มณิกุณฑลวรรค

ชินฺโน รฏฺฐสฺสมณิกุณฺฑเล จ ๑

ปุตฺเต จ ทาเร จ ตเถว ชินฺโน ๒

สพฺเพสุ โภเคสุ อเสสเกสุ ๓

กสฺมา น สนฺตปฺปสิ โสกกาเล ฯ

พระองค์ละแว่นแคว้น ม้า กุณฑล และแก้วมณี อนึ่ง ยังทรงละพระราชบุตร และเหล่าพระสนมเสียได้ เมื่อโภคสมบัติทั้งสิ้นของพระองค์ ไม่มีเหลือเลย เหตุไฉน พระองค์จึงไม่ทรงเดือดร้อน ในคราวที่มหาชนพากันเศร้าโศกอยู่เล่า?.

ปุพฺเพว มจฺจํ วิชหนฺติ โภคา

มจฺโจ วา เต ๔ ปุพฺพตรํ ชหาติ

อสสฺสตา โภคิโน กามกามิ

ตสฺมา น โสจามหํ โสกกาเล ฯ

โภคสมบัติย่อมละทิ้งสัตว์ไปเสียก่อนก็มี บางทีสัตว์ย่อมละทิ้งโภคสมบัติเหล่านั้นไปก่อนก็มี ดูกรพระองค์ผู้ใคร่ในกามารมณ์ โภคสมบัติที่บริโภคกันอยู่ เป็นของไม่แน่นอน เพราะฉะนั้น หม่อมฉันจึงไม่เดือดร้อน ในคราวที่มหาชนพากันเศร้าโศกอยู่.

อุเทติ ปูเรติ ขียติ ๕ จนฺโท

อตฺถงฺคเมตฺวาน ๖ ปเลติ สูริโย

วิชิตา ๗ มยา สตฺตุก โลกธมฺมา

ตสฺมา น โสจามหํ โสกกาเล ฯ

พระจันทร์อุทัยขึ้นเต็มดวง ก็จะกลับหายสิ้นไป พระอาทิตย์กำจัดความมืด ทำโลกให้เร่าร้อนแล้วอัสดงคตไป ดูกรพระองค์ผู้เป็นศัตรูโลกธรรมทั้งหลาย หม่อมฉันชนะได้แล้ว เพราะฉะนั้น หม่อมฉันจึงไม่เดือดร้อน ในคราวที่มหาชนพากันเศร้าโศกอยู่.

อลโส คิหี กามโภคี น สาธุ

อสญฺญโต ปพฺพชิโต น สาธุ

ราชา น สาธุ อนิสมฺมการี

โย ปณฺฑิโต โกธโน ตํ น สาธุ ฯ

๑ สี. ม. ชีโน รถสฺสํ มณิกุณฺฑเล จ ฯ ๒ ม. ชีโน ฯ ๓ สี. ยุ. อเสสิเตสุ ฯ

๔ ยุ. จ เน ฯ ๕ สี. ม. อาปูเรติ เวติ ฯ ๖ สี. ม. อตฺถํ ตเปตฺวาน ฯ

๗ สี. ม. วิทิตา ฯ

คฤหัสถ์ผู้บริโภคกามคุณ เกียจคร้านก็ไม่ดี บรรพชิตไม่สำรวมก็ไม่ดีพระเจ้าแผ่นดินไม่ทรงใคร่ครวญเสียก่อนแล้วทรงทำก็ไม่ดี บัณฑิตมีความโกรธเป็นเจ้าเรือนก็ไม่ดี.

นิสมฺม ขตฺติโย กยิรา นานิสมฺม ทิสมฺปติ

นิสมฺมการิโน รญฺโญ ๑ ยโส กิตฺตี ๒ จ วฑฺฒตีติ ฯ

มณิกุณฺฑลชาตกํ ปฐมํ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้าทิศ กษัตริย์ใคร่ครวญเสียก่อนแล้วจึงทำ ไม่ใคร่ครวญเสียก่อนแล้วไม่ควรทำ อิสริยยศ บริวารยศ และเกียรติคุณของพระราชาผู้ทรงใคร่ครวญก่อนแล้วจึงทำ ย่อมเจริญขึ้น.

จบ มณิกุณฑลชาดกที่ ๑.

กินฺนุ สนฺตรมาโนว ลายิตฺวา หริตํ ติณํ

ขาท ขาทาติ ลปสิ คตสนฺตํ ชรคฺควํ

นหิ อนฺเนน ปาเนน มโต โคโณ สมุฏฺฐเห

ตฺวญฺจ ตุจฺฉํ วิลปสิ ยถาตํ ทุมฺมตี ตถา ฯ

เหตุไรหนอ เจ้าจึงเป็นเหมือนรีบด่วนเกี่ยวเอาหญ้าอันเขียวสดมาแล้วบ่นเพ้อถึงวัวแก่ผู้ปราศจากชีวิตแล้วว่า จงเคี้ยวกินเสีย วัวที่ตายแล้วจะพึงลุกขึ้นได้เพราะหญ้า และน้ำเป็นไม่มีแน่ เจ้าบ่นเพ้อไปเปล่าๆ เหมือนคนผู้ไร้ความคิด ฉะนั้น.

