อัฑฒวรรค

เอวํ ภูตสฺส เต ราช อาคตสฺส วเส ๑ มม

อตฺถิ นุ โกจิ ปริยาโย โย ตํ ทุกฺขา ปโมจเย ฯ

ข้าแต่พระราชา เมื่อพระองค์ตกอยู่ในอำนาจของข้าพระองค์อย่างนี้แล้วเหตุอันใดอันหนึ่งที่จะทำให้พระองค์พ้นจากทุกข์ได้ มีอยู่หรือ?

เอวมฺภูตสฺส เม ตาต อาคตสฺส วเส ตว

นตฺถิ โน โกจิ ปริยาโย โย มํ ทุกฺขา ปโมจเย ฯ

พ่อเอ๋ย เมื่อฉันตกอยู่ในอำนาจของท่านถึงอย่างนี้แล้ว เหตุอันใดอันหนึ่งที่จะทำให้ฉันพ้นจากทุกข์ได้ ไม่มีเลย.

นาญฺญํ สุจริตํ ราช นาญฺญํ ราช สุภาสิตํ

ตายเต มรณกาเล เอวเมวิตรํ ธนํ ฯ

ข้าแต่พระราชา เว้นสุจริต และวาจาสุภาษิตเสีย เหตุอย่างอื่นจะป้องกันได้ในเวลาใกล้มรณกาล ไม่มีเลย ทรัพย์นอกนี้ก็เหมือนกันแหละ.

อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ มํ อชินิ มํ อหาสิ เม

เย จ ตํ อุปนยฺหนฺติ เวรํ เตสํ น สมฺมติ

อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ มํ อชินิ มํ อหาสิ เม

เย จ ตํ นูปนยฺหนฺติ เวรํ เตสูปสมฺมติ ฯ

ชนเหล่าใด เข้าไปผูกเวรว่า คนนี้ได้ด่าเรา คนนี้ได้ฆ่าเรา คนนี้ได้ชนะเรา คนนี้ได้ลักของๆ เรา เวรของชนเหล่านั้น ย่อมไม่สงบ ส่วนชนเหล่าใด ไม่เข้าไปผูกเวรว่า คนนี้ได้ด่าเรา คนนี้ได้ฆ่าเรา คนนี้ได้ชนะเรา คนนี้ได้ลักของๆ เรา เวรของชนเหล่านั้น ย่อมสงบ.

น หิ เวเรน เวรานิ สมฺมนฺตีธ กุทาจนํ

อเวเรน จ สมฺมนฺติ เอส ธมฺโม สนนฺตโนติ ฯ

ทีฆีติโกสลชาตกํ ปฐมํ ฯ

ในกาลไหนๆ เวรในโลกนี้ ย่อมไม่ระงับด้วยเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ด้วยความไม่มีเวร ธรรมนี้เป็นของเก่า.

จบ ทีฆีติโกสลชาดกที่ ๑.

อคารา ปจฺจุเปตสฺส อนาคารสฺส เต สโต

สมณสฺส น ตํ สาธุ ยํ เปตมนุโสจสิ ฯ

การที่ท่านเศร้าโศกถึงลูกเนื้อผู้ละไปแล้ว เป็นการไม่สมควรแก่ท่านผู้หลีกออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต สงบระงับ.

สํวาเสน หเว สกฺก มนุสฺสสฺส มิคสฺส วา

หทเย ชายเต เปมํ น ตํ สกฺกา อโสจิตุํ ฯ

๑ ยุ. วโส ฯ

ดูกรท้าวสักกะ ความรักของมนุษย์ หรือเนื้อ ย่อมเกิดขึ้นในใจ เพราะอยู่ร่วมกันมา มนุษย์ หรือเนื้อนั้น อาตมภาพไม่สามารถที่จะไม่เศร้าโศกถึงได้.

