อัพภันตรวรรค

อพฺภนฺตโร นาม ทุโม ยสฺส ทิพฺยมิทํ ผลํ

ภุตฺวา โทหฬินี นารี จกฺกวตฺตึ วิชายติ ฯ

ผลของต้นไม้ชื่ออัพภันตระ เป็นผลไม้ทิพย์ นางนารีที่แพ้ท้อง บริโภคแล้ว จะประสูติพระราชโอรสเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ.

ตฺวมฺปิ ๑ ภทฺเท มเหสีสิ สา จาปิ ๒ ปติโน ปิยา

อาหริสฺสติ เต ราชา อิทํ อพฺภนฺตรํ ผลํ ฯ

ดูกรนางผู้เจริญ แม้ท่านก็เป็นพระมเหสีผู้เลอโฉม และเป็นที่รักของพระราชสวามี พระราชาจักทรงนำเอาผลไม้ชื่ออัพภันตระนี้มาให้แก่ท่าน.

ภตฺตุรตฺเถ ปรกฺกนฺโต ยํ ฐานมธิคจฺฉติ

สูโร อตฺตปริจฺจาคี ลภมาโน ภวามหนฺติ ฯ

อพฺภนฺตรชาตกํ ปฐมํ ฯ

บุคคลผู้กล้าหาญ ยอมเสียสละตน กระทำความพากเพียรในประโยชน์ของท่านที่ได้เลี้ยงตนมา ย่อมถึงฐานะอันใด ข้าพเจ้าเป็นผู้จะได้ฐานะอันนั้น.

จบ อัพภันตรชาดกที่ ๑.

เสยฺยํโส เสยฺยโส โหติ โย เสยฺยมุปเสวติ

เอเกน สนฺธึ กตฺวาน สตํ วชฺเฌ อโมจยึ ฯ

ผู้ใด คบหากับบุคคลผู้ประเสริฐ ผู้นั้นชื่อว่า เป็นผู้มีส่วนอันประเสริฐด้วย เราสมานไมตรีกับพระยาโจรคนเดียวก็ปลดเปลื้องท่านทั้งหลายผู้ต้องโทษได้ทั้งร้อยคน.

ตสฺมา สพฺเพน โลเกน สนฺธึ กตฺวาน เอกโก ๓

เปจฺจ สคฺคํ นิคจฺเฉยฺย อิทํ สุณาถ กาสิยา ฯ

เพราะฉะนั้น บุคคลคนเดียวสมานไมตรีกับโลกทั้งมวลสิ้นชีพแล้ว ก็พึงเข้าถึงสวรรค์ ท่านชาวกาสิกรัฐทั้งหลาย จงฟังคำของเรานี้เถิด.

อิทํ วตฺวา มหาราชา กํโส พาราณสิคฺคโห

ธนน ตุณฺฑิญฺจ ๔ นิกฺขิปฺป สญฺญมํ อชฺฌุปาคมีติ ฯ

เสยฺยชาตกํ ทุติยํ ฯ

๑ สี. ยุ. ตฺวญฺจ ฯ ๒ สี. ยุ. จาสิ ฯ ๓ ม. เอกโต ฯ ๔ ม. กณฺฑญฺจ ฯ

พระเจ้ากังสมหาราช ครอบครองราชสมบัติเมืองพาราณสี ได้ตรัสพระราชดำรัสนี้แล้ว ก็ทรงสละทั้งธนู และลูกศรเสีย ทรงสมาทาน สำรวมศีล.

จบ เสยยชาดกที่ ๒.

วรํ วรํ ตฺวํ นิหนํ ปุเร จริ

อสฺมึ ปเทเส อภิภุยฺย สูกเร

โสทานิ เอโก พฺยคฺฆ ปคมฺม ฌายสิ

พลนฺนุ เต พฺยคฺฆ น จชฺช วิชฺชติ ฯ

ดูกรเสือโคร่ง วันก่อนๆ ท่านเคยย่ำยีหมูทั้งหลายในประเทศนี้ แล้วนำเอาหมูตัวอ้วนๆ มา บัดนี้ ท่านเดินซบเซามาแต่ผู้เดียว ดูกรเสือโคร่งก็วันนี้ กำลังกายของท่านไม่มีหรือ?