ตเถว ติฏฺฐติ สีสํ หตฺถปาทา จ วาลธิ

โสตา ตเถว ติฏฺฐนฺติ มญฺเญ โคโณ สมุฏฺฐเห

เนวยฺยกสฺส สีสํ วา ๓ หตฺถปาทาว ๔ ทิสฺสเร

รุทํ มตฺติกถูปสฺมึ นนุ ตฺวญฺเญว ทุมฺมติ ฯ

ศีรษะ เท้าหน้า เท้าหลัง หาง และหู ของวัว ก็ตั้งอยู่ตามที่อย่างนั้น ผมเข้าใจว่า วัวตัวนี้จะพึงลุกขึ้นได้ ศีรษะหรือมือเท้าของคุณปู่ มิได้ปรากฏเลย คุณพ่อนั่นเองมาร้องไห้อยู่ที่สถูปดิน เป็นคนไร้ความคิดมิใช่หรือ?

อาทิตฺตํ วต มํ สนฺตํ ฆตสิตฺตํว ปาวกํ

วารินา วิย โอสิญฺจํ สพฺพํ นิพฺพาปเย ทรํ

อพฺพูฬฺหํ ๕ วต เม สลฺลํ โสกํ หทยนิสฺสิตํ ๖

โย เม โสกปเรตสฺส ปิตุโสกํ อปานุทิ ฯ

๑ ม. ราช ฯ ๒ ม. กิตฺติ ฯ ๓ ม. สีสญฺจ ฯ ๔ ม. จ ฯ ๕ ม. อพฺพหี ฯ

๖ สี. ม. ยมาสิ หทยสฺสิตํ ฯ

เจ้ารดพ่อผู้เดือดร้อนยิ่งนักให้หายร้อน ยังความกระวนกระวายของพ่อให้ดับได้สิ้น เหมือนบุคคลเอาน้ำรดไฟติดเปรียงให้ดับไป ฉะนั้นเจ้ามาถอนลูกศรคือ ความโศกที่เสียบแน่นอยู่ในฤทัยของพ่อออกได้แล้วหนอ เมื่อพ่อถูกความโศกครอบงำ เจ้าได้บรรเทาความโศกถึงบิดาเสียได้.

โสหํ อพฺพูฬฺหสลฺโลสฺมิ วีตโสโก อนาวิโล

น โสจามิ น โรทามิ ตว สุตฺวาน มาณว ฯ

พ่อเป็นผู้ถอนลูกศรคือความโศกออกได้แล้ว ปราศจากความเศร้าโศกหมดความมัวหมอง ลูกรัก พ่อจะไม่เศร้าโศก จะไม่ร้องไห้ เพราะได้ฟังถ้อยคำของเจ้า.

เอวํ กโรนฺติ สปฺปญฺญา เย โหนฺติ อนุกมฺปกา

วินิวตฺเตนฺติ โสกมฺหา สุชาโต ปิตรํ ยถาติ ฯ

สุชาตชาตกํ ทุติยํ ฯ

คนผู้มีปัญญา มีใจอนุเคาะห์ ย่อมทำบุคคลให้หลุดพ้นจากความเศร้าโศกได้ เหมือนกับพ่อสุชาตบุตรของพ่อ ทำบิดาให้ล่วงพ้นจากความเศร้าโศก ฉะนั้น.

จบ สุชาตชาดกที่ ๒.

นยิทํ นิจฺจํ ภวิตพฺพํ พฺรหฺมทตฺต

เขมํ สุภิกฺขํ สุขตา ๒ จ กาเย

อตฺถจฺจเย มา อหุ สมฺปมูโฬฺห

ภินฺนปฺลโว สาครสฺเสว มชฺเฌ ฯ

ดูกรพรหมทัตตกุมาร ความเกษมสำราญ ภิกษาหารหาได้ง่าย และความเป็นผู้สำราญกายนี้ ไม่พึงมีตลอดกาลเป็นนิตย์ เมื่อประโยชน์ของตนสิ้นไป ท่านอย่าเป็นผู้ล่มจมเสียเลย เหมือนเรือแตก คนไม่ได้ที่พึ่งอาศัย ต้องจมอยู่ในท่ามกลางทะเล ฉะนั้น.

ยานิ กโรติ ปุริโส ตานิ อตฺตนิ ปสฺสติ

กลฺยาณการี กลฺยาณํ ปาปการี จ ปาปกํ

ยาทิสํ วปเต พีชํ ตาทิสํ รุหเต ๓ ผลํ ฯ

บุคคลทำกรรมใด ย่อมมองเห็นกรรมนั้นในตน ผู้ทำกรรมดี ย่อมได้ผลดี ผู้ทำกรรมชั่ว ย่อมได้ผลชั่ว บุคคลหว่านพืชเช่นใด ย่อมได้ผลเช่นนั้น.

