๗. กามวิลาปชาดก เล่ม ๒๗

๗. กามวิลาปชาดก

ว่าด้วยผู้พิลาปถึงกาม

[๔๙๐] ดูก่อนนกผู้มีปีกเป็นยาน บินทะยานไป

ในเวหา บินไปในอากาศอันสูง ท่านช่วย

บอกกะภรรยาของข้าพเจ้าผู้มีลำขาเสมอด้วย

ต้นกล้วย ว่าข้าพเจ้าถูกเสียบอยู่บนหลาว

ภรรยาของข้าพเจ้านั้น เมื่อไม่รู้ข่าวคราวอัน

นี้ ก็จักทำการรอคอยข้าพเจ้าเป็นเวลานาน.

[๔๙๑] ภรรยาของข้าพเจ้านั้นยังไม่รู้ว่าหลาว

และหอกนี้เขาวางไว้ เพื่อเสียบประจาน

นางเป็นคนดุร้าย ก็จะโกรธข้าพเจ้า ความ

โกรธแห่งภรรยาของข้าพเจ้านั้น จะทำให้

ข้าพเจ้าเดือดร้อนไปด้วย อนึ่ง หลาวนี้มิได้

ทำให้ข้าพเจ้าเดือดร้อนเลย.

[๔๙๒] หอกและเกราะนี้ข้าพเจ้าเก็บไว้ที่หัวนอน

อนึ่ง แหวนก้อยที่ทำด้วยทองคำสุก และ

ผ้าแคว้นกาสีเนื้ออ่อน ข้าพเจ้าก็เก็บไว้ที่หัว

นอน ขอภรรยาที่รักของข้าพเจ้า ผู้มีความ

ต้องการทรัพย์ จงยินดีด้วยทรัพย์นี้เถิด.

จบ กามวิลาปชาดกที่ ๗

อรรถกถากามวิลาปชาดกที่ ๗

พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ พระวิหารเชตวัน ทรงปรารภการประเล้าประโลมภรรยาเก่า จึงตรัสเรื่องนี้ มีคำเริ่มต้นว่า อุจฺเจสกุเณ เฑมาน ดังนี้.

เรื่องปัจจุบันได้กล่าวไว้แล้วในปุปผรัตตชาดก เรื่องอดีตจักมีแจ้งในอินทรียชาดก.

แต่ในที่นี้ ราชบุรุษทั้งหลายทำให้บุรุษนั้นเร่าร้อน เสียบประจานไว้บนหลาวทั้งเป็น ๆ. บุรุษนั้นนั่งอยู่บนหลาวนั้น เห็นกาบินมาทางอากาศ ไม่อนาทรถึงเวทนาทั้งที่แรงกล้าเห็นปานนั้นเมื่อจะเรียกกานั้นมาเพื่อจะส่งข่าวสารถึงภรรยาผู้เป็นที่รัก จึงได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า :-

ดูก่อนนกผู้มีปีกเป็นยาน บินทะยาน

ไปในเวหา บินไปในอากาศอันสูง ท่านช่วย

บอกภรรยาของข้าพเจ้าผู้มีลำขาเสมอด้วยต้น

กล้วยให้ทราบด้วย ว่าข้าพเจ้าถูกเสียบอยู่บน

หลาว ภรรยาที่รักของข้าพเจ้านั้นเมื่อไม่ทราบ

ข่าวคราวอันนี้ จักทำการรอคอยข้าพเจ้าตลอด

กาลนาน.

ภรรยาของข้าพเจ้านั้นยังไม่รู้ว่าหลาว

และหอกนี้เขาวางไว้ เพื่อเสียบประจาน

นางเป็นคนดุร้าย ก็จะโกรธข้าพเจ้า ความ

โกรธแห่งภรรยาของข้าพเจ้านั้นจะทำข้าพเจ้า

ให้เดือดร้อนไปด้วย. แต่หลาวนี้มิได้ทำให้

ข้าพเจ้าเดือดร้อนในที่นี้เลย.

หอกและเกราะนี้ข้าพเจ้าเก็บไว้ที่หัวนอน

อนึ่ง แหวนก้อยที่ทำด้วยทองคำเนื้อสุก และ

ผู้แคว้นกาสีเนื้ออ่อน ข้าพเจ้าเก็บไว้ที่หัว

นอน ขอภรรยาที่รักของข้าพเจ้า ผู้มีความ

ต้องการทรัพย์ จงยินดีด้วยทรัพย์นี้เถิด.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เฑมาน แปลว่า บิน คือไป.

บุรุษคนนั้นเรียกกาตัวนั้นแหละว่า ปตฺตยาน ผู้มีปีกเป็นยานะ เรียกว่า วิหงฺคม ผู้ไปในเวหา ก็เหมือนกัน . จริงอยู่ กานั้น ชื่อว่ามีปีกเป็นยาน เพราะกระทำการไปด้วยปีกทั้งหลาย ชื่อว่าผู้ไปในเวหา เพราะไปทางอากาศ. บทว่า วชฺชาสิ แปลว่า ท่านพึงบอก.