มตํ มริสฺสํ โรทนฺติ เย รุทนฺติ ลปนฺติ จ

ตสฺมา ตฺวํ อิสิ มา โรทิ โรทิตํ โมฆมาหุ สนฺโต ฯ

ชนเหล่าใด มาร้องไห้รำพัน บ่นเพ้อถึงผู้ตายไปแล้ว และผู้จะตายอยู่ณ บัดนี้ การร้องไห้ของชนเหล่านั้น สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวว่า เปล่าจากประโยชน์ ดูกรฤาษี เพราะฉะนั้น ท่านอย่าร้องไห้เลย.

โรทิเตน หเว พฺรเหฺม มโต เปโต สมุฏฺฐเห

สพฺเพ สงฺคมฺม โรทาม อญฺญมญฺญสฺส ญาตเก ฯ

ดูกรพราหมณ์ ผู้ที่ตายไปแล้ว ละไปแล้ว หากจะพึงกลับเป็นขึ้นได้เพราะการร้องไห้ เราก็จะประชุมกันทั้งหมดร้องไห้ ถึงพวกญาติของกันและกัน.

อาทิตฺตํ วต มํ สนฺตํ ฆตสิตฺตํว ปาวกํ

วารินา วิย โอสิญฺจํ สพฺพํ นิพฺพาปเย ทรํ

อพฺพูฬฺหํ ๑ วต เม สลฺลํ ยมาสิ หทยสฺสิตํ

โย เม โสกปเรตสฺส ปุตฺตโสกํ อปานุทิ

โสหํ อพฺพูฬฺหสลฺโลสฺมิ วีตโสโก อนาวิโล

น โสจามิ น โรทามิ ตว สุตฺวาน วาสวาติ ฯ

มิคโปตกชาตกํ ทุติยํ ฯ

มหาบพิตร มารดอาตมภาพผู้เดือดร้อนยิ่งนักให้หายร้อน ดับความกระวนกระวายได้ทั้งสิ้น เหมือนบุคคลเอาน้ำรดไฟติดที่เปรียงให้ดับ ฉะนั้นมหาบพิตรมาถอนลูกศรคือความโศกที่เสียบแน่นอยู่ในหทัยของอาตมภาพออกได้แล้วหนอ เมื่ออาตมภาพถูกความโศกครอบงำ มหาบพิตรก็ได้บรรเทาความโศกถึงบุตรเสียได้ ดูกรท้าววาสวะ อาตมภาพเป็นผู้ถอนลูกศรออกได้แล้ว ปราศจากความเศร้าโศก ไม่มีความมัวหมองอาตมาภาพจะไม่เศร้าโศกร้องไห้ เพราะได้ฟังถ้อยคำของมหาบพิตร.

จบ มิคโปตกชาดกที่ ๒.

กุหึ คตา กตฺถ คตา อิติ ลาลปฺปตี ชโน

อหเมเวโก ชานามิ อุทปาเน มูสิกา หตา ฯ

คนบ่นพร่ำอยู่ว่า นางทาสีชื่อมูสิกาไปไหนๆ เราคนเดียวเท่านั้นรู้ว่านางทาสีชื่อมูสิกา ตายอยู่ในบ่อน้ำ.

ยญฺเจตํ อิติ จินฺตี จ ๒ คทฺรโภว นิวตฺตสิ

อุทปาเน มูสิกํ หนฺตฺวา ยวํ ภกฺขิตุมิจฺฉสิ ๓ ฯ

เหตุใด ท่านจึงคิดอย่างนี้ ลามองหาโอกาสจะประหารทางนี้ๆ กลับไปแล้ว เพราะฉะนั้น เราจึงรู้ว่า ท่านฆ่านางทาสีชื่อว่ามูสิกาตาย ทิ้งไว้ในบ่อ วันนี้ ปรารถนาจะกินข้าวเหนียวอีกหรือ.