อิทํ ตทาจริยวโจ ปาราจริโย ๔ ยทพฺรวิ

มาสฺสุ ๕ ตฺวํ อกริ ปาปํ ยนฺตํ ๖ ปจฺฉา กตํ ตเป ฯ

ปาจารย์ในปางก่อนได้กล่าวคำใดไว้ว่า ท่านอย่าได้ทำบาปกรรมที่ทำแล้วจะทำให้เดือดร้อนในภายหลังเลย คำนั้น เป็นคำสอนของอาจารย์เรา

อยเมว โส ปิงฺคิโย ๗ เวนสาโข ๘

ยมฺหิ ฆาตยึ ขตฺติยานํ สหสฺสํ

อลงฺกเต จนฺทนสารลิตฺเต ๑

ตเมว ทุกฺขํ ปจฺจาคตํ มมํ ฯ

๑ สี. ยุ. โธนสาขชาตกํ ฯ ๒ สี. สุหตา ฯ ๓ สี. ม. หรเต ฯ ๔ สี. ม. ปาราสริโย ฯ

๕ ม. มาสุ ฯ ๖ ม. ยํ ตฺวํ ฯ ๗ ม. ปิงฺคิย ฯ ๘ สี. ยุ. โธนสาโข ฯ

ปิงคิยปุโรหิตนั้น ย่อมบ่นเพ้อแสดงต้นไทรว่า มีกิ่งแผ่ไพศาล (สามารถให้ความชนะได้) เราได้ให้ฆ่ากษัตริย์ผู้ประดับด้วยราชาลังการ ลูบไล้ด้วยแก่นจันทน์แดงทั้งพันพระองค์เสีย ที่ต้นไม้ใด ต้นไม้นั้น บัดนี้ไม่อาจทำการป้องกันอะไรแก่เราได้ ความทุกข์อันนั้นแหละกลับมาสนองเราแล้ว.

สามาปิ โข จนฺทนลิตฺตคตฺตี ๒

สิงฺคูว ๓ โสภญฺชนกสฺส อุคฺคตา

อทิสฺวา กาลํ กริสฺสามิ อุพฺพรึ

ตํ เม อิโต ทุกฺขตรํ ภวิสฺสตีติ ฯ

เวนสาขชาตกํ ตติยํ ฯ

พระนางอุพพรีอัครมเหสีของเรา มีพระฉวีวรรณงามดังทองคำ ลูบไล้ตัวด้วยแก่นจันทน์แดง ย่อมงามเจริญตา เหมือนกับกิ่งไม้สิงคุอันขึ้นตรงไป ไหวสะเทือนอยู่ ฉะนั้น เรามิได้เห็นพระนางอุพพรีแล้ว คงจักต้องตายเป็นแน่ การที่เราไม่ได้เห็นพระนางอุพพรีนั้น จักเป็นทุกข์ยิ่งกว่ามรณทุกข์นี้อีก.

จบ เวนสาขชาดกที่ ๓.

อุรโคว ตจํ ชิณฺณํ หิตฺวา คจฺฉติ สนฺตนน

เอวํ สรีเร นิพฺโภเค เปเต กาลกเต สติ

ทยฺหมาโน น ชานาติ ญาตีนํ ปริเทวิตํ

ตสฺมา เอตํ น โสจามิ คโต โส ตสฺส ยา คติ ฯ

บุตรของข้าพเจ้า ละทิ้งร่างกายของตนไป ดุจงูละทิ้งคราบเก่าไป ฉะนั้นเมื่อร่างกายแห่งบุตรของข้าพเจ้าใช้อะไรไม่ได้ เมื่อบุตรของข้าพเจ้ากระทำกาละไปแล้วอย่างนี้ บุตรของข้าพเจ้าถูกเผาอยู่ ย่อมไม่รู้สึกถึงความร่ำไห้ของพวกญาติ เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่เศร้าโศกถึงเขา คติของตนมีอย่างใด เขาก็ย่อมไปสู่คติของตนอย่างนั้น.

อนพฺภิโต ๔ ตโต อาคา นานุญฺญาโต ๕ อิโต คโต

ยถาคโต ตถา คโต ตตฺถ กา ปริเทวนา

ทยฺหมาโน น ชานาติ ญาตีนํ ปริเทวิตํ

ตสฺมา เอตํ น โสจามิ คโต โส ตสฺส ยา คติ ฯ

บุตรของดิฉันนี้ ดิฉันมิได้เชื้อเชิญให้เขามาจากปรโลก เขาก็มาเองแม้เมื่อจะไปจากมนุษยโลกนี้ ดิฉันก็มิได้อนุญาตให้เขาไป เขามาอย่างใด เขาก็ไปอย่างนั้น การปริเทวนาถึงในการที่บุตรของดิฉันไปจากมนุษยโลกนั้น จะเกิดประโยชน์อะไร บุตรของดิฉันถูกเผาอยู่ ก็ไม่รู้สึกถึงความร่ำไห้ของพวกญาติ เพราะฉะนั้น ดิฉันจึงไม่เศร้าโศกถึงเขาคติของตนมีอย่างใด เขาก็ไปสู่คติของตนอย่างนั้น.

