๑๐. จัมเปยยชาดก เล่ม ๒๗

๑๐. จัมเปยยชาดก (๕๐๖)

ว่าด้วยพญานาคโพธิสัตว์บำเพ็ญตบะเพื่อเกิดเป็นมนุษย์

(พระราชาทอดพระเนตรเห็นนางนาคสุมนาอยู่ในอากาศ จึงตรัสถาม ว่า)

{๒๑๘๐} [๒๔๕๘] แม่นางเป็นใคร ช่างงามสุกใสดุจสายฟ้าและดาวประจำรุ่ง เรา ไม่รู้จักแม่นางว่าเป็นเทวดา หรือคนธรรพ์ หรือเป็นหญิงมนุษย์

(นางนาคสุมนาตอบว่า)

{๒๑๘๑} [๒๔๕๙] ขอเดชะมหาราชา หม่อน <*> ฉันหาใช่เทวดา คนธรรพ์ หรือ หญิงมนุษย์ไม่หม่อมฉันเป็นนางนาคกัญญาเพราะมีเหตุ อย่างหนึ่งจึงได้มาพระนครนี้

(พระราชาตรัสถามว่า)

{๒๑๘๒} [๒๔๖๐] แม่นางดูมีจิตฟั่นเฟือนมีอินทรีย์เศร้าหมองมีหยาดนํ้าตา ไหลออกจากดวงตาทั้งสองของเธอ ดูก่อนแม่นาง อะไรของเธอ หายไปหรือว่าเธอปรารถนาอะไรจึงได้มาเมืองนี้ เชิญเธอ บอกมา

(นางนาคสุมนาตอบว่า)

{๒๑๘๓} [๒๔๖๑] ขอเดชะพระจอมชนมหาชนเขาเรียกสัตว์ใดว่าอุรคชาติผู้มีเดชสูงส่งบ้าง เรียกว่าพญานาคบ้าง บุรุษผู้ต้องการเลี้ยงชีพ ได้จับพญานาคนั้นมา พญานาคนั้นแหละเป็นสามีของหม่อมฉัน ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดปล่อยพญานาคนั้นจากเครื่อง พันธนาการด้วยเถิด

(พระราชาตรัสถามว่า)

{๒๑๘๔} [๒๔๖๒] แม่นางนาคกัญญา พญานาคนี้ประกอบไปด้วยกำลังอันแรงกล้า ไฉนจึงตกอยู่ในเงื้อมมือของชายวณิพกได้เล่าเราอยากรู้ถึง การที่พญานาคถูกกระทำจนถูกจับมาได้ขอแม่นางจงบอก ความข้อนั้นแก่เราเถิด

(นางนาคสุมนาตอบว่า)

{๒๑๘๕} [๒๔๖๓] แท้จริง พญานาคนั้นประกอบด้วยกำลังอันแรงกล้า จะทำแม้พระนครให้เป็นเถ้าธุลีไปก็ได้แต่เพราะพญานาคนั้นเคารพ นบนอบพระธรรม ฉะนั้น จึงได้บากบั่นบำเพ็ญตบะ

{๒๑๘๖} [๒๔๖๔] ขอเดชะพระราชา พญานาคอธิษฐานรักษาอุโบสถในดิถีที่ ๑๔ ค่ำ และดิถี ๑๕ ค่ำ นอนอยู่ใกล้ทางสี่แยก ชายหมองูผู้ ต้องการเลี้ยงชีพจึงจับพญานาคนั้นได้ พญานาคนี้เป็นสามีของหม่อมฉัน ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดปล่อยพญานาค นั้นจากเครื่องพันธนาการด้วยเถิด เพคะ{๒๑๘๗} [๒๔๖๕] สนมนารีถึง ๑๖,๐๐๐ นาง ล้วนสวมใส่กุณฑลแก้วมณี นอนขนดอยู่ในห้องวารี แม้สนมนารีเหล่านั้นก็ยึดถือพญานาคนั้นเป็นที่พึ่ง

{๒๑๘๘} [๒๔๖๖] ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดปล่อยพญานาคนั้นโดยธรรม ไม่มีความรุนแรงด้วยบ้านส่วย ๑๐๐ บ้าน ทอง ๑๐๐ แท่ง และโค ๑๐๐ ตัว ขอให้พญานาคผู้ต้องการบุญจงได้รับการปล่อยตัว ท่องเที่ยวไป จงได้รอดพ้นจากเครื่องพันธนาการด้วยเถิด เพคะ

