กุมภวรรค

สพฺพกามททํ กุมฺภํ กูฏํ ลทฺธาน ธุตฺตโก

ยาว นํ อนุปาเลติ ตาว โส สุขเมธติ ฯ

นักเลงได้หม้อสารพัดนึกอันเป็นยอดทรัพย์ใบหนึ่ง ยังรักษาหม้อนั้นไว้ได้ตราบใด เขาก็จะได้รับความสุขอยู่ตราบนั้น.

ยทา มตฺโต จ ทิตฺโต จ ปมาทา กุมฺภมพฺภิทา

ตโต ๒ นคฺโค จ โปตฺโถ จ ปจฺฉา พาโล วิหญฺญติ ฯ

เมื่อใด เขาประมาท และเย่อหยิ่ง ได้ทำลายหม้อให้แตก เพราะความประมาท เมื่อนั้น ก็เป็นคนเปลือย และนุ่งผ้าเก่า เป็นคนโง่เขลา ย่อมเดือดร้อนในภายหลัง.

เอวเมว [๓] ธนํ ลทฺธา ปมตฺโต ๔ ปริภุญฺชติ

ปจฺฉา ตปติ ทุมฺเมโธ กูฏํ ภิตฺวาว ๑ ธุตฺตโกติ ฯ

ภทฺรฆฏเภทกชาตกํ ปฐมํ ฯ

๑ ม. สุราฆฏชาตกํ ฯ ๒ ม. ตทา ฯ ๓ ม. โย ฯ ๔ สี. อมตฺตา ฯ ยุ. อมตฺโต ฯ

คนผู้ประมาทโง่เขลา ได้ทรัพย์มาแล้วย่อมใช้สอย จะต้องเดือดร้อนในภายหลัง เหมือนนักเลงทุบหม้อยอดทรัพย์เสีย ฉะนั้น.

จบ ภัทรฆฏเภทกชาดกที่ ๑.

พาราณสฺยํ ๒ มหาราช กากราชา นิวาสโก ๓

อสีติยา สหสฺเสหิ สุปตฺโต ปริวาริโต ฯ

ข้าแต่มหาราช พระยากาชื่อสุปัตตะ เป็นกาอยู่ในเมืองพาราณสี อันกาแปดหมื่นแวดล้อมแล้ว.

ตสฺส โทหฬินี ภริยา สุปสฺสา ๔ ภกฺขิตุมิจฺฉติ ๕

รญฺโญ มหานเส ปกฺกํ ปจฺจคฺฆํ ราชโภชนํ ฯ

นางกาสุปัสสาภรรยาของพระยากานั้นแพ้ท้อง ปรารถนาจะกินพระกระยาหารมีค่ามาก ที่คนหุงต้มแล้วในห้องเครื่อง.

เตสาหํ ปหิโต ทูโต รญฺโญ จมฺหิ อิธาคโต

ภตฺตุ อปจิตึ กุมฺมิ นาสายมกรํ ๖ วณนฺติ ฯ

สุปตฺตชาตกํ ทุติยํ ฯ

ข้าพระบาทเป็นทูตของพระยากาทั้งสองนั้น ถูกนายใช้ให้มาจึงได้เป็นผู้มาในที่นี้ ข้าพระบาทจะกระทำความจงรักต่อเจ้านาย จึงได้จิกจมูกของคนเชิญเครื่องให้เป็นแผล.

จบ สุปัตตชาดกที่ ๒.

ผุฏฺฐสฺส เม อญฺญตเรน พฺยาธินา

โรเคน พาฬฺหํ ทุขิตสฺส รุปฺปโต

ปริสุสฺสติ ขิปฺปมิทํ กเฬวรํ

ปุปฺผํ ยถา ปํสุนิ อาตเป กตํ ฯ

เมื่อเราถูกโรคอย่างหนึ่งถูกต้อง ได้เสวยทุกขเวทนาอย่างสาหัส อันทุกข์เวทนาเบียดเบียนอยู่ ร่างกายนี้ก็ซูบผอมลงอย่างรวดเร็ว ดุจดอกไม้ที่ทิ้งตากแดดไว้ที่ทราย ฉะนั้น.