สเจ โรเท กีสา ๖ อสฺสํ ตสฺสา เม กึ ผลํ สิยา

ญาติมิตฺตสุหชฺชานํ ภิยฺโย โน อรตี สิยา

ทยฺหมาโน น ชานาติ ญาตีนํ ปริเทวิตํ

ตสฺมา เอตํ น โสจามิ คโต โส ตสฺส ยา คติ ฯ

๑ ม. จนฺทนสารานุลิตฺเต ฯ ๒ ม. สามา จ โข จนฺทนลิตฺตคตฺตา ฯ

๓ สี. ม. ลฏฺฐีว ฯ ๔ สี. อนวฺหาโต ฯ ม. อนวฺหิโต ฯ ๕ ม. อนนุญฺญาโต ฯ

๖ ม. กิสา ฯ ยุ. กิสี ฯ

เมื่อพี่ชายตายแล้ว หากว่า ดิฉันจะพึงร้องไห้ ดิฉันก็จะผ่ายผอม เมื่อดิฉันร้องไห้อยู่ จะมีผลอะไร ความไม่ยินดีจะพึงมีแก่ญาติ มิตร และสหายของดิฉันยิ่งขึ้น พี่ชายของดิฉันถูกเผาอยู่ ก็ไม่รู้สึกถึงความร่ำไห้ของพวกญาติ เพราะฉะนั้น ดิฉันจึงไม่เศร้าโศกถึงพี่ชายนั้น คติของตนมีอย่างใด เขาก็ไปสู่คติของตนอย่างนั้น.

ยถาปิ ทารโก จนฺทํ คจฺฉนฺตํ อนุโรทติ

เอวํ สมฺปทเมเวตํ โย เปตมนุโสจติ

ทยฺหมาโน น ชานาติ ญาตีนํ ปริเทวิตํ

ตสฺมา เอตํ น โสจามิ คโต โส ตสฺส ยา คติ ฯ

เด็กร้องไห้ขอพระจันทร์อันโคจรอยู่ในอากาศ ฉันใด การที่บุคคลมาเศร้าโศกถึงผู้ที่ละไปสู่ปรโลกแล้วนี้ ก็มีอุปไมย ฉันนั้น สามีของดิฉันถูกเผาอยู่ ย่อมไม่รู้สึกถึงความร่ำไห้ของพวกญาติ เพราะฉะนั้น ดิฉันจึงไม่เศร้าโศกถึงสามีนั้น คติของตนมีอย่างใด เขาก็ไปสู่คติของตนอย่างนั้น.

ยถาปิ อุทกกุมฺโภ ภินฺโน อปฺปฏิสนฺธิโย

เอวํ สมฺปทเมเวตํ โย เปตมนุโสจติ

ทยฺหมาโน น ชานาติ ญาตีนํ ปริเทวิตํ

ตสฺมา เอตํ น โสจามิ คโต โส ตสฺส ยา คตีติ ฯ

อุรคชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

หม้อน้ำที่แตกแล้ว เชื่อมให้สนิทอีกไม่ได้ ฉันใด การที่บุคคลมาเศร้าโศกถึงผู้ที่ละไปสู่ปรโลกแล้วนี้ ก็มีอุปไมย ฉันนั้น นายของดิฉันถูกเผาอยู่ ย่อมไม่รู้สึกถึงความร่ำไห้ของพวกญาติ เพราะฉะนั้น ดิฉันจึงไม่เศร้าโศกถึงนายนั้น คติของตนมีอย่างใด นายของดิฉันก็ไปสู่คติของตนอย่างนั้น.

จบ อุรคชาดกที่ ๔.

อญฺเญ โสจนฺติ โรทนฺติ อญฺเญ อสฺสุมุขา ชนา

ปสนฺนมุขวณฺโณสิ กสฺมา ฆฏ น โสจสิ ฯ

ชนเหล่าอื่น เศร้าโศกอยู่ ร้องไห้อยู่ ชนเหล่าอื่น มีชุ่มไปด้วยน้ำตาพระองค์เป็นผู้มีผิวพระพักตร์ผ่องใส ดูกรฆตราชา เพราะเหตุไร พระองค์จึงไม่เศร้าโศก?

นาพฺภตีตหโร โสโก นานาคตสุขาวโห

ตสฺมา ธงฺก น โสจามิ นตฺถิ โสเก ทุตียตา ฯ

ความเศร้าโศกหาได้นำสิ่งที่ล่วงไปแล้วมาได้ไม่ หาได้นำความสุขในอนาคตมาได้ไม่ ดูกรธังกราชา เพราะฉะนั้น หม่อมฉันจึงไม่เศร้าโศกความเป็นสหายในความโศก ย่อมไม่มี.

