๙. โสมนัสสชาดก เล่ม ๒๗

โก ตํ หึสติ เหเฐติ

กึ ทุมฺมโน โสจสิ อปฺปตีโต

กสฺสชฺช มาตาปิตโร รุทนฺตุ

กฺวชฺช เสตุ นิหโต ปฐพฺยา.

ใครมาเบียดเบียนข่มเหงท่าน

ทำไมท่านจึงเสียใจ เศร้าโศก ไม่ชื่นบานเลย

วันนี้ มารดาบิดาของท่านมาร้องไห้หรือ

หรือว่า ใครมารังแก ทำให้ท่านต้องนอนที่พื้นดิน

(ชฎิลโกงได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)

ตุฏฺโฐสฺมิ เทว ตว ทสฺสเนน

จิรสฺสํ ปสฺสามิ ตํ ภูมิปาล

อหึสโก เรณุมนุปฺปวิสฺส

ปุตฺเตน เต เหฐยิโตสฺมิ (๑) เทว.

ขอถวายพระพร อาตมามีความยินดีที่ได้พบเห็นพระองค์

ขอถวายพระพรพระภูมิบาล ต่อกาลนานจึงได้พบพระองค์

ขอถวายพระพรพระเจ้าเรณู อาตมามิได้เบียดเบียนผู้ใด

แต่ถูกพระโอรสของพระองค์เข้ามาเบียดเบียน

(พระราชาตรัสว่า)

อายนฺตุ โทวาริกา ขคฺคพนฺธา

กาสาวิยา ยนฺตุ (๑) อนฺเตปุรนฺตํ

หนฺตฺวาน ตํ โสมนสฺสํ กุมารํ

เฉตฺวาน สีสํ วรมาหรนฺตุ.

ไปเหวย พนักงานเฝ้าประตูที่ติดตาม และเหล่าเพชฌฆาต

จงไปยังภายในพระราชฐาน

จงฆ่าเจ้าโสมนัสกุมารนั้นแล้วตัดศีรษะนำมา

(พึงทราบคาถาประพันธ์ดังต่อไปนี้)

เปสิตา ราชิโน ทูตา กุมารํ เอตทพฺรวุํ

อิสฺสเรน วิติณฺโณสิ วธํ ปตฺโตสิ ขตฺติย.

ราชทูตทั้งหลายที่ทรงส่งไปได้กราบทูล

พระราชกุมารนั้นว่า ขอเดชะพระขัตติยกุมาร

พระองค์ถูกพระราชบิดาผู้เป็นอิสสราธิบดีตัดขาดแล้ว

ต้องโทษประหารชีวิต

ส ราชปุตฺโต ปริเทวยนฺโต

ทสงฺคุลึ อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา

อหํปิ อิจฺฉามิ ชนินฺท ทฏฺฐุํ

ชีวํ มํ เนตฺวา ปฏิทสฺสเยถ.

พระราชบุตรนั้นทรงกันแสงคร่ำครวญ

ยกนิ้วทั้ง ๑๐ ประคองอัญชลี อ้อนวอนว่า

ข้าพเจ้าปรารถนาจะเฝ้าพระจอมชน

ขอพวกท่านจงนำข้าพเจ้าผู้ยังมีชีวิตอยู่แสดงต่อพระองค์เถิด

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา รญฺโญ ปุตฺตํ อทสฺสยุํ

ปุตฺโต จ ปิตรํ ทิสฺวา ทูรโตวชฺฌภาสถ.

ราชทูตเหล่านั้นฟังพระดำรัสของพระราชกุมารนั้นแล้ว

ได้แสดงพระราชบุตรต่อพระราชา

ส่วนพระราชบุตรทรงเห็นพระบิดาแล้ว กราบทูลแต่ไกลว่า

อาคจฺฉุํ โทวาริกา ขคฺคพนฺธา

กาสาวิยา หนฺตุ มมํ ชนินฺท

อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ

อปราโธ โก นิธ มมชฺช อตฺถิ.

ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน พนักงานเฝ้าประตูที่ติดดาบ

และเหล่าเพชฌฆาตมาเพื่อจะฆ่าหม่อมฉัน

หม่อมฉันขอกราบทูลถาม ขอพระองค์โปรดบอกเนื้อความนั้น

วันนี้หม่อมฉันมีความผิดอะไรหนอในเรื่องนี้

(พระราชาตรัสบอกความผิดว่า)

สายญฺจ ปาโต อุทกํ สชาติ

อคฺคึ สทา ปาริจรตปฺปมตฺโต

ตํ ตาทิสํ สํยตํ พฺรหฺมจารึ

กสฺมา ตุวํ พฺรูสิ คหปฺปตีติ.

ดาบสผู้ไม่ประมาท ทำการรดน้ำ

และบำเรอไฟทั้งเย็นและเช้าในกาลทุกเมื่อ

ทำไมเจ้าจึงร้องเรียกท่านผู้สำรวม

ซึ่งประพฤติพรหมจรรย์เช่นนั้นว่าเป็นคหบดีเล่า

(พระราชกุมารกราบทูลว่า)

ตาลา จ มูลา จ ผลา จ เทว

ปริคฺคหา วิวิธา สนฺติมสฺส

เต รกฺขติ โคปยตปฺปมตฺโต

ตสฺมา อหํ พฺรูมิ คหปฺปตีติ. (๑)

ขอเดชะพระองค์ผู้สมมติเทพ

ดาบสผู้นี้มีของเก็บรวบรวมไว้หลายชนิด

เช่น สมอพิเภก รากไม้ และผลไม้นานาชนิด

เธอไม่ประมาท เฝ้ารักษาคุ้มครองสิ่งของเหล่านั้นไว้

เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงร้องเรียกเธอว่าเป็นคหบดี

(พระราชาทรงทราบว่าพระโพธิสัตว์ไม่มีความผิดจึงตรัสว่า)

สจฺจํ โข เอตํ วทสิ กุมาร

ปริคฺคหา วิวิธา สนฺติมสฺส

เต รกฺขติ โคปยตปฺปมตฺโต

พฺราหฺมโณ (๑) คหปติ เตน โหติ.

พ่อกุมาร คำที่เจ้าพูดเป็นความจริง

ดาบสผู้นี้มีของเก็บรวบรวมไว้หลายชนิด

เธอไม่ประมาท เฝ้ารักษาคุ้มครองสิ่งของเหล่านั้นไว้

เพราะเหตุนั้น เธอจึงชื่อว่าเป็นพราหมณ์ เป็นคหบดี

(พระโพธิสัตว์นอบน้อมบริษัทแล้วตรัสว่า)

สุณนฺตุ มยฺหํ ปริสา สมาคตา

สเนคมา ชานปทา จ สพฺเพ

พาลายํ พาลสฺส วโจ นิสมฺม

อเหตุนา ฆาตยเต มํ ชนินฺโท.

ขอบริษัททั้งหลายพร้อมทั้งชาวนิคมและชาวชนบททั้งปวง

ที่มาประชุมพร้อมกันจงฟังข้าพเจ้า

พระราชาผู้จอมชนพระองค์นี้เป็นพาล

ทรงฟังคำของดาบสผู้เป็นพาลแล้ว

รับสั่งให้ประหารข้าพเจ้าโดยมิใช่เหตุ

(ต่อมาพระโพธิสัตว์ทูลขอบรมราชานุญาตบวชว่า)

ทฬฺหสฺมิ มูเล วิสเฏ วิรูเฬฺห

ทุนฺนิกฺกโย (๑) เวฬุ ปสาขชาโต

วนฺทามิ ปาทานิ ตว ชนินฺท

อนุชาน มํ ปพฺพชิสฺสามิ เทว.