(พระราชาตรัสว่า)

[๒๔๖๗] เราจะปล่อยพญานาคนี้ไปโดยธรรมไม่มีความรุนแรงด้วยบ้าน ส่วย ๑๐๐ บ้าน ทอง ๑๐๐ แท่ง โค ๑๐๐ ตัว ขอให้พญานาค ผู้ต้องการบุญจงได้รับการปล่อยตัวท่องเที่ยวไป จงได้รอดพ้น จากเครื่องพันธนาการเสียที

[๒๔๖๘] ดูก่อนนายพราน ฉันจะให้ทอง ๑๐๐ แท่ง กุณฑลแก้วมณี ราคามาก บัลลังก์สี่เหลี่ยมสีดังดอกผักตบ

[๒๔๖๙] ภรรยารูปงาม ๒ คน และโคอุสภะ ๑๐๐ ตัวแก่ท่าน ขอให้ พญานาคผู้ต้องการบุญจงได้รับการปล่อยตัวท่องเที่ยวไป จงได้ รอดพัน <*> จากเครื่องพันธนาการเถิด

(นายพรานกราบทูลพระราชาว่า)

{๒๑๘๙} [๒๔๗๐] ขอเดชะพระจอมชน พระองค์แม้จะไม่พระราชทานสิ่งไรเลย เพียงแต่รับสั่งให้ปล่อยเท่านั้นข้าพระพุทธเจ้าก็จะปล่อย พญานาคนั้นจากเครื่องพันธนาการทันที ขอให้พญานาค ผู้ต้องการบุญจงได้รับการปล่อยตัวท่องเที่ยวไป จงได้รอดพ้น จากเครื่องพันธนาการเถิด(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๒๑๙๐} [๒๔๗๑] พญานาคจัมเปยยะหลุดพ้นมาได้แล้วจึงกราบทูลพระราชา ว่า ‘ขอเดชะพระเจ้ากาสี ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญแห่งกาสิกรัฐ ข้าพระพุทธเจ้า ขอนมัสการแด่พระองค์ ข้าพระพุทธเจ้าขอประคองอัญชลีแด่พระองค์ ขอเชิญเสด็จทอดพระเนตรนิเวศน์ของข้าพระพุทธเจ้าดูบ้างเถิด พระเจ้าข้า’

(พระราชาตรัสว่า)

{๒๑๙๑} [๒๔๗๒] ดูก่อนพญานาค แท้จริง คนทั้งหลายเขากล่าวถึงการที่มนุษย์ จะพึงคุ้นเคยกับพวกอมนุษย์ว่าคุ้นเคยกันได้ยากก็ถ้าท่าน ขอร้องเราถึงเรื่องนั้นเราก็อยากจะขอไปทัศนานิเวศน์ของท่านบ้าง(พญานาคจัมเปยยะผู้เป็นโพธิสัตว์กระทำปฏิญญาเพื่อให้พระราชา ทรงเชื่อว่า)

{๒๑๙๒} [๒๔๗๓] ขอเดชะ ถึงหากลมจะพึงพัดพาภูเขาไป ดวงจันทร์และดวง อาทิตย์จะพึงเผาผลาญแผ่นดินไปแม่นํ้าทุกสายจะพึงไหล ทวนกระแสได้ ข้าพระพุทธเจ้าก็จะไม่กล่าวคำเท็จเลย[๒๔๗๔] ขอเดชะ ถึงท้องฟ้าจะพึงแตกดับไป ทะเลจะพึงเหือดแห้งไป มหาปฐพีซึ่งมีนามว่าภูตธราและวสุนธราจะพึงม้วนตัวภูเขา พระสุเมรุจะพึงถอนขึ้นทั้งรากข้าพระพุทธเจ้าก็จะไม่กล่าวคำเท็จเลย(พระราชาไม่ทรงเชื่อ จึงตรัสซํ้าอีกว่า)