โสจํ ปณฺฑุกิโส โหติ ภตฺตญฺจสฺส น รุจฺจติ

อมิตฺตา สุมนา โหนฺติ สลฺลวิทฺธสฺส รุปฺปโต ฯ์

๑ สี. ม. ฆฏชาตกํ ฯ

บุคคลเศร้าโศกอยู่ ย่อมเป็นผู้ผอมเหลือง และไม่พอใจบริโภคอาหาร เมื่อเขาถูกลูกศรคือความเศร้าโศกเสียบแทงแล้ว เร่าร้อนอยู่ศัตรูทั้งหลาย ย่อมดีใจ.

คาเม วา ยทิวารญฺเญ นินฺเน วา ยทิวา ถเล

ฐิตํ มํ นาคมิสฺสติ ๑ เอวํ ทิฏฺฐปโท อหํ ฯ

ความฉิบหายอันความเศร้าโศกเป็นมูล จักไม่มาถึงหม่อมฉันผู้อยู่ในบ้านหรือในป่า ในที่ลุ่มหรือในที่ดอน หม่อมฉันเห็นบทฌานแล้วอย่างนี้.

ยสฺสตฺตา นาลเมโกว สพฺพกามรสาหโร

สพฺพาปิ ปฐวี ตสฺส น สุขํ อาวหิสฺสตีติ ฯ

ธงฺกชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

ตนผู้เดียวเท่านั้น สามารถจะนำกามรสทั้งปวงมาให้ได้ สหายของพระราชาพระองค์ใด ไม่สามารถจะนำมาให้ได้ ถึงสมาบัติในแผ่นดินทั้งสิ้นก็จักนำความสุขมาให้แก่พระราชาพระองค์นั้นไม่ได้.

จบ ธังกชาดกที่ ๕.

เอโก อรญฺเญ คิริกนฺทรายํ

ปคฺคยฺห มหนฺตเสลํ ปเวชฺฌสิ ๓

ปุนปฺปุนํ สนฺตรมานรูโป

การนฺทิย ๔ โกนุ ตวยิธตฺโถ ฯ

ท่านผู้เดียวรีบร้อน ยกเอาก้อนหินใหญ่กลิ้งลงไปในซอกภูเขาในป่าดูกรการันทิยะ จะเป็นประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยการทิ้งก้อนหินลงในซอกเขานี้เล่าหนอ?

อหญฺหิมํ สาครเสวิตนฺตํ

สมํ กริสฺสามิ ยถาปิ ปาณึ ๕

วิกีริย สานูนิ จ ปพฺพตานิ [๖]

ตสฺมา เสลํ กนฺทรายํ ๗ ปกฺขิปามิ ฯ

ข้าพเจ้าเกลี่ยหินก้อนเล็กก้อนใหญ่ลง จักกระทำแผ่นดินใหญ่นี้ซึ่งมีมหาสมุทรสี่เป็นขอบเขต ให้ราบเรียบเพียงดังฝ่ามือ เพราะฉะนั้นข้าพเจ้าจึงได้ทิ้งหินลงในซอกเขา.

นยิมํ มหึ อรหติ ปาณิกปฺปํ

สมํ มนุสฺโส กรณายเมโก

มญฺญามิ มญฺเญว ทรึ ชิคึสํ ๘

การนฺทิย หายสิ ๑ ชีวโลกํ ฯ

๑ สี. น มํ ตํ อาคมิสฺสติ ฯ ๒ ม. โกรณฺฑิยชาตกํ ฯ ๓ ม. ปคฺคยฺห ปคฺคยฺห

สิลํ ปเวจฺฉสิ ฯ สี. เสลํ ฯ ๔ ม. โกรณฺฑิย ฯ ๕ ม. ปาณิ ฯ ๖ ม. จ ฯ

๗ สี. ม. สิลํ ทริยา ฯ ๘ ม. ชิคีสํ ฯ

ดูกรการันทิยะ เราสำคัญว่า มนุษย์คนเดียว ย่อมไม่สามารถจะทำแผ่นดินให้ราบเรียบดังฝ่ามือได้ ท่านพยายามจะทำซอกเขานี้ให้เต็มขึ้นท่านก็จักละชีวโลกนี้ไปเสียเปล่าเป็นแน่.

สเจ อยํ ภูตธรํ น สกฺโก ๒

สมํ มนุสฺโส กรณายเมโก

เอวเมว ตฺวํ พฺรเหฺม อิเม มนุสฺเส

นานาทิฏฺฐิเก นานยิสฺสสิ เต ฯ

ข้าแต่ท่านพราหมณ์ หากว่า มนุษย์คนเดียวไม่สามารถจะทำแผ่นดินใหญ่นี้ให้ราบเรียบได้ ฉันใด ท่านก็จักนำมนุษย์เหล่านี้ผู้มีทิฏฐิต่างๆ กันมาไม่ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน.