เมื่อรากยังมั่นคงเจริญงอกงามแผ่ไพศาลอยู่

กอไผ่ที่แตกกิ่งก้านสาขาก็ยากที่จะถอนให้หมดสิ้นได้

ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน

หม่อมฉันขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์

ขอพระองค์โปรดพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้หม่อมฉันบวช

(พระราชาตรัสว่า)

ภุญฺชสฺสุ โภเค วิปุเล กุมาร

สพฺพญฺจ เต อิสฺสริยํ ททามิ

อชฺเชว ตฺวํ กุรูนํ โหหิ ราชา

มา ปพฺพชิ ปพฺพชฺชา หิ ทุกฺขา.

เจ้าจงเสวยโภคะอันไพบูลย์เถิด พ่อกุมาร

พ่อจะมอบความเป็นใหญ่ให้เจ้าทุกอย่าง

เจ้าจงเป็นพระราชาของชนชาวกุรุในวันนี้เถิด

อย่าบวชเลย เพราะการบวชเป็นทุกข์

(พระโพธิสัตว์ผู้เป็นพระโอรสกราบทูลว่า)

กินฺนูธ เทว ตวมตฺถิ โภคา

ปุพฺเพวหํ เทวโลเก รมิสฺสํ

รูเปหิ สทฺเทหิ อโถ รเสหิ

คนฺเธหิ ผสฺเสหิ มโนรเมหิ.

ขอเดชะพระองค์ผู้สมมติเทพ

โภคะทั้งหลายของพระองค์ในพระนครนี้

ที่หม่อมฉันควรจะบริโภคใช้สอยมีอยู่หรือหนอ

ในชาติก่อน หม่อมฉันได้รื่นรมย์ด้วย รูป เสียง กลิ่น รส

และผัสสะ อันน่ารื่นรมย์ใจอยู่ในเทวโลก

ภุตฺตา จ เม โภคา ติทิวสฺมึ เทว

ปริวาริโต (๑) อจฺฉรานํ คเณน (๒)

ตุวญฺจ พาลํ ปรเนยฺยํ วิทิตฺวา

น ตาทิเส ราชกุเล วเสยฺยํ.

ขอเดชะพระองค์ผู้สมมติเทพ โภคะทั้งหลาย

ในเทวโลกชั้นดาวดึงส์ หม่อมฉันก็บริโภคใช้สอยมาแล้ว

และหม่อมฉันก็มีหมู่เทพอัปสรแวดล้อมบำเรอแล้ว

อนึ่ง หม่อมฉันทราบว่า พระองค์เป็นพาล ถูกผู้อื่นแนะนำ

จึงไม่ควรอยู่ในราชสกุลเช่นนั้น

(พระราชาตรัสว่า)

สจาหํ พาโล ปรเนยฺโย อสฺมิ

เอกาปราธํ ขม ปุตฺต มยฺหํ

ปุนปิ เจ เอทิสกํ ภเวยฺย

ยถามตึ โสมนสฺส กโรหิ.

หากพ่อเป็นคนพาล ถูกผู้อื่นแนะนำไซร้

ลูกรัก เจ้าจงอดโทษให้พ่อสักครั้งเถิด ถ้าพ่อเป็นเช่นนี้อีก

จงทำตามความคิดของเจ้าเถิด พ่อโสมนัส

(พระโพธิสัตว์ถวายโอวาทพระราชบิดาว่า)

อนิสมฺม กตํ กมฺมํ อนวตฺถาย จินฺติตํ

เภสชฺชสฺเสว เวภงฺโค วิปาโก โหติ ปาปโก.

การงานที่บุคคลไม่ใคร่ครวญก่อนแล้วจึงทำ

ไม่ไตร่ตรองก่อนคิด ผลย่อมเลวทรามเหมือนยาเสื่อมคุณภาพ

นิสมฺม จ กตํ กมฺมํ สมฺมาวตฺถาย จินฺติตํ

เภสชฺชสฺเสว สมฺปตฺติ วิปาโก โหติ ภทฺรโก.