อิมสฺสุตา ๑ ยนฺติ ทิโสทิสํ ปุเร

ภยทฺธิตา ๒ เลณคเวสิโน ปุถู

เตทานิ สงฺคมฺม วสนฺติ เอกโต

ยตฺถฏฺฐิตา ทุปฺปสหชฺชิเม มยา ฯ

ได้ยินว่า วันก่อนๆ หมูเหล่านี้ เห็นข้าพเจ้าเข้าแล้วก็กลัวต่างก็บ่ายหน้าหนีไปหาที่ซ่อนเร้นคนละทิศละทาง บัดนี้ หมูเหล่านั้น มาประชุมรวมกันเป็นหมวดเป็นหมู่ อยู่ในที่ชัยภูมิดี ยากที่ข้าพเจ้าจะย่ำยีได้.

นมตฺถุ สงฺฆาน สมาคตานํ

ทิสฺวา สยํ สํขฺย วทามิ อพฺภุตํ

พฺยคฺฆํ มิคา ยตฺถ ชินึสุ ทาฐิโน

สามคฺคิยา ทาฐพเลสุ มุจฺจเรติ ฯ

วฑฺฒกีสูกรชาตกํ ตติยํ ฯ

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมแก่หมู่หมูที่มาประชุมกัน ข้าพเจ้าได้เห็นมิตรภาพอันน่าอัศจรรย์ ควรสรรเสริญแล้ว จึงขอกล่าวสรรเสริญไว้ หมูทั้งหลายผู้มีเขี้ยวเป็นกำลัง ได้ชนะเสือโคร่งด้วยสามัคคีอันใด ก็พากันพ้นมรณภัยด้วยความสามัคคีอันนั้น.

จบ วัฑฒกีสูกรชาดกที่ ๓.

ยํ อุสฺสุกฺกา สงฺฆรนฺติ อลกฺขิกา พหุํ ธนํ

สิปฺปวนฺโต อสิปฺปา วา ลกฺขิกา ตานิ ภุญฺชเร ๓ ฯ

๑ สี. ม. อิเม สุทํ ฯ ๒ ม. ภยฏฺฏิตา ฯ ๓ สี. ลกฺขีว ตานิ ภุญฺชติ ฯ ม. ลกฺขิวา

ตานิ ภุญฺชติ ฯ

ผู้ไม่มีบุญ จะเป็นผู้มีศิลปะหรือไม่ก็ตาม ย่อมขวนขวายรวบรวมทรัพย์ไว้เป็นอันมาก ผู้มีบุญย่อมใช้สอยทรัพย์เหล่านั้น.

สพฺพตฺถ กตปุญฺญสฺส อติจฺจญฺเญว ปาณิโน

อุปฺปชฺชนฺติ พหู โภคา อปิ นายตเนสุปิ ฯ

โภคะเป็นอันมาก ย่อมล่วงเลยสัตว์เหล่าอื่นไปเสีย เกิดขึ้นในที่ทั้งปวงเทียว สำหรับผู้มีบุญอันกระทำไว้ ใช่แต่เท่านั้น รัตนะทั้งหลายก็บังเกิดขึ้นแม้ในที่มิใช่บ่อเกิด.

กุกฺกุโฏ มณโย ทณฺโฑ ถิโย จ ปุญฺญลกฺขณา

อุปฺปชฺชนฺติ อปาปสฺส กตปุญฺญสฺส ชนฺตุโนติ ฯ

สิริชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

ไก่ แก้วมณี ไม้เท้า และหญิงชื่อว่า บุญญลักขณาเทวี ย่อมเกิดขึ้นแก่อนาถบิณฑิกเศรษฐีผู้ไม่มีบาป มีบุญอันกระทำไว้แล้ว.

จบ สิริชาดกที่ ๔.

ทริยา สตฺต วสฺสานิ ตึสมตฺตา วสามเส

หญฺญาม มณิโน อาภํ อิติ โน มนฺติตํ อหุ ฯ

พวกข้าพเจ้าประมาณ ๓๐ ตัว อาศัยอยู่ในถ้ำแก้วมณี ๗ ปี ได้ปรึกษากันว่า จะช่วยกันกำจัดแสงแก้วมณีให้เศร้าหมอง.