สงฺขิตฺตรูเปน ภวํ มมตฺถํ

อกฺขาสิ การนฺทิย ๓ เอวเมตํ

ยถา น สกฺกา ปฐวี สมายํ

กาตุํ ๔ มนุสฺเสน ตถา มนุสฺสาติ ฯ

การนฺทิยชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

ดูกรการันทิยะ ท่านได้บอกความจริงโดยย่อแก่เรา ข้อนั้น เป็นอย่างนี้ แผ่นดินนี้มนุษย์ไม่สามารถจะทำให้ราบเรียบได้ ฉันใด เราก็ไม่อาจจะทำให้มนุษย์ทั้งหลายมาอยู่ในอำนาจของเราได้ ฉันนั้น.

จบ การันทิยชาดกที่ ๖.

วนฺทามิ ตํ กุญฺชรํ ๕ สฏฺฐิหายนํ

อารญฺญกํ ยูถปตึ ยสสฺสึ

ปกฺเขหิ ตํ ปญฺชลิกํ กโรมิ

มา เม วธิ ปุตฺตเก ทุพฺพลาย ฯ

ดิฉันขอไหว้พญาช้างผู้มีกำลังเสื่อมในกาลที่มีอายุได้หกสิบปีแล้ว ผู้อยู่ในป่า เป็นเจ้าโขลง เพรียบพร้อมด้วยบริวารยศนั้น ดิฉันขอทำอัญชลีท่านด้วยปีกทั้งสอง ขอท่านอย่าได้ฆ่าลูกน้อยๆ ของฉันผู้มีกำลังทุรพลเสียเลย.

วนฺทามิ ตํ กุญฺชรํ ๕ เอกจารึ

อารญฺญกํ ปพฺพตสานุโคจรํ

ปกฺเขหิ ตํ ปญฺชลิกํ กโรมิ

มา เม วธิ ปุตฺตเก ทุพฺพลาย ฯ

๑ ม. โกรณฺฑิย หาหสิ ฯ ๒ ม. สเจ อหํ ภูตธรํ น สกฺกา ฯ ๓ ม. โกรณฺฑิย ฯ

๔ ม. กตฺตุํ ฯ ๕ ม. กุณฺชร ฯ

ดิฉันขอไหว้พญาช้างผู้เที่ยวไปเชือกเดียว ผู้อยู่ในป่า เที่ยวหาอาหารกินตามเชิงภูเขา ดิฉันขอทำอัญชลีท่านด้วยปีกทั้งสอง ขอท่านอย่าได้ฆ่าลูกน้อยๆ ของดิฉันผู้มีกำลังทุรพลเสียเลย.

วธิสฺสามิ เต ลฏุกิเก ปุตฺตกานิ

กึ เม ตฺวํ กาหสิ ทุพฺพลาสิ

สตสหสฺสานิปิ ตาทิสีนํ

วาเมน ปาเทน ปปฺโปถเยยฺยํ ๑ ฯ

แน่ะนางนกไส้ เราจะฆ่าลูกน้อยของเจ้าเสีย เจ้ามีกำลังน้อยจักทำอะไรเราได้ เราจะขยี้นกไส้อย่างเจ้าตั้งแสนตัวให้ละเอียดไปด้วยเท้าข้างซ้าย.

นเหว สพฺพตฺถ พเลน กิจฺจํ

พลํ หิ พาลสฺส วธาย โหติ

กริสฺสามิ เต นาคราช อนตฺถํ

โย เม วธิ ปุตฺตเก ทุพฺพลาย ฯ

กิจที่จะพึงทำด้วยกำลังกาย ย่อมสำเร็จในที่ทั้งปวง เพราะกำลังกายของคนพาล ย่อมมีเพื่อฆ่าคนอื่น แน่ะพญาช้าง ผู้ใด ฆ่าลูกน้อยๆ ของเราผู้มีกำลังทุรพล เราจักทำสิ่งที่ไม่ใช่ความเจริญให้แก่ผู้นั้น.

กากญฺจ ปสฺส ลฏุกิกํ มณฺฑูกํ นีลมกฺขิกํ

เอเต นาคํ อฆาเตสุํ ปสฺส เวรสฺส เวรินํ

ตสฺมา หิ เวรํ น กยิราถ อปฺปิเยนปิ เกนจีติ ฯ

ลฏุกิกชาตกํ สตฺตมํ ฯ

ท่านจงดูกา นางนกไส้ กบ และแมลงวันหัวเขียว สัตว์ทั้งสี่เหล่านี้ได้ร่วมใจกันฆ่าช้างเสียได้ ท่านจงเห็นคติของคนมีเวรแก่คนมีเวรทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล ท่านทั้งหลาย อย่าได้กระทำเวรกับใครๆ ถึงจะไม่เป็นที่รักใคร่กันเลย.

จบ ลฏุกิกชาดกที่ ๗.

อหเมว ทูสิยา ภูนหตา รญฺโญ มหาปตาปสฺส

เอตํ มุญฺจตุ ธมฺมปาลํ หตฺเถ เม เทว เฉทหิ ๒ ฯ

หม่อมฉันผู้เดียวที่ตัดความเจริญ กระทำความผิดต่อพระเจ้ามหาปตาปะข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดปล่อยธรรมปาลกุมารนี้เสียเถิด โปรดรับสั่งให้ตัดมือของหม่อมฉันเถิด.