ทหโร จาสิ ทุมฺเมธ ปฐมุปฺปตฺติโก ๔ สุสู ๕

ทีฆญฺเจตํ ๑ สมาปชฺช ๒ น เต ทสฺสามิ ชีวิตํ ฯ

๑ ม. อพฺพหิ ฯ ๒ สี. ยเถตํ อิติจิติ จ ฯ ม. ยญฺเจตํ อิติ จีติ จ ฯ

๓ ม. ภกฺเขตุมิจฺฉสิ ฯ ๔ สี. ยุ. ปฐมุปฺปตฺติโต ฯ ๕ ม. สุสุ ฯ

แม่เจ้าผู้โง่เขลา เจ้ายังเป็นเด็กอ่อน ตั้งอยู่ในปฐมวัย มีผมดำสนิทมายืนถือท่อนไม้ยาวนี้อยู่ เราจะไม่ยอมยกชีวิตให้แก่เจ้า.

นานฺตลิกฺขภวเนน นางฺคปุตฺตสิเรน ๓ วา

ปุตฺเตน หิ ปตฺถยิโต สิโลเกหิ ปโมจิโต ฯ

เราเป็นผู้อันบุตรปรารถนาจะฆ่าเสีย ไม่ได้พ้นจากความตายวันนี้ เพราะภพในอากาศ หรือเพราะบุตรที่รักเปรียบด้วยอวัยวะเลย เราพ้นจากความตายเพราะคาถาที่อาจารย์ผูกให้.

สพฺพํ สุตมธีเยถ หีนมุกฺกฏฺฐมชฺฌิมํ

สพฺพสฺส อตฺถํ ชาเนยฺย น จ สพฺพํ ปโยชเย

โหติ ตาทิสโก กาโล ยตฺถ อตฺถาวหํ สุตนฺติ ฯ

มูสิกชาตกํ ตติยํ ฯ

บุคคลควรเรียนวิชาที่ควรเรียนทุกอย่าง ไม่ว่าจะเลว ดี หรือปานกลางก็ตาม บุคคลควรรู้ประโยชน์ของวิชาที่เรียนทุกอย่าง แต่ไม่ควรประกอบทั้งหมด ศิลป ที่ศึกษาแล้วนำประโยชน์ให้ ในเวลาใด แม้เวลาเช่นนั้นย่อมมีแท้.

จบ มูสิกชาดกที่ ๓.

สพฺพํ ภณฺฑํ สมาทาย ปารํ ติณฺโณสิ พฺราหฺมณ

ปจฺจาคจฺฉ ลหุํ ขิปฺปํ มมฺปิ ตาเรหิทานิ โภ ๔ ฯ

ข้าแต่พราหมณ์ ท่านถือเอาห่อเครื่องประดับทั้งหมดข้ามฝั่งไปแล้ว ขอจงรีบกลับมานำเอาฉันข้ามไปบัดนี้.

อสนฺถุตํ มํ จิรสนฺถุเตน

นิมินิ ๕ โภตี อธุวํ ๖ ธุเวน

มยาปิ โภตี นิมิเนยฺย อญฺญํ

อิโต อหํ ทูรตรํ คมิสฺสํ ฯ

แน่ะนางผู้เจริญ ท่านนับถือเราผู้อันท่านไม่เคยเชยชิด เสียกว่าสามีผู้ที่เคยเชยชิดมานาน นับถือเราผู้ไม่ใช่ผัวเสียยิ่งกว่าผัว นางผู้เจริญจะพึงนับถือผู้อื่นยิ่งกว่าเราอีก เราจักไปให้ไกลยิ่งกว่าที่นี้อีก.

กายํ เอฬคณิคุมฺเพ ๗ กโรติ อหุหาสิยํ

นยิธ นจฺจํ วา คีตํ วา ตาลํ วา สุสมาหิตํ

อนมฺหิกาเล ๘ สุสฺโสณิ กินฺนุ ชคฺฆสิ โสภเน ฯ

ใครที่มาทำการหัวเราะอยู่ในพุ่มตะไคร้น้ำ ในที่นี้ก็ไม่มีการฟ้อนรำขับร้อง หรือการดีดสีตีเป่า แน่ะนางงามผู้มีตะโพกอันผึ่งผาย ทำไมเจ้าจึงมาหัวเราะอยู่ในเวลาที่ควรร้องไห้?