ยาวตา มณิ ฆํสาม ๑ ภิยฺโย โวทายเต มณิ

อิทญฺจิทานิ ปุจฺฉาม กึ กิจฺจํ อิธ มญฺญสิ ฯ

พวกข้าพเจ้าช่วยกันเสียดสีแก้วมณี แก้วมณีกลับมีสีสุกใสขึ้นกว่าเก่าบัดนี้ พวกข้าพเจ้าขอถามท่านถึงเหตุนั้น ท่านย่อมสำคัญกิจในเรื่องนี้อย่างไร?

อยํ มณิ เวฬุริโย อกาโจ วิมโล สุโภ

นาสฺส สกฺกา สิรึ หนฺตุํ อปกฺกมถ สูกราติ ฯ

มณิสูกรชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

ดูกรหมูทั้งหลาย แก้วไพฑูรย์นี้ เป็นของแข็ง งามผ่องใส ใครๆ ไม่สามารถจะกำจัดแก้วไพฑูรย์นั้นให้เศร้าหมองได้เลย ท่านทั้งหลายจงพากันหลีกหนีไปอยู่ที่อื่นเสียเถิด.

จบ มณิสูกรชาดกที่ ๕.

มา สาลุกสฺส ปิหยิ อาตุรนฺนานิ ภุญฺชติ

อปฺโปสฺสุกฺโก ภุสํ ขาท เอตํ ทีฆายุลกฺขณํ ฯ

ท่านอย่าปรารถนาอาหารอย่างหมูชื่อสาลุกะเลย เพราะว่า หมูชื่อว่าสาลุกะนี้ บริโภคอาหารเป็นเครื่องเดือดร้อน ท่านจงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อย เคี้ยวกินแต่ข้าวลีบนี้เถิด นี้เป็นลักษณะแห่งความอายุยืน.

อิทานิ โส อิธาคนฺตฺวา อติถิ ๒ ยุตฺตเสวโก

อถ ทกฺขสิ สาลุกํ สยนฺตํ มูสลุตฺตรํ ฯ

๑ สี. ยุ. ยาว ยาว นิฆํสาม ฯ ๒ ม. อติถี ฯ

ในไม่ช้า ราชบุรุษผู้มีบริวารมากนั้น ก็จะเป็นแขกมาประชุมกัน ณสถานที่นี้ ในกาลนั้น ท่านก็จะได้เห็นหมูสาลุกะตัวนี้ อันเจ้าของให้ทุบด้วยไม้ฆ้อนนอนตายอยู่.

วิกนฺตํ สูกรํ ทิสฺวา สยนฺตํ มูสลุตฺตรํ

ชรคฺควา อจินฺเตสุํ วรมฺหากํ ภุสามิวาติ ฯ

สาลุกชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

วัวชราทั้งสองตัว พอเห็นหมูสาลุกะผู้กล้าหาญ อันเจ้าของให้ทุบด้วยไม้ฆ้อนนอนตายอยู่ ก็คิดร่วมกันว่า ข้าวลีบเท่านั้น เป็นอาหารอย่างสูงสุดของเรา.

จบ สาลุกชาดกที่ ๖.

นานุมฺมตฺโต นาปิสุโณ นานโฏ นากุตูหโล

มุเฬฺหสุ ลภเต ลาภํ เอสา เต อนุสาสนี ฯ

ไม่ใช่คนบ้า ทำเป็นเหมือนคนบ้า ไม่ใช่คนส่อเสียด ก็ทำเป็นเหมือนคนส่อเสียด ไม่ใช่นักฟ้อนรำ ก็ทำเป็นเหมือนนักฟ้อนรำ ไม่ใช่คนตื่นข่าวก็ทำเป็นเหมือนคนตื่นข่าว ย่อมจะได้ลาภในคนผู้หลงใหลทั้งหลาย นี้เป็นคำสั่งสอนแก่ท่าน.

ธิรตฺถุ ตํ ยสลาภํ ธนลาภญฺจ พฺราหฺมณ

ยา วุตฺติ วินิปาเตน อธมฺมจริยาย ๒ วา ฯ

ข้าแต่ท่านพราหมณ์ น่าติเตียนความประพฤติอัตตวินิบาตกรรม การประพฤติธรรม การได้ยศ และได้ทรัพย์.

อปิ เจ ปตฺตมาทาย อนาคาโร ปริพฺพเช

เอสาว ชีวิกา เสยฺโย ๓ ยา จาธมฺเมน เอสนาติ ฯ

ลาภครหิกชาตกํ สตฺตมํ ฯ

อนึ่ง ถ้าบุคคลจะถือเอาบาตรออกไปบวชเสีย ความเป็นอยู่นี้แลประเสริฐกว่าการแสวงหาโดยอธรรม.