{๒๑๙๓} [๒๔๗๕] ดูก่อนพญานาค แท้จริง คนทั้งหลายเขากล่าวถึงการที่มนุษย์ จะพึงคุ้นเคยกับพวกอมนุษย์ว่าคุ้นเคยกันได้ยากก็ถ้าท่าน ขอร้องเราถึงเรื่องนั้น เราก็อยากจะไปทัศนานิเวศน์ของท่านบ้าง{๒๑๙๔} [๒๔๗๖] ท่านเป็นผู้มีพิษร้ายแรงยิ่งนัก มีเดชมาก ทั้งโกรธง่าย ท่านหลุดพ้นจากเครื่องพันธนาการมาได้ก็เพราะเราท่านควรจะรู้ คุณที่เราทำให้แก่ท่าน

(พญานาคโพธิสัตว์กระทำปฏิญญาอีกว่า)

{๒๑๙๕} [๒๔๗๗] ผู้ที่ถูกคุมขังอยู่ในกระเช้าจนเกือบจะถึงความตาย หากยังไม่รู้จักอุปการคุณที่พระองค์ทรงทำแล้วเช่นนั้น ก็ขอให้หมกไหม้อยู่ในนรกอันร้ายกาจ อย่าได้รับความสำราญกายสักหน่อยหนึ่งเลย(พระราชาทรงชมเชยพญานาคโพธิสัตว์ว่า)

{๒๑๙๖} [๒๔๗๘] คำปฏิญญาของท่านนั้นขอให้เป็นจริงเถิดท่านอย่าได้มีความโกรธ อย่าผูกโกรธไว้ และขอให้ครุฑทั้งหลายจงละเว้นตระกูล นาคของท่านทั้งมวล เหมือนคนหลีกเว้นไฟในฤดูร้อนฉะนั้น(แม้พญานาคโพธิสัตว์ก็ชมเชยพระราชาว่า)

{๒๑๙๗} [๒๔๗๙] ข้าแต่พระจอมชน พระองค์ทรงเอ็นดูตระกูลนาคเสมือน มารดาเอ็นดูลูกโทนผู้เป็นสุดที่รักฉะนั้นข้าพระพุทธเจ้ากับ ตระกูลนาคจะขอทำการรับใช้อย่างยอดยิ่งแด่พระองค์

(พระราชาทรงประสงค์จะเสด็จไปยังนาคพิภพ จึงตรัสว่า)

{๒๑๙๘} [๒๔๘๐] เจ้าพนักงานรถจงตระเตรียมราชรถอันงามวิจิตรจงเทียมม้า อัสดรที่เกิดจากแคว้นกัมโพชะ ซึ่งฝึกหัดมาอย่างดีแล้ว และ เจ้าพนักงานช้างจงผูกช้างประเสริฐทั้งหลายให้งดงามไปด้วย สุวรรณวัตถาภรณ์ เราจะไปเยี่ยมนิเวศน์ของพญานาค(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๒๑๙๙} [๒๔๘๑] พนักงานเภรี ตะโพน บัณเฑาะว์ และแตรสังข์ต่างประโคม ถวายแด่พระเจ้าอุคคเสนราช พระราชาทรงแวดล้อมด้วยสนม นารีเสด็จไปในท่ามกลางหมู่สนมนารีงามสง่ายิ่งนัก

{๒๒๐๐} [๒๔๘๒] พระมิ่งขวัญของชาวกาสีทอดพระเนตรเห็นภูมิภาคอันงามวิจิตร ลาดด้วยทรายทองทั้งสุวรรณปราสาทก็ปูลาดไปด้วยแผ่นแก้วไพฑูรย์

[๒๔๘๓] ท้าวเธอเสด็จเข้าไปสู่นิเวศน์ของจัมเปยยนาคราชที่ประดับประดา งามผ่องผุดดุจแสงดวงอาทิตย์ มีรัศมีดังสายฟ้าในกลุ่มเมฆ

[๒๔๘๔] พระเจ้ากาสิกราชทรงทอดพระเนตรจนทั่วนิเวศน์ของจัมเปยย นาคราชอันดาษดาไปด้วยรุกขชาตินานาพันธุ์หอมฟุ้งไปด้วย กลิ่นทิพย์นานาชนิด

[๒๔๘๕] เมื่อพระเจ้ากาสิกราชเสด็จเข้าไปในนิเวศน์ของจัมเปยยนาคราช ทิพยดนตรีก็บรรเลง และเหล่านางนาคกัญญาต่างก็ฟ้อนรำขับ ร้องถวาย