อหเมว ทูสิยา ภูนหตา รญฺโญ มหาปตาปสฺส

เอตํ มุญฺจตุ ธมฺมปาลํ ปาเท เม เทว เฉทหิ ๒ ฯ

หม่อมฉันผู้เดียวที่ตัดความเจริญ กระทำความผิดต่อพระเจ้ามหาปตาปะข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดปล่อยธรรมปาลกุมารนี้เสียเถิด โปรดรับสั่งให้ตัดเท้าของหม่อมฉันเถิด.

อหเมว ทูสิยา ภูนหตา รญฺโญ มหาปตาปสฺส

เอตํ มุญฺจตุ ธมฺมปาลํ สีสํ เม เทว เฉทหิ ๑ ฯ

๑ ม. ปโปถเยยฺยํ ฯ ๒ ม. เฉเทหิ ฯ

หม่อมฉันผู้เดียวที่ตัดความเจริญ กระทำความผิดต่อพระเจ้ามหาปตาปะข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดปล่อยธรรมปาลกุมารนี้เสียเถิด โปรดรับสั่งให้ตัดศีรษะของหม่อมฉันเถิด.

นห นูนิมสฺส รญฺโญ มิตฺตามจฺจา จ วิชฺชเร

สุหทา เย น วทนฺติ ราชานํ มา ฆาตยิ โอรสํ ปุตฺตํ ฯ

ใครๆ ผู้เป็นมิตร และอำมาตย์ของพระราชานี้ ที่มีใจดี คงจะไม่มีแน่นอน ผู้ที่จะทูลห้ามพระราชาว่า อย่าทรงปลงพระชนม์พระราชบุตรซึ่งเกิดแต่พระอุระเสียเลย ก็ไม่มี.

นห นูนิมสฺส รญฺโญ มิตฺตา ญาตี จ วิชฺชเร

สุหทา เย น วทนฺติ ราชานํ มา ฆาตยิ อตฺรชํ ปุตฺตํ ฯ

ใครๆ ผู้เป็นมิตรและพระญาติของพระราชานี้ ที่มีใจดี คงจะไม่มีแน่นอน ผู้ที่จะทูลห้ามพระราชาว่า อย่าทรงปลงพระชนม์พระราชบุตรที่เกิดจากพระองค์เสียเลย ก็ไม่มี.

จนฺทนสารานุลิตฺตา พาหา ฉิชฺชนฺติ ธมฺมปาลสฺส

ทายาทสฺส ปฐพฺยา ปาณา เม เทว รุชฺฌนฺตีติ ฯ

จุลฺลธมฺมปาลชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

แขนของธรรมปาลกุมารผู้เป็นทายาทแห่งแผ่นดิน อันลูบไล้ด้วยแก่นจันทน์แดง มาขาดไปเสีย ข้าแต่สมมติเทพ ชีวิตของหม่อมฉันก็คงจะดับไป

จบ จุลลธรรมปาลชาดกที่ ๘.

วิกฺกม เร มหามิค ๒ วิกฺกม เร หรีปท ๓

ฉินฺท วรตฺติกํ ๔ ปาสํ นาหํ เอกา วเน รเม ฯ

ข้าแต่เนื้อผู้มีกำลังมาก ท่านจงพยายามดึงบ่วงออก ข้าแต่ท่านผู้มีเท้าดุจทองคำ ท่านจงพยายามดึงบ่วงที่ติดแน่นให้ขาดเถิด ฉันผู้เดียวจะไม่พึงยินดีอยู่ในป่า.

วิกฺกมามิ น ปาเรมิ ภูมึ สุมฺภามิ เวคสา

ทโฬฺห วรตฺติโก ๕ ปาโส ปาทํ เม ปริกนฺตติ ฯ

ฉันพยายามดึงอยู่ แต่ไม่สามารถจะทำบ่วงให้ขาดได้ ฉันเอาเท้าตะกุยแผ่นดินด้วยกำลังแรง บ่วงติดแน่นเหลือเกิน จึงครูดเอาเท้าของฉันเข้า.

อตฺถรสฺสุ ปลาสานิ อสึ นิพฺพาห ลุทฺทก

ปฐมํ มํ วธิตฺวาน หน ปจฺฉา มหามิคํ ฯ

ข้าแต่นายพราน ท่านจงปูใบไม้ลง จงชักดาบออก จงฆ่าฉันเสียก่อนแล้วจึงฆ่าพญาเนื้อต่อภายหลัง.

น เม สุตํ วา ทิฏฺฐํ วา ภาสนฺตึ มานุสึ มิคึ

ตฺวญฺจ ภทฺเท สุขี โหหิ เอโส จาปิ มหามิโค ฯ

เราไม่เคยได้ยินได้ฟัง หรือได้เห็นเนื้อที่พูดภาษามนุษย์ได้ แนะนางผู้มีหน้าอันเจริญ ตัวท่าน และพญาเนื้อนี้จงเป็นสุขเถิด.