บทว่า วามูรุํ แปลว่า ผู้มีขาอ่อนเสมอลำต้นกล้วย. ท่านพึงบอกว่าข้าพเจ้านั่นอยู่บนหลาว. บทว่า จิรํ โข สา กริสฺสติ ความว่านานเมื่อไม่ทราบข่าวคราวนี้ จักกระทำการรอคอยการมาของข้าพเจ้าในเวลานาน คือ นางจักคิดอย่างนี้ว่า สามีอันเป็นที่รักไปนานแล้วยังไม่มา. ด้วยบทว่า อสิ สตฺติญฺจ แปลว่า ดาบและหอก นี้บุรุษนั้นกล่าวหมายเอาเฉพาะหอกเท่านั้น เพราะมันเสมอด้วยดาบ

และหอก. จริงอยู่หอกนั้น เขาวางคือปักไว้ เพื่อเสียบประจานบุรุษนั้น. บทว่า จณฺฑี ได้แก่ เป็นผู้มักโกรธ. บทว่า กาหตี โกธํความว่า นางจักกระทำความโกรธต่อเราว่า มัวชักช้าอยู่. บทว่า ตํเม ตปฺปติ ความว่า ความโกรธของนางนั้น ย่อมทำเราให้เดือดร้อน. ด้วยบทว่า โน อิธ นี้ บุรุษนั้นแสดงว่า ก็หลาวนี้ย่อมไม่ทำเราให้เดือดร้อนในที่นี้เลย. ด้วยคำเป็นต้นว่า นี้หอกและเกราะดังนี้ บุรุษผู้นั้นบอกถึงสิ่งของของตนซึ่งวางไว้บนหัวนอนในเรือน.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุปฺปลสนฺนาโห ได้แก่ หอกและเกราะอธิบายว่า หอกชนิดหนึ่งคล้ายดอกบัวและเกราะ. บทว่า นิกฺขญฺจได้แก่ แหวนก้อยที่ทำด้วยทองเนื้อ ๕. ด้วยบทว่า กาสิกญฺจ มุทุํวตฺถํ นี้ บุรุษนั้นกล่าว หมายเอาผ้าสาฎกคู่หนึ่ง ซึ่งทำจากแคว้นกาสีมีเนื้ออ่อนนุ่ม. ได้ยินว่า สิ่งของมีประมาณเท่านี้ ที่บุรุษนั้นเก็บไว้บนหัวนอน. บทว่า ตปฺเปตุ ธนกามิยา ความว่า ภรรยาผู้เป็นที่รักของเรานั้นมีความต้องการทรัพย์ จงถือเอาทรัพย์ทั้งหมดนี้ จงอิ่มเอิบ บริบูรณ์ คือจงยินดีด้วยทรัพย์นี้.

บุรุษนั้นคร่ำครวญอยู่อย่างนี้นั้นแล ก็ตายไปบังเกิดในนรก

พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว จึงทรงประ-กาศสัจจะทั้งหลายแล้วทรงประชุมชาดก. ในเวลาจบสัจจะ ภิกษุผู้กระสันจะสึก ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล. ภรรยาในครั้งนั้น ได้มาเป็นภรรยาในครั้งนี้ เทวบุตรผู้เห็นเหตุการณ์นั้น คือเราตถาคต ฉะนั้นแล.

จบ อรรถกถากามวิลาปชาดกที่ ๗

๘. อุทุมพรชาดก

ผู้อ่อนน้อมชื่อว่าเป็นผู้อิ่ม

[๔๙๓] ต้นมะเดื่อ ต้นไทร และต้นมะขวิดนี้

มีผลสุกแล้ว เชิญท่านออกมากินเสียเถิด จะ

ยอมตายเพราะความหิวโหยทำไม.

[๔๙๔] ผู้ใดประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ ผู้นั้น

ชื่อว่า เป็นผู้อิ่มแล้ว ไม่หวงแหน เหมือน

ข้าพเจ้า เคี้ยวกินผลไม่สุกจนอิ่มแล้วในวันนี้

ฉะนั้น.

[๔๙๕] ลิงเกิดในป่า พึงหลอกลวงลิงที่เกิดในป่าเพราะเหตุอันใด แม้ลิงหนุ่มเช่นท่านก็ไม่พึง

เชื่อ เหตุอันนั้น ลิงผู้ใหญ่ที่แก่เฒ่าชราเช่น

ข้าพเจ้า ไม่พึงเชื่อถือเลย.

จบ อุทุมพรชาดกที่ ๘

อรรถกถาอุทุมพรชาดกที่ ๘

พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงปรารภภิกษุรูปหนึ่ง จึงตรัสเรื่องนี้ มีคำเริ่มต้นว่า อุทุมฺพรา นิเจ ปกฺกา๑ ดังนี้.

ได้ยินว่า ภิกษุนั้นสร้างวิหารอยู่ในปัจจันตคามแห่งหนึ่ง. วิหารน่ารื่นรมย์ตั้งอยู่เหนือแผ่นหินดาด. สถานที่ปัดกวาดคล้ายปะรำ มีน้ำใช้ผาสุกสำราญ. โคจรคามก็ไม่ไกล. คนทั้งหลายรักใคร่พากันถวาย๑. บาลี เป็น จิเม.