พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เอกกนิบาต · อปัณณกวรรค
๑. อปัณณกชาดก เล่ม ๒๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในอปัณณกวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เอกกนิบาต อปัณณกวรรค อปัณณกชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๑–๓
พระไตรปิฎกภาษาไทย
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย
ชาดก
[ปฐมภาค]
ฉบับเฉลิมพระเกียรติ
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
เนื่องในการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี
พุทธศักราช ๒๕๔๙
มหาเถรสมาคม จัดพิมพ์
๒๗
พระบาลีสุตตันตปิฎก
(ปฐมภาค)
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
๑. เอกกนิบาต
๑. อปัณณกวรรค
๑. อปัณณกชาดก (๑)
ว่าด้วยการรู้ฐานะและการมิใช่ฐานะ
(พระพุทธเจ้าทรงปรารภพ่อค้าเกวียนตรัสว่า)
{๑} [๑] คนพวกหนึ่ง (มีพระโพธิสัตว์เป็นหัวหน้า) กล่าวฐานะที่ไม่ผิด ฝ่ายนักตรรกะทั้งหลายกล่าวฐานะที่สอง (คือฐานะที่ตรงกันข้าม) ผู้มีปัญญารู้ฐานะและมิใช่ฐานะนั้นแล้ว พึงถือเอาฐานะที่ไม่ผิดไว้
- ๑ชาดก แปลว่า เรื่องราวที่เกิดแล้ว หมายถึงเรื่องราวในอดีตชาติของพระพุทธเจ้า เป็นชื่อคัมภีร์หนึ่ง ใน ๑๕ คัมภีร์ของขุททกนิกาย โดยจัดเป็นคัมภีร์ที่ ๑๐ (คือ ขุททกปาฐะ ธรรมบท อุทาน อิติวุตตกะ สุตตนิบาต วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา เถรีคาถา ชาดก หรือชาตกะ นิทเทส ปฏิสัมภิทามรรค อปทาน พุทธวงศ์ และจริยาปิฎก) และจัดเป็นองค์หรือส่วนหนึ่งในคำสอนของพระศาสดามีองค์ ๙ หรือที่เรียกว่านวังคสัตถุศาสน์ โดยจัดเป็นองค์ที่ ๗ (คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดกหรือชาตกะ อัพภูตธรรม และเวทัลละ) มีรูปแบบเนื้อหาเป็นคาถาล้วนโดย เป็นการแสดงคติธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสเมื่อครั้งเป็นพระโพธิสัตว์ในอดีตชาติและมีคาถาภาษิตของ
๒. วัณณุปถชาดก (๒)
ว่าด้วยผู้ไม่เกียจคร้าน
(พระพุทธเจ้าทรงปรารภพ่อค้าเดินทางผ่านทะเลทรายตรัสว่า)
{๒} [๒] ผู้ไม่เกียจคร้านทั้งหลายช่วยกันขุดพื้นที่ทางทราย ยังได้พบนํ้า ในทางนั้น ณ ที่ราบ ฉันใด มุนีผู้ประกอบด้วยความเพียรและกำลัง ไม่เกียจคร้าน ก็พึงได้ความสงบใจ ฉันนั้น
๓. เสรีววาณิชชาดก (๓)
ว่าด้วยเสรีววาณิช
(พระพุทธเจ้าทรงปรารภภิกษุผู้บำเพ็ญเพียรตรัสว่า)
{๓} [๓] ถ้าท่านพลาดจากความแน่นอนแห่งพระสัทธรรม (โสดาปัตติ มรรค) ในศาสนานี้ ท่านจะต้องเดือดร้อนใจในภายหลังสิ้นกาลนาน ดุจพ่อค้าชื่อเสรีวะผู้นี้ฉะนั้น
- ผู้อื่นรวมอยู่บ้าง นับจำนวนชาดกหรือเรื่องได้ ๕๔๗ เรื่อง จัดแบ่งเนื้อหาออกเป็น ๒ ภาคหรือ ๒ เล่มหนังสือ คือ ชาดก ปฐมภาค (ภาคที่ ๑) และ ชาดก ทุติยภาค (ภาคที่ ๒) โดยชาดก ปฐมภาค ได้แก่ พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๗ นี้ และชาดก ทุติยภาค (ภาค ๒ ) ได้แก่ พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๘
- ในชาดกปฐมภาคนี้ มีจำนวนชาดก ๕๒๕ ชาดก แบ่งเนื้อหาออกเป็นนิบาต (ประมวลชาดกที่มีลักษณะเดียวกัน) ได้ ๑๗ นิบาต และแต่ละนิบาตแบ่งเป็นวรรค (หมวด) บ้าง ไม่มีการ จัดแบ่งเป็นวรรคบ้าง (ตั้งแต่นิบาตที่ ๘ คืออัฏฐกนิบาตไปจนถึงนิบาตที่ ๑๗ คือจัตตาลีสนิบาต ไม่มีการแบ่งเป็นวรรค) โดยมีเกณฑ์ในการจัดแบ่งนิบาต คือ ท่านนำชาดกที่มีจำนวนคาถาเท่ากัน มารวมเป็นกลุ่มเดียวกัน และตั้งชื่อนิบาตตามจำนวนนั้น เช่น ชาดกใดมีจำนวน ๑ คาถา ก็จัด ชาดกนั้นไว้ในกลุ่มชาดกที่มี ๑ คาถาด้วยกัน และตั้งชื่อกลุ่มชาดกนั้นว่า เอกกนิบาต เป็นต้น ในส่วนของการจัดแบ่งเป็นวรรค ถือเกณฑ์ ๑๐ ชาดกเป็น ๑ วรรค เป็นส่วนมาก โดยท่านจะนำชาดกแรกในจำนวน ๑๐ ชาดกนั้นมาตั้งชื่อเป็นวรรค อนึ่ง เนื่องจากเนื้อหาในชาดกเป็นคาถา (คำร้อยกรอง) ล้วนที่เน้นคติธรรม ผู้ต้องการความพิสดารพึงศึกษาอรรถกถาชาดกประกอบ
จบ ๑. อปัณณกชาดก