อชญฺญํ ชญฺญสงฺขาตํ อสุจึ สุจิสมฺมตํ

นานากุณปปริปูรํ ชญฺญรูปํ อปสฺสโต ฯ

๑ สี. ยุ. ภินฺโน ว ฯ ๒ สี. ยุ. พาราณสฺสํ ฯ ๓ สี. ยุ. นิวาริโก ฯ ๔ ม.

สุผสฺสา ฯ ๕ สี. สุผสฺสา มจฺฉมิจฺฉติ ฯ ๖ สี. ยุ. ... มกรึ ฯ

รูปร่างอันไม่น่าพอใจถึงการนับว่า น่าพอใจ ที่ไม่สะอาดสมมติว่า เป็นของสะอาด เต็มด้วยซากศพต่างๆ ปรากฏแก่คนพาลผู้ไม่พิจารณาเห็นว่าเป็นของน่าพอใจ.

ธิรตฺถุมํ อาตุรํ ปูติกายํ

ชิคุจฺฉิยํ อสุจึ พฺยาธิธมฺมํ

ยตฺถปฺปมตฺตา อธิมุจฺฉิตา ปชา

หาเปนฺติ มคฺคํ สุคตูปปตฺติยาติ ฯ

กายนิพฺพินฺทชาตกํ ตติยํ ฯ

น่าติเตียนกายอันเปื่อยเน่า กระสับกระส่าย น่าเกลียด ไม่สะอาด มีความป่วยไข้เป็นธรรมดา เป็นที่ๆ หมู่สัตว์ผู้ประมาทหมกมุ่นอยู่ ย่อมยังหนทางเพื่อความเข้าถึงสุคติให้เสื่อมไป.

จบ กายนิพพินทชาดกที่ ๓.

โกยํ พินฺทุสฺสโร วคฺคุ สรวนฺตานมุตฺตโม

อจฺจุโต ชมฺพุสาขาย โมรจฺฉาโปว กุชฺชติ ฯ

ใครนี่ มีเสียงอันไพเราะเพราะพริ้ง อุดมกว่าสัตว์ผู้ที่มีเสียงเพราะทั้งหลายจับอยู่ที่กิ่งชมพู่ ส่งเสียงร้องไพเราะดุจลูกนกยูง ฉะนั้น.

กุลปุตฺโต ปชานาติ กุลปุตฺตํ ๑ ปสํสิตุํ

พฺยคฺฆจฺฉาปสทิสวณฺณ ภุญฺช สมฺม ททามิ เต ฯ

กุลบุตรย่อมรู้จักสรรเสริญกุลบุตร ดูกรสหายผู้มีผิวพรรณคล้ายกับลูกเสือโคร่ง เชิญท่านบริโภคเถิด เรายอมให้แก่ท่าน.

จิรสฺสํ วต ปสฺสามิ มุสาวาที สมาคเต

วนฺตาทํ กุณปาทญฺจ อญฺญมญฺญํ ปสํสเกติ ฯ

ชมฺพูขาทกชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

ดูกรบุคคลผู้สรรเสริญกันและกัน เราได้เห็นคนพูดมุสา คือ กาผู้เคี้ยวกินของที่คนอื่นคายแล้ว และสุนัขจิ้งจอกผู้กินซากศพ มาประชุมกันนานมาแล้ว.

จบ ชัมพุขาทกชาดกที่ ๔.

อุสภสฺเสว เต ขนฺโธ สีหสฺเสว วิชมฺภิตํ

มิคราช นโม ตยตฺถุ อปิ กิญฺจิ ลภามเส ฯ

ข้าแต่พระยาเนื้อ ร่างกายของท่านเหมือนของโคอุสุภราช ความองอาจของท่านเหมือนของสีหราช ข้าพเจ้าขอนอบน้อมแด่ท่าน ทำอย่างไรข้าพเจ้าจึงจักได้อาหารสักหน่อย?

กุลปุตฺโต ปชานาติ กุลปุตฺตํ ๒ ปสํสิตุํ

มยูรคีวสงฺกาส อิโต ปริยาหิ วายส ฯ

๑-๒ สี. ยุ. กุลปุตฺเต ฯ

กุลบุตรย่อมรู้จักสรรเสริญกุลบุตร ดูกรกาผู้มีสร้อยคองามดุจนกยูงเชิญท่านลงจากต้นละหุ่งมากินเนื้อให้สบายเถิด.