การงานที่บุคคลใคร่ครวญก่อนแล้วจึงทำ

ไตร่ตรองโดยชอบก่อนแล้วคิด

ผลย่อมเจริญเหมือนยาไม่เสื่อมคุณภาพ

อลโส คิหี กามโภคี น สาธุ

อสญฺญโต ปพฺพชิโต น สาธุ

ราชา น สาธุ อนิสมฺมการี

โย ปณฺฑิโต โกธโน ตํ น สาธุ.

คฤหัสถ์ผู้บริโภคกามเกียจคร้านไม่ดี

บรรพชิตไม่สำรวมไม่ดี

พระราชาไม่ทรงใคร่ครวญก่อนแล้วทำไม่ดี

การที่บัณฑิตโกรธไม่ดี

บรรพชิตไม่สำรวมไม่ดี

พระราชาไม่ทรงใคร่ครวญก่อนแล้วทำไม่ดี

การที่บัณฑิตโกรธไม่ดี

นิสมฺม ขตฺติโย กยิรา นานิสมฺม ทิสมฺปติ

นิสมฺมการิโน ราช ยโส กิตฺติ จ วฑฺฒติ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้าแห่งทิศ

กษัตริย์ทรงใคร่ครวญก่อนแล้วจึงควรทำ

ไม่ทรงใคร่ครวญก่อนแล้วไม่ควรตัดสิน

ยศและเกียรติย่อมเจริญแด่พระราชาผู้ทรงใคร่ครวญก่อนแล้วจึงทำ

นิสมฺม ทณฺฑํ ปณเยยฺย อิสฺสโร

เวคา กตํ ตปฺปติ ภูมิปาล

สมฺมาปณีธี จ นรสฺส อตฺถา

อนานุตปฺปา เต ภวนฺติ ปจฺฉา.

ขอเดชะพระภูมิบาล

คนผู้เป็นใหญ่ควรใคร่ครวญก่อนแล้วจึงลงอาชญา

การงานที่ทำเพราะความรีบร้อนย่อมเดือดร้อน

ส่วนประโยชน์ทั้งหลายของนรชนที่ทำด้วยจิตที่ตั้งมั่นโดยชอบ

ย่อมไม่เป็นเหตุให้เดือดร้อนในภายหลัง

อนานุตปฺปานิ หิ เย กโรนฺติ

วิภชฺช กมฺมายตนานิ โลเก

วิญฺญูปสตฺถานิ สุขุทฺรยานิ

ภวนฺติ พุทฺธานุมตานิ ตานิ.

อนึ่ง ชนเหล่าใดจัดแจงบ่อเกิดแห่งการงานในโลก

แล้วทำการงานที่ไม่เป็นเหตุให้เดือดร้อนในภายหลัง

การงานของพวกเขาวิญญูชนสรรเสริญ

มีความสุขเป็นกำไรที่ผู้รู้ทั้งหลายมีความเห็นคล้อยตาม

อาคจฺฉุํ โทวาริกา ขคฺคพนฺธา

กาสาวิยา หนฺตุ มมํ ชนินฺท

มาตุ จ (๑) องฺกสฺมิมหํ นิสินฺโน

อากฑฺฒิโต สหสา เตหิ เทว.

ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน พนักงานเฝ้าประตูที่ติดดาบ

และเพชฌฆาตมาเพื่อจะฆ่าหม่อมฉัน

อนึ่ง หม่อมฉันนั่งอยู่บนพระเพลาของพระราชมารดา

ถูกพวกเขาฉุดคร่ามาโดยทารุณ

กฏุกํ หิ สมฺพาธํ สุกิจฺฉํ ปตฺโต

มธุรํ (๑) ปิยํ ชีวิตํ ลทฺธํ (๒) ราช

กิจฺเฉนหํ อชฺช วธาย มุตฺโต

ปพฺพชฺชเมวาภิมโนหมสฺมิ.