สิคาล พาล ทุมฺเมธ อปฺปปญฺโญสิ ชมฺพุก

ชินฺโน ๑ มจฺฉญฺจ เปสิญฺจ กปโณ วิย ฌายสิ ฯ

๑ ยุ. ทีฆเมตํ ฯ ๒ ม. สมาสชฺช ฯ ๓ ม. นางฺคปุตฺตปิเนน วา ฯ ๔ สี. ม. ทานิโต ฯ

๕ ม. นิมีนิ ฯ ๖ ม. อทฺธุวํ ฯ ๗ สี. ม. เอลคลาคุมฺเพ ฯ ๘ ยุ. อนมฺหกาเล ฯ

แน่ะสุนัขจิ้งจอกพาลผู้โง่เขลา ชาติชัมพุกะ เจ้าเป็นสัตว์มีปัญญาน้อยเสื่อมจากปลาและชิ้นเนื้อ ซบเซาอยู่ เหมือนคนกำพร้า.

สุทสฺสํ วชฺชมญฺเญสํ อตฺตโน ปน ทุทฺทสํ

ชินฺนา ปติญฺจ ชารญฺจ มมฺปิ ตฺวญฺเญว ๒ ฌายสิ ฯ

โทษของผู้อื่นเห็นได้ง่าย ส่วนโทษของตนเห็นได้ยาก เจ้านั่นแหละเสื่อมจากผัว และชายชู้แล้ว ซบเซาแม้กว่าเราเสียอีก.

เอวเมตํ มิคราช ยถา ภาสสิ ชมฺพุก

สา นูนาหํ อิโต คนฺตฺวา ภตฺตุ เหสฺสํ วสานุคา ฯ

แน่ะพระยาเนื้อชาติชัมพุกะ ท่านกล่าวอย่างใด ข้อนี้ก็เป็นอย่างนั้น ฉันไปจากที่นี้แล้ว จักเป็นหญิงอยู่ในอำนาจของผัว.

โย หเร มตฺติกํ ถาลํ กํสถาลมฺปิ โส หเร

กตํเยว ๓ ตยา ปาปํ ปุนเปวํ กริสฺสสีติ ฯ

จุลฺลธนุคฺคหชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

ผู้ใด นำภาชนะเดินไป ถึงผู้นั้นจะพึงนำภาชนะสำริดไป บาปที่เจ้าทำไว้แล้วนั่นแหละ เจ้าจะทำอย่างนั้นอีก.

จบ จุลลธนุคคหชาดกที่ ๔.

อิทานิ โขมฺหิ สุขิโต อโรโค

นิกฺกณฺฏโก นิปฺปติโต กโปโต

กาหามิทานิ หทยสฺส ตุฏฺฐึ

ตถาหิ มํ มํสสากํ พเลติ ฯ

บัดนี้ เราเป็นสุข ไม่มีโรค นกพิราบผู้เหมือนหนามในหทัยบินไปแล้วบัดนี้ เราจักกระทำความยินดีแห่งหทัย เพราะเหตุว่า ชิ้นเนื้อและแกงจะทำให้เราเกิดกำลัง.

กายํ พลากา สิขินี โจรี ลงฺฆีปิตามหา

โอรํ พลาเก อาคจฺฉ จณฺโฑ เม วายโส สขา ฯ

นกกระยางอะไรนี่ มีหงอน ขี้ขโมย เป็นปู่นก โลดเต้นอยู่ แน่ะนกกระยาง ท่านจงออกมาข้างนอกเสีย กาผู้เป็นสหายของเราดุร้าย.

อลญฺหิ เต ชคฺฆิตาเย มมํ ทิสฺวาน เอทิสํ

วิลูนํ สูทปุตฺเตน ปิฏฺฐมฏฺเฐน ๔ มกฺขิตํ ฯ

ท่านได้เห็นเรามีขนปีก อันพ่อครัวถอนแล้วทาด้วยน้ำข้าวเช่นนี้ ไม่ควรจะมาหัวเราะเยาะเลย.

