๑๒. ปัญจปัณฑิตชาดก เล่ม ๒๗

๑๒. ปัญจบัณฑิตชาดก

ว่าด้วยความลับอันไม่ควรเปิดเผย

[๒๒๒๘] ท่านทั้งหลายผู้เป็นบัณฑิตทั้ง ๕ คนมาพร้อมกันแล้ว ท่านทั้งหลายจงพิจารณาปัญหานั้นบุคคลควรเปิดเผยข้อความที่ควรติเตียน หรือควรสรรเสริญ แก่ใคร.

[๒๒๒๙] ข้าแต่พระจอมภูมิบาล พระองค์จง

ตรัสเปิดเผยก่อน พระองค์เป็นผู้ชุบเลี้ยงพวกข้าพระองค์ ทรงอดทนต่อกรณียกิจอันหนัก เชิญตรัสก่อนข้าแต่จอมประชาชน ข้าพระองค์ผู้เป็นนักปราชญ์ ทั้ง๕ คน จักพิจารณาสิ่งที่พอพระทัย และเหตุที่ชอบพระทัยของพระองค์ แล้วจักกราบทูลในภายหลัง.

[๒๒๓๐] สามีควรเปิดเผยข้อความที่ควรติเตียนหรือควรสรรเสริญ อันเป็นเนื้อความลับ แก่ภรรยาผู้มีศีล ไม่ยอมให้บุรุษอื่นลักสัมผัส คล้อยตามอำนาจความพอใจของสามี เป็นที่รักที่พอใจของสามี.

[๒๒๓๑] (เสนกบัณฑิตทูลว่า) บุคคลควรเปิด-

เผยข้อความที่ควรติเตียน หรือควรสรรเสริญ อันเป็นเนื้อความลับ แก่สหายผู้เป็นที่ระลึกเป็นคติ และเป็นที่พึ่งของสหาย ผู้ได้รับความทุกข์ลำบากได้.

[๒๒๓๒] (ปุกกุสบัณฑิตทูลว่า) บุคคลควรเปิด-เผยข้อความที่ควรติเตียน หรือควรสรรเสริญ อันเป็นเนื้อความลับ แก่พี่น้องซึ่งเป็นพี่ใหญ่ พี่กลางหรือน้อง ถ้าเขาตั้งอยู่ในศีล มีจิตตั้งมั่น.

[๒๒๓๓] (กามินทบัณฑิตทูลว่า) บิดาควรเปิด-เผยข้อความที่ควรติเตียน หรือความสรรเสริญอันเป็นเนื้อความลับ แก่บุตรผู้ดำเนินไปตามใจของบิดาเป็นอนุญาตบุตร มีปัญญาไม่ทรามกว่าบิดา.

[๒๒๓๔] (เทวินทบัณฑิตทูลว่า) ข้าแต่พระจอมประการาษฎร์ ผู้ประเสริฐกว่ามนุษย์นิกร บุตรควร-เปิดเผยข้อความที่ควรติเตียน หรือควรสรรเสริญอันเป็นเนื้อความลับ แก่มารดาผู้เลี้ยงดูบุตร ด้วยความพอใจรักใคร่.

[๒๒๓๕] (มโหสถทูลว่า) การปกปิดความลับเอาไว้นั่นแหละเป็นความดี การเปิดเผยความลับบัณฑิตไม่สรรเสริญเลย นักปราชญ์พึงอดกลั้น ในเมื่อประ-โยชน์ยังไม่สำเร็จ เมื่อประโยชน์สำเร็จแล้ว พึงกล่าวตามสบาย.

[๒๒๓๖] ข้าแต่พระราชาผู้ประเสริฐ พระองค์

ทรงมีพระมนัสวิปริตไปอย่างไรหรือ ข้าแต่พระจอม-ประชากร หม่อมฉัน ขอฟังพระดำรัสของพระองค์พระองค์ทรงดำริอย่างไรหรือ จึงทรงโทมนัสข้าแต่สมมติเทพ ความผิดของหม่อมฉันไม่มีเลยหรือ.

[๒๒๓๗] มโหสถจะถูกฆ่าเพราะปัญหา เพราะมโหสถผู้มีปัญญาดังแผ่นดินฉันสั่งให้ฆ่าแล้ว ฉันคิดถึงเรื่องนั้นจึงโทมนัส ดูก่อนพระเทวี ความผิดของเธอไม่มีเลย.

[๒๒๓๘] เจ้าไปตั้งแต่หัวค่ำ มาเอาจนบัดนี้

ใจของเจ้ารังเกียจ เพราะได้ฟังอะไรหรือ ดูก่อนเจ้าผู้มีปัญญาดังแผ่นดิน ใครได้พูดอะไรแก่เจ้า เราจะขอฟังคำของเจ้า เชิญเจ้าบอกแก่เรา.

[๒๒๓๙] มโหสถจะถูกฆ่าเพราะปัญหา ข้าแต่

พระจอมประชากร ในกาลใด พระองค์เสด็จอยู่ในที่ลับ ได้ตรัสความลับกับพระอัครมเหสีเมื่อหัวค่ำความลับของพระองค์นั้นได้เปิดเผยแล้ว ข้าพระบาทได้ฟังแล้วในกาลนั้น.

[๒๒๔๐] เสนกบัณฑิตได้ทำกรรมอันลามก อัน

ไม่ใช่กรรมของสัตบุรุษ ในสวนไม้รัง อยู่ในที่ลับแล้วได้บอกเรื่องนั้นแก่สหายคนหนึ่ง กรรมอันลามกนั้นเป็นความลับ อันเสนกบัณฑิตได้เปิดเผยแล้ว ข้า-พระบาทได้ฟังแล้ว.