มิคานํ โกฏฺฐโก ๑ อนฺโต ปกฺขีนํ ปน วายโส

เอรณฺโฑ อนฺโต รุกฺขานํ ตโย อนฺตา สมาคตาติ ฯ

อนฺตชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

บรรดามฤคชาติทั้งหลาย สุนัขจิ้งจอกเป็นเลวที่สุด บรรดาปักษีทั้งหลายกาเป็นเลวที่สุด บรรดารุกขชาติทั้งหลาย ต้นละหุ่งเป็นเลวที่สุด ที่สุด ๓ประเภทมารวมกันเอง.

จบ อันตชาดกที่ ๕.

โก นฺวายํ ๒ โลณโตยสฺมึ สมนฺตา ปริธาวติ

มจฺเฉ มกเร จ วาเรติ อูมีสุ จ วิหญฺญติ ฯ

ใครนี้หนอ มาเที่ยววนเวียนอยู่ในน้ำทะเลอันเค็ม ย่อมห้ามปลา และมังกรทั้งหลาย และย่อมเดือดร้อนในกระแสน้ำที่มีคลื่น?

อนนฺตปายี สกุโณ อติตฺโตติ ทิสา สุโต

สมุทฺทํ ปาตุมิจฺฉามิ สาครํ สริตปฺปตึ ฯ

ข้าพเจ้าเป็นนกชื่อว่า อนันตปายี ปรากฏไปทั่วทิศว่า เป็นผู้ไม่อิ่ม เราปรารถนาจะดื่มน้ำ ในมหาสมุทรสาครใหญ่กว่าแม่น้ำทั้งหลาย.

โสยํ หายตี เจว ปูรเตว มโหทธิ

นาสฺส นายติ ปีตนฺโต อเปยฺโย กิร สาคโรติ ฯ

สมุทฺทชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

สมุทรสาครนี้พร่องก็ดี เต็มเปี่ยมอยู่ก็ดี ใครๆ จะดื่มน้ำในสมุทรสาครนั้น ก็หาพร่องไปไม่ ได้ยินมาว่า สาครอันใครๆ ไม่อาจจะดื่มกินให้หมดสิ้นไปได้.

จบ สมุททชาดกที่ ๖.

อุจฺเจ สกุณ เฑมาน ปตฺตยาน วิหงฺคม

วชฺชาสิ โข ตฺวํ วามูรุํ จิรํ โข สา กริสฺสติ ฯ

ดูกรนกผู้ปีกเป็นยาน บินทะยานไปในเวหา บินไปในอากาศอันสูงท่านช่วยบอกกะภรรยาของข้าพเจ้าผู้มีลำขาเสมอด้วยต้นกล้วยว่าข้าพเจ้าถูกเสียบอยู่บนหลาว ภรรยาของข้าพเจ้านั้น เมื่อไม่รู้ข่าวคราวอันนี้ ก็จักทำการมาของข้าพเจ้าให้ล่าช้าไป.

อิทํ โข สา น ชานาติ อสึ สตฺติญฺจ โอฑฺฑิตํ

สา จณฺฑี กาหตี โกธํ ตํ เม ตปฺปติ โน อิธ ๓ ฯ

๑ สี. โกตฺถุโก ฯ ม. สิคาโล ฯ ๒ ม. นายํ ฯ ๓ ม. อิทํ ฯ

ภรรยาของข้าพเจ้านั้น ยังไม่รู้เหตุที่ข้าพเจ้าถูกเสียบหลาวและหอก นางเป็นคนดุร้าย ก็จะโกรธข้าพเจ้า ความโกรธแห่งภรรยาของข้าพเจ้านั้นจะทำให้ข้าพเจ้าเดือดร้อนไปด้วย อนึ่ง หลาวนี้ อย่าทำให้ข้าพเจ้าเดือดร้อนเลย.