สุนฺหาโต สุวิลิตฺโตสิ อนฺนปาเนน ตปฺปิโต

กณฺเฐ จ เต เวฬุริโย อคมาสิ ๑ กชงฺคลํ ฯ

๑ ม. ชีโน ฯ เอวมุปริปิ ฯ ๒ ม. มญฺเญ ตฺวญฺเญว ฯ ยุ. ตฺวมฺปิ มญฺเญว ฯ

๓ ม. กตํ เจว ฯ ๔ สี. ยุ. ปิฏฺฐมทฺเทน ฯ ม. ปิฏฺฐมณฺเฑน ฯ

ท่านอาบดีแล้ว ลูบไล้ดีแล้ว เอิบอิ่มไปด้วยข้าวและน้ำ และมีแก้วไพฑูรย์อยู่ที่คอ ได้ไปกชังคลประเทศมาหรือ?

มา เต มิตฺโต อมิตฺโต วา อคมาสิ กชงฺคลํ

ปิญฺชานิ ๒ ตตฺถ ลายิตฺวา กณฺเฐ พนฺธนฺติ วฏฺฏนํ ฯ

เราจะเป็นมิตร หรือมิใช่มิตรของท่านก็ตาม ท่านอย่าได้กล่าวว่า ท่านได้ไปยังกชังคลประเทศมาหรือ เพราะว่า ในกชังคลประเทศนั้น ชนทั้งหลายถอนขนของเราออกแล้ว ผูกชิ้นกระเบื้องไว้ที่คอ.

ปุน ปาปชฺชสี สมฺม สีลํ หิ ตว ตาทิสํ

น หิ มานุสกา โภคา สุภุญฺชา โหนฺติ ปกฺขิโนติ ๓ ฯ

กโปตกชาตกํ นิฏฺฐิตํ ฯ

อฑฺฒวคฺโค ตติโย ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

อถ วณฺณ สสีล หิริ ลภเต

สุมุขาสิ สสาลิย ๔ มิตฺตวโร

อถ จกฺก ปลาส สราช สโต

ยว พาล กโปตก ปณฺณรส ๕ ฯ

___________

ตตฺร วคฺคุทฺทานํ ภวติ ฯ

ชินญฺจ วณฺณํ อสมํ วคุปฺปริ

สุเทสิตา ชาตกนฺติ สนฺติ วีสติ

มเหสิโน พฺรหฺมจริตฺตมุตฺต

มโวจ คาถา อตฺถวตี สุพฺยญฺชนา ฯ

ปญฺจกนิปาตํ นิฏฺฐิตํ ฯ

๑ สี. ม. อคมา นุ ฯ ๒ ม. ปิญฺฉานิ ฯ ๓ ม. ปกฺขิณาติ ฯ ๔ ม. สุมุขา วิส สาฬิย ฯ

๕ อิทํ ทุติยตติยวคฺคทุวเย สโมธานุทฺทานํ ฯ

แน่ะสหาย ท่านจะประสบสภาพเห็นปานนี้อีก เพราะปกติของท่านเป็นเช่นนั้น อันโภคะของพวกมนุษย์ไม่ใช่เป็นของที่นกจะกินได้ง่ายเลย.

จบ กโปตกชาดกที่ ๕.

จบ อัฑฒวรรคที่ ๓.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ทีฆีติโกสลชาดก ๒. มิคโปตกชาดก

๓. มูสิกชาดก ๔. จุลลธนุคคหชาดก

๕. กโปตกชาดก.

_________________

รวมวรรคที่มีในปัญจกนิบาตนี้ คือ

๑. มณิกุณฑลวรรค ๒. วรรณาโรหวรรค

๓. อัฑฒวรรค.

จบ ปัญจกนิบาตชาดก