[๒๒๔๑] ข้าแต่พระจอมประชานิกร โรคเรื้อนเกิดขึ้นแก่ปุกกุสบุรุษของพระองค์ เป็นโรคที่ไม่สมควรจะใกล้ชิดพระราชา ปุกกุสะอยู่ในที่ลับ ได้แจ้งเรื่องนี้แก่น้องชาย ความลับอันนั้นปุกกุสะเปิดเผยแล้ว ข้าพระบาทได้ฟังแล้ว.

[๒๒๔๒] กามินท์นี้ เป็นคนอาพาธ ลามก

ถูกยักษ์ชื่อนรเทพสิงแล้ว อยู่ในที่ลับ ได้แจ้งเรื่องนี้แก่บุตร ความลับนั้นอันกามินท์ได้เปิดเผยแล้วข้าพระบาทได้ฟังแล้ว.

[๒๒๔๓] ท้าวสักกเทวราช ได้ประทานมณีรัตน์อื่นโอฬาร มีคด ๘ คด แก่พระอัยกาของพระองค์เดี๋ยวนี้ มณีรัตน์นั้นได้ตกถึงมือของเทวินท์แล้ว ก็เทวินท์อยู่ในที่ลับ ได้แจ้งเรื่องนั้นแก่มารดา ความลับนั้น อันเทวินท์ได้เปิดเผยแล้ว ข้าพระบาทได้ฟังแล้ว.

[๒๒๔๔] การปกปิดความลับเอาไว้นั่นแหละเป็นความดี การเปิดเผยความลับบัณฑิตไม่สรรเสริญเลย นักปราชญ์พึงอดกลั้นไว้ในเมื่อประโยชน์ยังไม่สำเร็จ เมื่อประโยชน์สำเร็จแล้ว พึงกล่าวตามสบายไม่ควรเปิดเผยความลับเลย ควรรักษาความลับนั้นไว้เหมือนรักษาขุมทรัพย์ ฉะนั้น ความลับอันบุคคลผู้รู้แจ่มแจ้ง ไม่เปิดเผยนั่นแหละเป็นความดี บัณฑิตไม่ควรบอกความลับแก่สตรี และแก่คนที่ไม่ใช่มิตรกับอย่าบอกความในใจแก่คนที่ถูกอามิสลากไป และแก่คนที่ไม่ใช่มิตร บัณฑิตย่อมอดทนคำด่า คำบริภาษและการประหารของตนผู้รู้ความลับ ซึ่งคนอื่นไม่รู้เพราะกลัวจะขยายความลับที่คิดไว้ เหมือนคนที่เป็นทาส อดทนต่อคำด่าว่าเป็นต้นของนาย ฉะนั้น ชน

ทั้งหลายผู้รู้ความลับที่ปรึกษากันของคน ๆ หนึ่งเพียงใด ความสะดุ้งความหวาดกลัวของคนนั้น ย่อมเกิดขึ้นเพียงนั้น เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควรเปิดเผยความลับเลย บุคคลจะพูดความลับในเวลากลางวันควรหาโอกาสที่เงียบสงัด เมื่อจะพูดความลับในเวลาค่ำคืน อย่าปล่อยเสียงให้เกินขอบเขต เพราะว่า คนแอบฟังจะได้ยินความลับที่ปรึกษากัน เพราะฉะนั้นความลับที่ปรึกษากัน ก็จะพลันถึงความแพร่งพรายทันที.

จบปัญจบัณฑิตชาดกที่ ๑๒

อรรถกถาปัญจบัณฑิตชาดก

ปัญจบัณฑิตชาดก จักมีพิสดารในมหาอุมมังคชาดก.

จบอรรถกถาปัญจบัณฑิตชาดก

๑๓. หัตถิปาลชาดก

ว่าด้วยกาลเวลาไม่คอยใคร

[๒๒๔๕] นานทีเดียวข้าพเจ้าเพิ่งได้พบเห็นผู้มี-ผิวพรรณดังเทพเจ้า มุ่นชฎาใหญ่ ทรงไว้ซึ่งหาบคอนผู้ทรมานกิเลสดังเปลือกตมแล้ว ผู้ย้อมเศียรเกล้า.

นานนักหนา ข้าพเจ้าเพิ่งได้เห็น พระฤาษีผู้ยินดี

ในธรรมคุณ นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ครองผ้าคากรองปกปิดโดยรอบ.

ขอท่านผู้เจริญจงรับอาสนะ น้ำ ผ้าเช็ดหน้า

และน้ำมันทาเท้าของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าขอต้อนรับท่านด้วยสิ่งของมีค่ามาก ได้กรุณารับของมีค่ามากของข้าพเจ้าเถิด.

[๒๒๔๖] (ปุโรหิต กล่าวว่า) หัตถิปาละลูกรัก

เจ้าจงเรียนวิชา และจงแสวงหาทรัพย์ จงปลูกฝังบุตรและธิดา ให้ดำรงอยู่ในเรือนเสียก่อน แล้วจึงบริโภคกลิ่น รส และวัตถุกามทั้งปวงเถิด กิจที่จะอยู่ป่าเมื่อเวลาแก่สำเร็จประโยชน์ดี มุนีใด บวชในกาลเช่นนี้ได้ มุนีนั้น พระอริยเจ้าสรรเสริญ.

[๒๒๔๗] (หัตถิปาลกุมารกล่าวว่า) วิชาเป็นของไม่จริงและลาภคือทรัพย์ก็ไม่จริง ใคร ๆ จะห้ามความชราด้วยลาภคือบุตรไม่ได้เลย สัตบุรุษทั้งหลายสอน