๔. ขัชโชปนกชาดก เล่ม ๒๗

{๗๖๔} [๗๗๒] เพราะว่าบุคคลทำสิ่งใดได้ ก็พึงพูดถึงเฉพาะสิ่งนั้น ทำสิ่งใดไม่ได้ ก็ไม่พึงพูดถึงสิ่งนั้น ผู้ที่ไม่ทำ ดีแต่พูด บัณฑิตทั้ง หลายเขารู้กันทั่วไป

{๗๖๕} [๗๗๓] ผู้ใดไม่ยอมเผลอตัว มุ่งความแตกร้าว จ้องจับผิดเป็นประจำ ผู้นั้นไม่ชื่อว่าเป็นมิตร แต่บุคคลนอนใจได้ในผู้ใดเหมือนบุตร นอนแนบอกมารดา และผู้ใดอันผู้อื่นยุให้แตกแยกไม่ได้ ผู้นั้น ชื่อว่ามิตรแท้{๗๖๖} [๗๗๔] กุลบุตรผู้หวังผลอานิสงส์ เมื่อนำพาธุระ (คือทาน ศีล ภาวนา มิตรภาพ) ของลูกผู้ชายไป ย่อมทำฐานะที่ทำความปราโมทย์ นำความสรรเสริญมาให้ นำสุขมาให้ให้เจริญได้{๗๖๗} [๗๗๕] บุคคลได้ดื่มรสอันเกิดจากวิเวก รสแห่งความสงบ และรสคือ ธรรมปีติ ย่อมเป็นผู้ไม่มีความกระวนกระวาย เป็นผู้หมดบาป

๔. ขัชโชปนกชาดก (๓๖๔)

ว่าด้วยเห็นหิ่งห้อยว่าเป็นไฟ

(เทวดาคุกคามพระราชาแล้วได้กล่าวสอนว่า)

{๗๖๘} [๗๗๖] ใครหนอ เมื่อไฟมีอยู่ ยังเที่ยวแสวงหาไฟอีก เห็นหิ่งห้อย ในเวลากลางคืน ก็มาสำคัญว่าเป็นไฟ

{๗๖๙} [๗๗๗] บุคคลนั้นเอาก้อนโคมัยและหญ้ามาขยี้จนละเอียดแล้วโปรยลง บนหิ่งห้อยเพื่อจะให้เกิดไฟด้วยความสำคัญที่วิปริตก็ไม่ สามารถจะให้ไฟลุกได้ ฉันใด

{๗๗๐} [๗๗๘] คนโง่เขลาย่อมไม่ได้สิ่งที่ต้องประสงค์โดยมิใช่อุบาย นมโคย่อมไม่มีที่เขาโค คนรีดนมโคจากเขาโคก็ย่อมไม่ได้นม ฉันนั้น{๗๗๑} [๗๗๙] ชนทั้งหลายย่อมบรรลุลึงประโยชน์ด้วยอุบายต่างๆ คือ ด้วยการข่มศัตรูและด้วยการยกย่องมิตร

{๗๗๒} [๗๘๐] พระเจ้าแผ่นดินทั้งหลายย่อมครอบครองแผ่นดินอยู่ได้ก็ด้วย การได้อำมาตย์ผู้เป็นประมุขของเสนี (เหล่าทหาร) และด้วย การแนะนำของอำมาตย์ผู้เป็นราชวัลลภ

๕. อหิตุณฑิกชาดก (๓๖๕)

ว่าด้วยลิงกับหมองู

(หมองูพูดกะลิงว่า)

{๗๗๓} [๗๘๑] นี่สหายผู้มีใบหน้างาม เราเป็นนักเลงสะกา แพ้เขาเพราะลูกสะกาเจ้าจงทิ้งมะม่วงสุกลงมาบ้างเราจะได้บริโภคความ เพียรของท่านบ้าง(ลิงได้ฟังแล้วก็กล่าวว่า)

{๗๗๔} [๗๘๒] สหายเอ๋ยท่านมากล่าวมุสาสรรเสริญเราด้วยเรื่องที่ไม่มีจริง ขึ้นชื่อว่าลิงที่มีใบหน้างาม ท่านเคยได้ยินหรือเคยได้เห็นที่ไหนมาบ้าง{๗๗๕} [๗๘๓] นี่หมองู ท่านทำกรรมใดไว้กะเรากรรมนั้นย่อมปรากฏอยู่ ในหัวใจของเราจนวันนี้ ท่านเข้าไปยังตลาดขายข้าวเปลือก เมาสุราแล้วตีเราผู้กำลังหิวโหยถึง ๓ ครั้ง