู้อื่นรวมอยู่บ้าง นับจำนวนชาดกหรือเรื่องได้ ๕๔๗ เรื่อง จัดแบ่งเนื้อหาออกเป็น ๒ ภาคหรือ ๒ เล่มหนังสือ คือ ชาดก ปฐมภาค (ภาคที่ ๑) และ ชาดก ทุติยภาค (ภาคที่ ๒) โดยชาดก ปฐมภาค ได้แก่ พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๗ นี้ และชาดก ทุติยภาค (ภาค ๒ ) ได้แก่ พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๘
- ในชาดกปฐมภาคนี้ มีจำนวนชาดก ๕๒๕ ชาดก แบ่งเนื้อหาออกเป็นนิบาต (ประมวลชาดกที่มีลักษณะเดียวกัน) ได้ ๑๗ นิบาต และแต่ละนิบาตแบ่งเป็นวรรค (หมวด) บ้าง ไม่มีการ จัดแบ่งเป็นวรรคบ้าง (ตั้งแต่นิบาตที่ ๘ คืออัฏฐกนิบาตไปจนถึงนิบาตที่ ๑๗ คือจัตตาลีสนิบาต ไม่มีการแบ่งเป็นวรรค) โดยมีเกณฑ์ในการจัดแบ่งนิบาต คือ ท่านนำชาดกที่มีจำนวนคาถาเท่ากัน มารวมเป็นกลุ่มเดียวกัน และตั้งชื่อนิบาตตามจำนวนนั้น เช่น ชาดกใดมีจำนวน ๑ คาถา ก็จัด ชาดกนั้นไว้ในกลุ่มชาดกที่มี ๑ คาถาด้วยกัน และตั้งชื่อกลุ่มชาดกนั้นว่า เอกกนิบาต เป็นต้น ในส่วนของการจัดแบ่งเป็นวรรค ถือเกณฑ์ ๑๐ ชาดกเป็น ๑ วรรค เป็นส่วนมาก โดยท่านจะนำชาดกแรกในจำนวน ๑๐ ชาดกนั้นมาตั้งชื่อเป็นวรรค อนึ่ง เนื่องจากเนื้อหาในชาดกเป็นคาถา (คำร้อยกรอง) ล้วนที่เน้นคติธรรม ผู้ต้องการความพิสดารพึงศึกษาอรรถกถาชาดกประกอบ
๔. จุลลกเศรษฐีชาดก (๔)
ว่าด้วยคนฉลาดตั้งตนได้
(พระพุทธเจ้าทรงปรารภเรื่องการตั้งตัวตรัสว่า)
{๔} [๔] ผู้มีปัญญา มีความพินิจ ย่อมตั้งตัวได้ด้วยต้นทุนแม้น้อย ดุจ คนก่อไฟน้อย ๆ ให้เป็นกองใหญ่ได้ฉะนั้น
๕. ตัณฑุลนาฬิชาดก (๕)
ว่าด้วยราคาข้าวสาร
(อำมาตย์กราบทูลถามพระราชาว่า)
{๕} [๕] ข้าวสารทะนานหนึ่งมีราคาเท่าไร พระนครพาราณสีทั้งภายใน ทั้งภายนอกมีราคาเท่าไร ข้าวสารทะนานเดียวมีค่าเท่าม้า ๕๐๐ ตัวเทียวหรือ
- ๑ชาดกนี้พระพุทธองค์ทรงปรารภเรื่องที่พระโลลุทายี (พระอลัชชีผู้มีพฤติกรรมเลอะเทอะเป็นต้นบัญญัติสิกขาบทมากมายรูปหนึ่ง) ใช้อุบายเบียดแย่งพระทัพพมัลลบุตรผู้เป็นภัตตุทเทสก์ (ภิกษุที่สงฆ์สมมติคือ แต่งตั้งให้เป็นเจ้าหน้าที่จัดแจกภัต) จนได้ทําหน้าที่เป็นภัตตุทเทสก์แทน แต่เพราะความโง่เขลา จึงแจกภัตอย่างขาดความชอบธรรมก่อให้เกิดความเสียหายแก่คณะสงฆ์ ความทราบถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงทรงเล่าถึงอดีตชาติของพระองค์ที่เป็นเจ้าหน้าที่ตีค่าหรือกำหนดราคาสินค้า(เพื่อรับซื้อหรือแลกเปลี่ยน) ของพระเจ้าพาราณสีอย่างเที่ยงธรรม กาลต่อมาพระเจ้าพาราณสีทรงเกิดความโลภ ทรงกลัวว่าหากพระโพธิสัตว์ทําหน้าที่ตีค่าอย่างเที่ยงธรรม ไม่นาน พระราชทรัพย์ของพระองค์จะสิ้นไป จึงทรงแต่งตั้งชายโง่เขลาซึ่งเป็นชาวบ้านธรรมดาคนหนึ่งทำหน้าที่แทนพระโพธิสัตว์ เขาทำหน้าที่ตีค่าอย่างรู้บ้างไม่รู้บ้างไปตามประสา อยู่มาวันหนึ่ง มีพ่อค้าม้านำม้า ๕๐๐ ตัว มาให้ตีค่า เขาตีค่าม้า ๕๐๐ ตัวเท่ากับข้าวสารทะนานหนึ่ง ซึ่งสร้างความไม่พอใจให้กับพ่อค้าม้าเป็นอย่างมาก พ่อค้าม้าจึงเข้าไปปรึกษาพระโพธิสัตว์ว่าจะทําอย่างไรดีกับเจ้าหน้าที่ตีค่าผู้โง่เขลาคนนี้พระโพธิสัตว์จึงทรงแนะนำอุบายโดยให้แสดงการตีค่าข้าวสารทะนานหนึ่งเบื้องพระพักตร์ของพระเจ้าพาราณสีและแล้วชายผู้โง่เขลาได้ตีค่าข้าวสารทะนานหนึ่ง (ให้สูง) เท่ากับพระนครพาราณสี
จบ ๓. เสรีววาณิชชาดก