เอส อุปฺปลสนฺนาโห นิกฺขญฺจุสฺสีสเก กตํ ๑

กาสิกญฺจ มุทุํ วตฺถํ ตปฺเปตุ ธนกามิยาติ ๒

กามวิลาปชาตกํ สตฺตมํ ฯ

หอกและเกราะนี้ ข้าพเจ้าเก็บไว้ที่หัวนอน อนึ่ง แหวนประดับนิ้วก้อยที่ทำด้วยทองคำเนื้อสุก และผ้าแคว้นกาสีเนื้ออ่อน ข้าพเจ้าก็เก็บไว้ที่หัวนอน ขอภรรยาที่รักของข้าพเจ้า ผู้มีความต้องการทรัพย์ จงยินดีด้วยทรัพย์นี้เถิด.

จบ กามวิลาปชาดกที่ ๗.

อุทุมฺพรา จิเม ปกฺกา นิโคฺรธา จ กปิตฺถนา

เอหิ นิกฺขมฺม ภุญฺชสฺสุ กึ ชิฆจฺฉาย มิยฺยสิ ฯ

ต้นมะเดื่อ ต้นไทร และต้นมะขวิดนี้ มีผลสุกแล้ว เชิญท่านออกมากินเสียเถิด จะยอมตายเพราะความหิวโหยทำไม?

เอวํ โส สุหิโต โหติ โย วุฑฺฒมปจายติ

ยถาหมชฺช สุหิโต ทุมปกฺกานิ มาสิโต ฯ

ผู้ใด ประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ ผู้นั้นชื่อว่า เป็นผู้อิ่มแล้ว ไม่หวงแหนเหมือนข้าพเจ้าเคี้ยวกินผลไม้สุกจนอิ่มแล้ว ในวันนี้ ไม่หวงแหนผลไม้ที่สุกแล้ว ฉะนั้น.

ยํ วเนโช วเนชสฺส วญฺเจยฺย กปิโน กปิ

ทหโรปิ น สทฺเธยฺย ๓ นหิ ชิณฺโณ ชรากปีติ ฯ

อุทุมฺพรชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

ลิงเกิดในป่า พึงหลอกลวงลิงที่เกิดในป่า เพราะเหตุอันใด แม้ลิงหนุ่มเช่นท่านก็ไม่พึงเชื่อเหตุอันนั้น ลิงผู้ใหญ่ที่แก่เฒ่าชราเช่นข้าพเจ้า ไม่พึงเชื่อถือเลย.

จบ อุทุมพรชาดกที่ ๘.

ปุเร ตุวํ สีลวตํ สกาเส

โอกฺกนฺทิกํ ๕ กีฬสิ อสฺสมมฺหิ

กโรหเร มกฺกฏิยานิ มกฺกฏ

น ตํ มยํ สีลวตํ รมาม ฯ

๑ ม. ... นิกฺขญฺจุสฺสีสโกหิตํ ฯ ๒ ม. ธนิกา ปิยาติ ฯ ๓ ม. ทหโร กปิ สทฺเธยฺย ฯ

๔ ม. โกมารปุตฺต ... ฯ ๕ ม. โอกฺกนฺติกํ ฯ

เจ้าลิง เมื่อก่อน เจ้าเคยโลดเต้นเล่นในสำนัก เราผู้คะนองเล่นเป็นปกติเจ้าจะกระทำอาการโลดเต้นอย่างไรมาก่อน บัดนี้ เราไม่ชื่นชมยินดีอาการนั้นของเจ้าแล้ว.

สุตา หิ มยฺหํ ปรมา วิสุทฺธิ

โกมาริยปุตฺตสฺส ๑ พหุสฺสุตสฺส

มาทานิ มํ มญฺญิ ตุวํ ยถา ปุเรฐ

ฌานาภิยุตฺตา วิหราม อาวุโส ๒ ฯ

ความหมดจดด้วยฌานอย่างสูง เราได้ฟังมาจากอาจารย์ชื่อโกมาริยบุตรผู้เป็นพหูสูต บัดนี้ ท่านอย่าเข้าใจเราว่าเหมือนแต่ก่อน ดูกรท่านผู้มีอายุเราประกอบไปด้วยฌานอยู่ทั้งนั้น.