[๒๔๘๖] พระเจ้ากาสิกราชเสด็จขึ้นนิเวศน์ซึ่งมีหมู่นางนาคกัญญาตามเสด็จ ทรงพอพระทัยประทับนั่งบนพระแท่นทองมีพนักพิง ชะโลมทา ด้วยแก่นจันทน์ทิพย์

{๒๒๐๑} [๒๔๘๗] พระเจ้ากาสิกราชนั้นครั้นเสวยสมบัติและทรงรื่นรมย์อยู่ ในนาคพิภพนั้นแล้ว ได้ตรัสถามจัมเปยยนาคราชว่า ‘วิมานอัน ประเสริฐของท่านเหล่านี้มีรัศมีดังดวงอาทิตย์ งามผุดผ่อง วิมาน เช่นนี้ไม่มีในมนุษยโลก ดูก่อนพญาพญานาค ท่านจะบำเพ็ญ ตบะไปเพื่อประโยชน์อะไรอีกเล่า[๒๔๘๘] นางนาคกัญญาเหล่านั้นล้วนสวมใส่กำไลทอง นุ่งห่มเรียบร้อย มีนิ้วมือกลมกลึง ฝ่ามือฝ่าเท้าแดงงาม ผิวพรรณไม่ด้อยเลย พากันยกทิพยปานะมาถวายให้พระองค์เสวย เหล่านารีเช่นนี้ จะได้มีอยู่ในมนุษยโลกก็หาไม่ ดูก่อนพญาพญานาค ท่านจะ บำเพ็ญตบะไปเพื่อประโยชน์อะไรอีกเล่า

[๒๔๘๙] อนึ่ง มหานทีอันชุ่มชื่น ดาษดื่นไปด้วยปลาโลมาหลายหลาก มีนกเงือกร้องระงมมีท่าราบเรียบแม่น้ำเช่นนี้จะได้มีอยู่ ในมนุษยโลกก็หาไม่ดูก่อนพญาพญานาคท่านจะบำเพ็ญ ตบะไปเพื่อประโยชน์อะไรอีกเล่า[๒๔๙๐] ฝูงนกกระเรียน ฝูงนกยูง ฝูงหงส์ และฝูงนกดุเหว่าทิพย์ซึ่งมี เสียงไพเราะจับใจต่างก็โผผินบินไปมา สกุณาเช่นนี้จะได้มีอยู่ ในมนุษยโลกก็หาไม่ ดูก่อนพญานาค ท่านจะบำเพ็ญตบะไป เพื่อประโยชน์อะไรอีกเล่า[๒๔๙๑] ต้นมะม่วง ต้นสาละ หมากเม่าควาย ต้นหว้า ต้นราชพฤกษ์ และแคฝอย ผลิดอกออกผลเป็นพวง ๆ ทิพยรุกขชาติเช่นนี้จะ ได้มีอยู่ในมนุษยโลกก็หาไม่ ดูก่อนพญานาค ท่านจะบำเพ็ญ ตบะไปเพื่อประโยชน์อะไรอีกเล่า[๒๔๙๒] อนึ่ง ทิพยสุคนธ์รอบ ๆ สระโบกขรณีเหล่านี้หอมฟุ้งอยู่เป็นนิจ ทิพยสุคนธ์เช่นนี้จะได้มีอยู่ในมนุษยโลกก็หาไม่ ดูก่อนพญานาค ท่านจะบำเพ็ญตบะไปเพื่อประโยชน์อะไรอีกเล่า(พญานาคโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๒๒๐๒} [๒๔๙๓] ข้าแต่พระจอมชน ข้าพระพุทธเจ้าจะได้บำเพ็ญตบะเพราะเหตุแห่งบุตร เพราะเหตุแห่งทรัพย์ หรือแม้เพราะเหตุแห่งอายุก็หาไม่ แต่เพราะข้าพระพุทธเจ้าปรารถนากำเนิดมนุษย์ ฉะนั้น จึงได้บากบั่นบำเพ็ญตบะ(พระราชาทรงชมเชยพญานาคโพธิสัตว์ว่า)

{๒๒๐๓} [๒๔๙๔] ท่านมีดวงเนตรแดง มีรัศมีส่องแสงสว่าง ประดับตกแต่งแล้ว ปลงเกศาและมัสสุแล้ว ประพรมด้วยจุรณจันทน์แดงฉายแสงไปทั่วทิศ ดังราชาของพวกคนธรรพ์

