๖. มัณฑัพยชาดก เล่ม ๒๗

๖. กัณหทีปายนชาดก (๔๔๔)

ว่าด้วยแรงแห่งสัจจาธิษฐาน

(กัณหทีปายนดาบสผู้เป็นโพธิสัตว์วางมือที่ศีรษะของยัญญทัตตกุมาร ผู้ถูกงูกัดกระทำสัจจวาจาว่า)

{๑๓๘๐} [๑๔๑๐] ข้าพเจ้าเป็นผู้ต้องการบุญ มีจิตเลื่อมใส ได้ประพฤติพรหมจรรย์ อยู่เพียง ๗ วันเท่านั้น ต่อจากนั้นมา แม้เราจะไม่ต้องการบวช แต่ก็ประพฤติพรหมจรรย์อยู่ได้ถึง ๕๐ ปีกว่า ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมีแก่ยัญญทัตตกุมาร พิษจงคลายไป ยัญญทัตตกุมารจงรอดชีวิตเถิด(นายมัณฑัพยะผู้เป็นบิดาของยัญญทัตตกุมารก็กระทำสัจจวาจาว่า)

{๑๓๘๑} [๑๔๑๑] เพราะเหตุที่ในบางครั้งข้าพเจ้าเห็นแขกในเวลามาขอพัก บาง ครั้งก็ไม่พอใจจะให้เลยแม้สมณพราหมณ์ผู้เป็นพหูสูตก็ไม่ ทราบความไม่พอใจของข้าพเจ้า แม้ข้าพเจ้าไม่ประสงค์จะให้ แต่ก็ให้ได้ ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมีแก่ลูกยัญญทัต พิษจงคลายไป ลูกยัญญทัตจงรอดชีวิตเถิด(มารดาของยัญญทัตตกุมารก็กระทำสัจจวาจาว่า)

{๑๓๘๒} [๑๔๑๒] ลูกรัก อสรพิษที่ออกจากโพรงกัดเจ้านั้นมีเดชมาก อสรพิษนั้น กับบิดาของเจ้าไม่แตกต่างอะไรกันในการที่ไม่เป็นที่รักของแม่ เลยในวันนี้ ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมีแก่ลูกยัญญทัต พิษจงคลายไป ลูกยัญญทัตจงรอดชีวิตเถิด

(นายมัณฑัพยะถามกัณหทีปายนดาบสว่า)

{๑๓๘๓} [๑๔๑๓] ก็นักพรตทั้งหลายผู้สงบระงับ บวชฝึกฝนตนอยู่ นอกจาก ท่านกัณหะแล้วที่ทนฝืนใจประพฤติพรหมจรรย์ไม่มีเลย ดูก่อนท่านทีปายนะ ท่านรังเกียจอะไรจึงสู้ฝืนใจประพฤติ พรหมจรรย์อยู่ได้

(กัณหทีปายนดาบสตอบว่า)

{๑๓๘๔} [๑๔๑๔] บุคคลที่ออกบวชด้วยศรัทธาแล้วยังหวนกลับเข้าบ้านอีก จัดว่า เป็นคนบ้าใบ้ เหลวไหล เรารังเกียจต่อถ้อยคำเช่นนี้ จึงสู้ฝืน ใจประพฤติพรหมจรรย์อยู่ทั้งบุญคือการบวชนี้วิญญูชน ก็สรรเสริญ และเป็นฐานะของสัตบุรุษทั้งหลาย เราจึงเป็นผู้ทำบุญด้วยเหตุนี้แหละ(กัณหทีปายนดาบสย้อนถามว่า)

{๑๓๘๕} [๑๔๑๕] ท่านเลี้ยงสมณพราหมณ์และคนเดินทางให้อิ่มหนำสำราญ ด้วยข้าวและนํ้า เรือนของท่านบริบูรณ์ด้วยข้าวและนํ้า เป็น เหมือนบ่อนํ้าเออก็ท่านรังเกียจต่อถ้อยคำอะไรแม้ไม่ประสงค์จะให้ แต่ก็ให้ทานนี้ได้(นายมัณฑัพยะตอบว่า)

{๑๓๘๖} [๑๔๑๖] มารดาบิดาและปูย่าตายายของข้าพเจ้าเป็นผู้มีศรัทธาเป็นทานบดี รู้ความประสงค์ของผู้ขอข้าพเจ้าได้อนุวัตรตามธรรมเนียมของตระกูลนั้น กำหนดใจไว้ว่าเราอย่าได้เป็นคนตัดธรรมเนียมของตระกูลนี้ ข้าพเจ้ารังเกียจถ้อยคำเช่นนี้ แม้ไม่ประสงค์ ก็ให้ทานนี้ได้

(นายมัณฑัพยะถามภรรยาว่า)

{๑๓๘๗} [๑๔๑๗] แน่ะแม่นางร่างงาม เรานำเจ้าตั้งแต่ยังเป็นสาวน้อย ยังไม่มีปัญญาสามารถมาแต่ตระกูลญาติเจ้าปรนนิบัติเราโดย ปราศจากความรักใคร่ก็มิได้แพร่งพรายให้เรารู้ว่าไม่รักดีเลย แม่นางผู้เจริญ เออก็การที่เจ้าอยู่ร่วมกับเราถึงปานนี้ได้เพราะเหตุไร(ภรรยาตอบว่า)

{๑๓๘๘} [๑๔๑๘] ตั้งแต่ไหนแต่ไรมา อันภรรยาที่มีสามีบ่อยๆ มิได้มีอยู่ในตระกูลนี้ ดิฉันได้อนุวัตรตามธรรมเนียมของตระกูลนั้นกำหนดใจไว้ว่า เราอย่าได้เป็นคนตัดธรรมเนียมของตระกูลนี้เลย ดิฉันรังเกียจ ถ้อยคำเช่นนี้ แม้จะไม่รักใคร่ก็ปรนนิบัติท่านได้{๑๓๘๙} [๑๔๑๙] ดูก่อนท่านมัณฑัพยะ วันนี้ดิฉันพูดถ้อยคำที่ไม่ควรจะพูด ขอ ท่านจงยกโทษถ้อยคำนั้นให้แก่ดิฉัน เพื่อเห็นแก่ลูกเถิด สิ่งอื่น ใดในโลกนี้ที่จะยิ่งไปกว่าความรักลูกมิได้มีแล้วลูกยัญญทัต ของเรานี้ยังรอดชีวิตอยู่

๗. นิโครธชาดก (๔๔๕)

ว่าด้วยควรเลือกทำความดีในคนดี

(นายโปตติกะกราบทูลพระเจ้านิโครธโพธิสัตว์ว่า)

{๑๓๙๐} [๑๔๒๐] ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงพระนามว่านิโครธ ท่านสาขเสนาบดีพูด ว่า ‘เราไม่รู้จักคนผู้นี้เลยว่าเป็นใคร หรือเป็นจารบุรุษของใคร’ พระองค์ทรงเข้าพระทัยอย่างไร