ขอเดชะพระมหาราช หม่อมฉันประสบภัยคือความตาย

อันเผ็ดร้อนคับแคบและลำบาก

วันนี้ชีวิตอันเป็นที่รักปานดังมธุรสหม่อมฉันได้แล้ว

พ้นแล้วจากการถูกประหารได้โดยยาก

จึงมีใจมุ่งต่อการบวชอย่างเดียว

(พระราชาทรงรับสั่งเรียกพระราชเทวีมาตรัสว่า)

ปุตฺโต ตวายํ ตรุโณ สุธมฺเม

อนุกมฺปโก โสมนสฺโส กุมาโร

ตํ ยาจมาโน น ลภามิ สฺวชฺช

อรหสิ นํ ยาจิตเว ตุวมฺปิ.

แม่สุธัมมา โสมนัสกุมารบุตรของเธอนี้ยังหนุ่มอยู่ น่าเอ็นดู

วันนี้ฉันขอร้องเขาไม่สำเร็จ แม้เธอก็ควรจะขอร้องเขาดูบ้าง

(พระราชเทวีนั้นเมื่อจะส่งเสริมให้บวชจึงตรัสว่า)

รมสฺสุ ภิกฺขาจริยาย ปุตฺต

นิสมฺม ธมฺเมสุ ปริพฺพชสฺสุ

สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ

อนินฺทิโต พฺรหฺมมุเปหิ ฐานํ.

ลูกรัก เจ้าจงยินดีในภิกขาจาร

จงใคร่ครวญแล้วบวชในธรรมทั้งหลาย

จงวางอาชญาในเหล่าสัตว์ทั้งปวง

เป็นผู้ไม่ถูกนินทา เข้าถึงพรหมสถานเถิด

(ลำดับนั้น พระราชาตรัสว่า)

อจฺฉริยรูปํ (๑) วต ยาทิสญฺจ

ทุกฺขิตํ มํ ทุกฺขาปยเส สุธมฺเม

ยาจสฺสุ ปุตฺตํ อิติ วุจฺจมานา

ภิยฺโยว อุสฺสาหยเส กุมารํ.

แม่สุธัมมา คำที่เจ้ากล่าวน่าอัศจรรย์จริงหนอ

ทำเราผู้มีทุกข์อยู่แล้วให้มีทุกข์ยิ่งขึ้น

เรากล่าวแก่เธอว่า เจ้าจงขอร้องลูก

กลับทำให้พ่อกุมารมีอุตสาหะยิ่งขึ้น

(พระราชเทวีตรัสต่อไปว่า)

เย วิปฺปมุตฺตา อนวชฺชโภชิโน (๑)

ปรินิพฺพุตา โลกมิมํ จรนฺติ

ตมริยมคฺคํ ปฏิปชฺชมานํ

น อุสฺสเห วารยิตุํ กุมารํ.

พระอริยะเหล่าใดผู้หลุดพ้นแล้ว

บริโภคปัจจัยอันหาโทษมิได้

ผู้ดับกิเลสแล้ว ท่องเที่ยวไปอยู่ในโลกนี้

หม่อมฉันไม่อาจจะห้ามพ่อกุมาร

ผู้ดำเนินไปสู่ทางแห่งพระอริยะเหล่านั้นได้

(พระราชาทรงสดับพระราชเสาวนีย์นั้นแล้วจึงตรัสว่า)

อทฺธา หเว เสวิตพฺพา สปญฺญา

พหุสฺสุตา เย พหุฐานจินฺติโน

เยสายํ สุตฺวาน สุภาสิตานิ

อปฺโปสฺสุกฺกา วีตโสกา สุธมฺมาติ.

โสมนสฺสชาตกํ นวมํ.

ชนเหล่าใดมีปัญญา เป็นพหูสูต

คิดเหตุการณ์ได้เป็นอันมาก

พระนางสุธัมมานี้สดับคำอันเป็นสุภาษิตของชนเหล่าใด

แล้วเป็นผู้มีความขวนขวายน้อย

ปราศจากความเศร้าโศก

ชนเหล่านั้นเราควรคบโดยแท้

โสมนัสสชาดกที่ ๙ จบ