[๒๔๙๕] ท่านเป็นผู้ประกอบด้วยเทวฤทธิ์ มีอานุภาพมาก เพียบพร้อม ไปด้วยสรรพกามารมณ์ ดูก่อนพญาพญานาค เราขอถามความ นี้กะท่าน มนุษยโลกประเสริฐกว่านาคพิภพนี้ด้วยเหตุอะไร(พญานาคโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๒๒๐๔} [๒๔๙๖] ข้าแต่พระจอมชน เว้นมนุษยโลกเสียแล้ว ความบริสุทธิ์คือ พระอมตนิพพานและความสำรวมคือศีลย่อมไม่มีข้าพระพุทธเจ้า ได้กำเนิดมนุษย์แล้วจักทำที่สุดแห่งชาติและมรณะได้แน่นอน(พระราชาตรัสว่า)

{๒๒๐๕} [๒๔๙๗] คนเราควรจะคบหาท่านผู้มีปัญญา เป็นพหูสูตตรึกตรอง เหตุการณ์ได้มากทีเดียว ดูก่อนนาคราช เราได้เห็นเหล่านาง นาคกัญญาของท่านและตัวท่านแล้วจักทำบุญให้มาก(พญานาคโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๒๒๐๖} [๒๔๙๘] คนเราควรจะคบหาท่านผู้มีปัญญา เป็นพหูสูต คิดเหตุการณ์ได้มาก ข้าแต่พระมหาราช พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นนางนาคกัญญาและตัวข้าพระพุทธเจ้าแล้ว ขอจงทรงบำเพ็ญบุญให้มากเถิด{๒๒๐๗} [๒๔๙๙] กองเงินและกองทองของข้าพระพุทธเจ้านี้มีมากมายสูง ประมาณเท่าต้นตาลพระองค์จงรับสั่งให้พวกราชบุรุษขนไป จากนาคพิภพนี้แล้วจงรับสั่งให้สร้างพระราชวังด้วยทองให้ สร้างกำแพงด้วยเงินเถิด[๒๕๐๐] นี้กองแก้วมุกดาปนด้วยแก้วไพฑูรย์ ๕,๐๐๐ เล่มเกวียน พระองค์จงรับสั่งให้ราชบุรุษขนไปจากนาคพิภพนี้แล้วให้ลาดลง

ณ ภูมิภาคภายในพระราชฐาน ภูมิภาคภายในพระราชฐาน ก็จักปราศจากเปือกตมและละอองธุลี

[๒๕๐๑] ข้าแต่พระราชาผู้ประเสริฐผู้ทรงพระปรีชาอันลํ้าเลิศ ขอ พระองค์โปรดเสวยราชสมบัติครอบครองพระนครพาราณสีอันมั่งคั่ง สมบูรณ์ สง่างามลํ้าเลิศดุจทิพยวิมานเห็นปานฉะนี้เถิด พระเจ้าข้า

๑๑. มหาปโลภนชาดก (๕๐๗)

ว่าด้วยหญิงเป็นมลทินของพรหมจรรย์

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าเรื่องในอดีตว่า)

{๒๒๐๘} [๒๕๐๒] เทพบุตรผู้มีฤทธิ์มากองค์หนึ่งจุติจากพรหมโลกแล้วมาเกิดเป็น โอรสของพระราชาผู้ทรงดำรงอยู่ในราชสมบัติที่เพียบพร้อม ด้วยสรรพกามคุณ[๒๕๐๓] กามก็ดี กามสัญญาก็ดีมิได้มีในพรหมโลก พระราชกุมารนั้น จึงรังเกียจกามคุณทั้งหลายเพราะสัญญานั้นนั่นเอง

[๒๕๐๔] พระราชบิดารับสั่งให้สร้างพระตำหนักบำเพ็ญฌานไว้ภายใน พระราชฐานสำหรับพระราชกุมารนั้นทรงหลีกเร้นบำเพ็ญ ฌานในพระตำหนักนั้นพระองค์เดียว[๒๕๐๕] พระราชาทรงอัดอั้นด้วยความเสียพระทัยถึงพระโอรสทรง คร่ำครวญว่า ‘ลูกคนเดียวของเรานี้ไม่บริโภคกามารมณ์เลย’