๑๔. ภูริปัญหาชาดก เล่ม ๒๗

๑๔. ภูริปัญหาชาดก

ว่าด้วยคนไม่ดี ๔ จำพวก

[๑๔๖๓] ดูก่อนท่านผู้มีปัญญากว้างขวาง ได้ยินว่าคำที่ท่านอาจารย์เสนอกล่าวนั้นเป็นความจริงท่านเป็นผู้มีปัญญา มีสิริ มีความเพียร มีความคิดมั่นคง แม้ท่านเป็นผู้มีปัญญา มีสิริมีความเพียรมีความคิดมั่นคงเช่นนั้น ก็ป้อง-กันความเข้าถึงอำนาจแห่งความฉิบหายไม่ได้ท่านจึงต้องกินข้าวแดงไม่มีแกง.

[๑๔๖๔] เราทำความสุขเดิมของเราให้เจริญได้ด้วยความยาก เมื่อพิจารณากาลอันควรและไม่ควรจึงหลบอยู่ตามความพอใจ เปิดช่องประ-โยชน์ให้แก่ตน ด้วยเหตุนั้นเราจึงยินดีด้วยข้าวแดง.

[๑๔๖๕] ก็เรารู้จักกาลเพื่อกระทำความเพียร ทรงประโยชน์ให้เจริญด้วยความรู้ของตน องอาจ

อยู่เหมือนความองอาจแห่งราชสีห์ฉะนั้น ท่านจักได้เห็นเราพร้อมด้วยความสำเร็จนั้นอีก.

[๑๔๖๖] ก็บุคคลบางพวก แม้จะมีความสุขก็ไม่ทำบาป บุคคลอีกพวก ๑ ไม่ทำบาป เพราะเกรงกลัวต่อการเกี่ยวข้องด้วยความติเตียนท่านเป็นคนสามารถมีความคิดว้างขวาง เหตุไรจึงไม่ทำทุกข์ให้เกิดแก่เรา.

[๑๔๖๗] บัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่ประพฤติธรรมอันเป็นบาป เพราะเหตุแห่งความสุขของตนถูกทุกข์กระทบแล้ว แม้จะพลาดพลั้งลงไปก็สงบอยู่ได้ไม่ละทิ้งธรรม เพราะความรักและความชัง.

[๑๔๖๘] บุคคลควรถอนตนผู้เข็ญใจขึ้น ด้วยเพศที่อ่อนแอ หรือแข็งแรงอย่างใดอย่างหนึ่งภายหลังจึงประพฤติธรรม.

[๑๔๖๙] บุคคลนอนหรือนั่งที่ร่มเงาแห่งต้นไม้ใดไม่พึงหักก้านกิ่งแห่งต้นไม้นั้น เพราะบุคคลผู้ประทุษร้ายมิตรเป็นคนชั่วช้า.

[๑๔๗๐] บุรุษรู้แจ้งธรรมแต่สำนักอาจารย์ใด อนึ่งการที่สัตบุรุษทั้งหลาย กำจัดความสงสัยของบุรุษนั้นนั่นแหละ ชื่อว่าเป็นดังเกาะหรือเป็นที่พึ่งพาของบุรุษนั้น คนมีปัญญาไม่พึงละมิตร-ภาพกับอาจารย์เช่นนั้น.

[๑๔๗๑] คฤหัสถ์ผู้บริโภคกามคุณเป็นคนเกียจ-คร้านไม่ดี บรรพชิตผู้ไม่สำรวมระวังไม่ดี พระ-ราชาไม่ทรงพิจารณาเสียก่อนแล้ว ประกอบราชกิจไม่ดี บัณฑิตมักโกรธก็ไม่ดี.

[๑๔๗๒] ข้าแต่พระราชา กษัตริย์ควรพิจารณาก่อนแล้ว จึงค่อยประกอบราชกิจ ไม่พิจารณาก่อน ไม่ควรประกอบราชกิจ พระยศและพระเกียรติ ย่อมเจริญแก่พระราชา ผู้ทรงพิจารณาเสียก่อน แล้วจึงประกอบราชกิจ.

จบ ภูริปัญหาชาดกที่ ๑๔

อรรถกถาภูริปัญหาชาดกที่ ๑๔

ภูริปัญหาชาดกนี้ มีคำเริ่มกันว่า สจฺจํ กิร ดังนี้ จักมีแจ้งในมหาอุมมังคชาดกแล.

จบ อรรถกถาภูริปัญหาชาดกที่ ๑๔

๑๕. มหามังคลชาดก

ว่าด้วยมงคล

[๑๔๗๓] นรชนรู้วิชาอะไรก็ดี รู้สุตะทั้งหลายอะไรก็ดี กระซิบถามกันว่า อะไรเป็นมงคลในเวลาปรารถนามงคล นรชนนั้นจะทำอะไร จึงจะเป็นผู้อันความสวัสดีคุ้มครองแล้ว ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า.

[๑๔๗๔] เทวดาและพรหมทั้งปวง ทีฆชาติและสรรพสัตว์ทั้งหลาย อันบุคคลใดอ่อนน้อมอยู่เป็นนิจด้วยเมตตา บัณฑิตทั้งหลายกล่าวเมตตาของบุคคลนั้นแล ว่าเป็นสวัสดิมงคลในสัตว์ทั้งหลาย.

[๑๔๗๕] ผู้ใดประพฤติถ่อมตนแก่สัตวโลกทั้งปวงแก่หญิงและชายพร้อมทั้งเด็ก เป็นผู้อดทนต่อถ้อยคำชั่วร้าย ไม่กล่าวลำเลิกถึงเรื่องเก่า ๆบัณฑิตทั้งหลายกล่าวความอดกลั้นของผู้นั้นว่าเป็นสวัสดิมงคล.