๕. ชนสันธชาดก เล่ม ๒๗

(พระราชาตรัสสรรเสริญมาณพโพธิสัตว์ว่า)

{๑๖๔๘} [๑๖๙๕] มาณพคนนี้เป็นคนดีจริงหนอเป็นมุนีผู้รู้แจ้งโลกทั้งปวงที่ เป็นผู้ฉลาดกำหนดรู้ตัณหาอันยังความทุกข์ให้เกิดแล้วนำออกได้

๕. ชนสันธชาดก (๔๖๘)

ว่าด้วยเหตุแห่งความดือดร้อนภายหลัง ๑๐ ประการ

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าว่า)

{๑๖๔๙} [๑๖๙๖] พระเจ้าชนสันธะได้ตรัสอย่างนี้ว่า นัยว่าเพราะไม่ทำเหตุ ๑๐ ประการไว้ก่อน เขาย่อมเดือดร้อนในภายหลัง คือ{๑๖๕๐} [๑๖๙๗] บุคคลเมื่อยังเป็นหนุ่มไม่ทำความพยายามให้ทรัพย์เกิดขึ้น ครั้น แก่ตัวลงหาทรัพย์ไม่ได้ ย่อมเดือดร้อนในภายหลังว่า‘เมื่อก่อนเราไม่ได้แสวงหาทรัพย์ไว้’{๑๖๕๑} [๑๖๙๘] วิชาที่สมควรแก่ตนบุคคลใดไม่ได้ศึกษาไว้ก่อน บุคคลนั้นย่อม เดือดร้อนในภายหลังว่า ‘เราไม่ได้ศึกษาวิชาไว้ก่อน’ ผู้ไม่มี วิชาย่อมเป็นอยู่ลำบาก{๑๖๕๒} [๑๖๙๙] คนโกงย่อมเดือดร้อนในภายหลังว่า‘เมื่อก่อนเราเป็นคนโกง ส่อเสียด กินสินบน ดุร้าย หยาบคาย’

{๑๖๕๓} [๑๗๐๐] ผู้ที่ชอบฆ่าสัตว์ย่อมเดือนร้อนในภายหลังว่า ‘เมื่อก่อนเราชอบฆ่าสัตว์ หยาบช้า ไม่ประเสริฐ ไม่อ่อนน้อมต่อสัตว์ทั้งหลาย’{๑๖๕๔} [๑๗๐๑] ผู้คบชู้ในภรรยาผู้อื่นย่อมเดือดร้อนในภายหลังว่า ‘หญิงที่ไม่มีใครจับจองก็มีอยู่เป็นอันมากแต่เรากลับไปซ่องเสพภรรยา ผู้อื่น’

{๑๖๕๕} [๑๗๐๒] คนตระหนี่ย่อมเดือดร้อนในภายหลังว่า‘เมื่อก่อนข้าวและน้ำ ของเราก็มีอยู่มากมาย แต่เราก็มิได้ให้ทานเลย’

{๑๖๕๖} [๑๗๐๓] ผู้ไม่เลี้ยงดูมารดาบิดาย่อมเดือนร้อนในภายหลังว่า ‘เราสามารถพอที่จะเลี้ยงดูมารดาบิดาผู้แก่เฒ่าชราได้ แต่ก็มิได้เลี้ยงดูท่าน’

{๑๖๕๗} [๑๗๐๔] ผู้ไม่ทำตามโอวาทบิดาย่อมเดือดร้อนในภายหลังว่า ‘บิดาผู้นำรสที่ต้องการทุกอย่างมาให้ คอยเป็นอาจารย์พรํ่าสอนให้ เรา กลับดูหมิ่นเสีย’

{๑๖๕๘} [๑๗๐๕] ผู้ไม่เข้าใกล้สมณพราหมณ์ย่อมเดือดร้อนในภายหลังว่า ‘เมื่อก่อนเรามิได้ไปมาหาสู่สมณพราหมณ์ทั้งหลายผู้มีศีลเป็นพหูสูตเลย’

{๑๖๕๙} [๑๗๐๖] ผู้ไม่ประพฤติสุจริตธรรม ไม่ไปมาหาสู่สัตบุรุษ ย่อมเดือดร้อน ในภายหลังว่า ‘สุจริตธรรมที่ประพฤติแล้วและสัตบุรุษที่คนไป มาหาสู่แล้วย่อมเป็นความดี แต่เมื่อก่อนนี้เรากลับไม่ได้ ประพฤติสุจริตธรรมไว้เลย’{๑๖๖๐} [๑๗๐๗] ผู้ใดปฏิบัติเหตุเหล่านี้โดยอุบายอันแยบคายได้ผู้นั้นจัดเป็นผู้ ทำกิจที่บุรุษควรทำ ย่อมไม่เดือดร้อนในภายหลังแล

๖. มหากัณหชาดก (๔๖๙)

ว่าด้วยคราวที่สุนัขดำกินคน

(พระราชาตรัสถามท้าวสักกะโพธิสัตว์ว่า)

{๑๖๖๑} [๑๗๐๘] ดูก่อนท่านผู้มีความเพียร สุนัขดำตัวนี้ทั้งดำทั้งดุ มีเขี้ยวขาว วาววับ ถูกผูกไว้ด้วยเชือกถึง ๕ เส้น สุนัขของท่านจะทำอะไร