เอวํ ลุทฺทก นนฺทสฺสุ สห สพฺเพหิ ญาติภิ

ยถาหมชฺช นนฺทามิ มุตฺตํ ทิสฺวา มหามิคนฺติ ฯ

สุวณฺณมิคชาตกํ นวมํ ฯ

๑ ม. เฉเทหิ ฯ ๒ ม. หริปาท ฯ ๓ ม. มหามิค ฯ ๔ ม. วารตฺติกํ ฯ

๕ ม. วารตฺติโก ฯ

ข้าแต่นายพราน วันนี้ ฉันเห็นพญาเนื้อหลุดพ้นมาได้แล้ว ย่อมชื่นชมยินดี ฉันใด ขอให้ท่านพร้อมด้วยญาติทั้งมวลของท่าน จงชื่นชม ยินดีฉันนั้น.

จบ สุวรรณมิคชาดกที่ ๙.

วาติ คนฺโธ ติมิรานํ กุสมุทฺโทว ๒ โฆสวา

ทูเร อิโต หิ สุสนฺธี ๓ ตมฺพ กามา ตุทนฺติ มํ ฯ

กลิ่นดอกไม้มิติระหอมฟุ้งไป น้ำทะเลคะนองใหญ่ พระนางสุสันธีอยู่ห่างไกลจากนครนี้ ข้าแต่พระเจ้าตัมพราช กามทั้งหลายเสียบแทงหัวใจข้าพระบาทอยู่.

กถํ สมุทฺทมตริ กถํ อทฺทกฺขิ เสรุมํ ๔

กถํ ตสฺสา จ ตุยฺหญฺจ อหุ อคฺค ๕ สมาคโม ฯ

ท่านข้ามทะเลไปได้อย่างไร ท่านได้เห็นเกาะเสรุมได้อย่างไร ดูกรนายอัคคะ ความสมาคมของนาง และท่าน ได้มีขึ้นอย่างไร?

ภรุกจฺฉา ๖ ปยาตานํ วาณิชานํ ธเนสินํว

มงฺกเรหิ ภิทา นาวา ผลเกน มหณฺณวํ ๗ ฯ

เมื่อพวกพ่อค้าผู้แสวงหาทรัพย์ ออกไปจากท่าชื่อภรุกัจฉะ พวกมังกรทำให้เรือแตกแล้ว เราได้ลอยไปกับแผ่นกระดาน.

สา มํ สเณฺหน มุทุนา นิจฺจํ จนฺทนคนฺธินี

องฺเคน ๘ อุทฺธรี ภทฺทา มาตา ปุตฺตํว โอรสํ ฯ

พระนางสุสันธีมีกลิ่นพระกายหอมดุจแก่นจันทน์อยู่เป็นนิตย์ น่าดูน่าชมทรงเห็นข้าพระบาทเข้าแล้ว ปลอบโยนด้วยวาจาอันอ่อนหวาน ได้ทรงอุ้มข้าพระบาทด้วยแขนทั้งสองเหมือนกับมารดา อุ้มบุตรผู้เกิดจากอกฉะนั้น.

สา มํ อนฺเนน ปาเนน วตฺเถน สยเนน จ

อตฺตนาปิ จ มนฺทกฺขี เอวํ ตมฺพ วิชานหีติ ฯ

สุสนฺธีชาตกํ ทสมํ ฯ

มณิกุณฺฑลวคฺโค ปฐโม ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

อถ ชินวโร หริตํ ติณโก ฯ

อถ ภินฺนลิโว อุรโคว ฆโฏ

ทริยา ปุน กุญฺชร ภูนหตา

มิค ปุตฺตมสคฺควเรน ทส ฯ

๑ ม. สุโยนนฺทีชาตกํ ฯ ๒ ม. จ ฯ ๓ ม. สุโยนนฺธี ฯ ๔ ม. สทุมํ ฯ

๕ ม. สคฺค ฯ ๖ ม. กุรุกจฺฉา ฯ ๗ สี. มกเรหิพฺภิทา ... ฯ ม. มกเรหิ อภิทา นาวา

ผลเกนาหมปฺลวึ ฯ ยุ. มกเรหิ ภินฺนา ... ฯ ๘ สี. ยุ. องฺเกน ฯ

พระนางผู้มีพระเนตรอ่อนหวาน ทรงบำรุงบำเรอข้าพระบาทด้วยข้าวน้ำ ผ้า ที่นอน และแม้ด้วยพระองค์ ข้าแต่พระเจ้าตัมพราช ขอพระองค์โปรดทรงทราบอย่างนี้เถิด.

จบ สุสันธีชาดกที่ ๑๐.

จบ มณิกุณฑลวรรคที่ ๑.

__________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. มณิกุณฑลชาดก ๒. สุชาตชาดก

๓. เวนสาขชาดก ๔. อุรคชาดก

๕. ธังกชาดก ๖. การันทิยชาดก

๗. ลฏุกิกชาดก ๘. จุลลธรรมปาลชาดก

๙. สุวรรณมิคชาดก ๑๐. สุสันธีชาดก.