สเจปิ เสลสฺมิ วเปยฺย พีชํ

เทโว จ วสฺเส น หิ ตํ วิรูเฬฺห

สุตา หิ เต สา ปรมา วิสุทฺธิ

อารา ตุวํ มกฺกฏ ฌานภูมฺยาติ ๓ ฯ

โกมาริยปุตฺตชาตกํ นวมํ ฯ

เจ้าลิงเอ๋ย ถ้าแม้บุคคลจะพึงหว่านพืชลงที่แผ่นหิน ถึงฝนจะตกลงมาพืชนั้นก็งอกงามขึ้นไม่ได้แน่ ความหมดจดด้วยฌานอย่างสูงนั้น ถึงเจ้าจะได้ฟังมาแล้ว เจ้าก็ยังเป็นผู้ไกลจากภูมิฌานมากนัก.

จบ โกมาริยปุตตชาดกที่ ๙.

ปรปาณฆาเต ๔ ชีวนฺโต มํสโลหิตโภชโน

พโก วตํ สมาทาย อุปปชฺชิ อุโปสถํ ฯ

หมาป่าตัวมีเนื้อและเลือดเป็นอาหาร เป็นอยู่ได้ เพราะฆ่าสัตว์อื่นสมาทานวัตรแล้ว รักษาอุโบสถอยู่.

ตสฺส สกฺโก วตญฺญาย อชรูเปนุปาคมิ

วีตตโป อชฺฌปตฺโต ภญฺชิ โลหิตโป ตปํ ฯ

ท้าวสักกะทรงทราบวัตรของหมาป่านั้นแล้ว จึงจำแลงเป็นแพะมา หมาป่านั้นปราศจากตบะ ต้องการดื่มกินเลือดจึงวิ่งไปจะกินแพะ ได้ทำลายตบะธรรมเสียแล้ว.

เอวเมว อิเธกจฺโจ ๕ สมาทานสฺมิ ทุพฺพโล ๖

ลหุํ กโรติ ๗ อตฺตานํ พโกว อชการณาติ ฯ

พกชาตกํ ทสมํ ฯ

กุมฺภวคฺโค ปญฺจโม ฯ

ตสฺสุทฺทานํ

วรกุมฺภ สุปตฺตสิริวฺหยโน

สุจิสมฺมต พินฺทุสฺสโร จุสโภ

สริตํปติ จณฺฑี ชรากปินา

อถ มกฺกฏิยา วกเกน ทสาติ ฯ

___________

วคฺคุทฺทานํ

สงฺกปฺโป ปทุโม เจว อุทปาเนน ตติยํ

อพฺภนฺตรํ ฆฏเภทํ ติกนิปาตมฺหิลงฺกตํ ๑ ฯ

ติกนิปาตํ นิฏฺฐิตํ ฯ

___________

๑ ม. โกมารปุตฺต ... ฯ ๒ ม. ฌานานุยุตฺโต วิหรามิ อาวุโส ฯ ๓ ม. ฌานภูมิยาติ ฯ

๔ ม. ปรปาณโรธา ฯ ๕ ม. อิเธกจฺเจ ฯ ๖ ม. ทุพฺพลา ฯ ๗ ม. อโรนฺติ ฯ

๑ ปุราณโปตฺถเก วคฺคุทฺทานํ นฏฺฐํ ฯ อิทํ กิตฺติโสภเนน มยา ลิขิตํ ฯ

บุคคลบางคนในโลกนี้ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้มีวัตรอันเลวทรามในการสมาทานวัตร ย่อมทำตนให้เบา ดุจหมาป่าทำลายตบะของตนเพราะเหตุต้องการแพะ ฉะนั้น.

จบ พกชาดกที่ ๑๐.

จบ กุมภวรรคที่ ๕.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ภัทรฆฏเภทกชาดก ๒. สุปัตตชาดก

๓. กายนิพพินทชาดก ๔. ชัมพุขาทกชาดก

๕. อันตชาดก ๖. สมุททชาดก

๗. กามวิลาปชาดก ๘. อุทุมพรชาดก

๙. โกมาริยปุตตชาดก ๑๐. พกชาดก.

_________________

รวมวรรคที่มีในติกนิบาตนี้ คือ

๑. สังกัปปวรรค ๒. ปทุมวรรค

๓. อุทปานทูสกวรรค ๔. อัพภันตรวรรค

๕. กุมภวรรค.

จบ ติกนิบาตชาดก.