จบ ลาภครหิกชาดกที่ ๗.

อคฺฆนฺติ มจฺฉา อธิกํ สหสฺสํ

น โส อตฺถิ โย อิมํ สทฺทเหยฺย

มยฺหญฺจ อสฺสู อิธ สตฺต มาสา

อหมฺปิ ตํ มจฺฉทานํ ๕ กิเณยฺยํ ฯ

ปลาทั้งหลาย มีราคาถึงหนึ่งพันกหาปณะกับ ๗ มาสก ย่อมจะไม่มีผู้ใดผู้หนึ่งเชื่อถือเลย และในที่นี้ เราก็มี ๗ มาสกเท่านั้น แต่เราก็ซื้อปลาตัวนั้นได้.

มจฺฉานํ โภชนํ ทตฺวา มม ทกฺขิณมาทิสิ

ตํ ทกฺขิณํ สรนฺติยา กตํ อปจิตึ ตยา ฯ

๑ สี. ... ลาภครหชาตกํ ฯ ๒ ม. อธมฺมจรเณน ฯ ๓ สี. ยุ. เสยฺยา ฯ

๔ ม. มจฺฉุทฺทานชาตกํ ฯ ๕ ม. มจฺฉุทฺทานํ ฯ

ท่านได้ให้โภชนะแก่ปลาทั้งหลาย แล้วอุทิศส่วนบุญให้แก่เรา เราระลึกถึงส่วนบุญอันนั้น และความนอบน้อมที่ท่านได้กระทำแล้ว จึงรักษาทรัพย์ของท่านนี้ไว้.

ปทุฏฺฐจิตฺตสฺส น ผาติ โหติ

น จาปิ นํ เทวตา ปูชยนฺติ

โย ภาตรํ เปตฺติกํ สาปเตยฺยํ

อวญฺจยี ทุกฺกฏกมฺมการีติ ฯ

มจฺฉทานชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

บุคคลผู้มีจิตคิดประทุษร้าย ย่อมไม่มีความเจริญเลย ใช่แต่เท่านั้นเทวดาทั้งหลายก็ไม่บูชาผู้นั้น ผู้ใด ทำกรรมอันชั่วช้า ยักยอกเอาทรัพย์มรดกของบิดา ไม่ต้องการจะให้พี่ชาย เทวดาทั้งหลาย ย่อมไม่บูชาผู้นั้น.

จบ มัจฉทานชาดกที่ ๘.

นานาฉนฺทา มหาราช เอกาคาเร วสามเส

อหํ คามวรํ อิจฺเฉ พฺราหฺมณี จ ควํ สตํ ฯ๋

ข้าแต่มหาราช ข้าพระบาททั้งหลายอยู่ร่วมในเรือนหลังเดียวกัน แต่มีฉันทะต่างกัน ข้าพระบาทอยากได้บ้านส่วย นางพราหมณีอยากได้โคนมสักร้อยหนึ่ง.

ปุตฺโต อาชญฺญกํ รถํ กญฺญา จ มณิกุณฺฑลํ

ยา เจสา ปุณฺณกา ๑ ชมฺมี อุทุกฺขลํ อภิกงฺขติ ฯ

ลูกชายอยากได้รถเทียมด้วยม้าอาชาไนย ลูกสะใภ้อยากได้กุณฑลแก้วฝ่ายนางปุณณทาสีผู้ชั่วช้าก็จำนงจะใคร่ได้ครก สาก และกระด้ง.

พฺราหฺมณสฺส คามวรํ พฺราหฺมณิยา ควํ สตํ

ปุตฺตสฺส อาชญฺญรถํ กญฺญาย มณิกุณฺฑลํ

ยญฺเจตํ ปุณฺณกํ ๒ ชมฺมึ ปฏิปาเทถุทุกฺขลนฺติ ฯ

นานาฉนฺทชาตกํ นวมํ ฯ

ท่านทั้งหลาย จงให้บ้านส่วยแก่พราหมณ์ จงให้โคนมร้อยหนึ่งแก่นางพราหมณี จงให้รถเทียมด้วยม้าอาชาไนยแก่ลูกชาย จงให้กุณฑลแก้วแก่ลูกสะใภ้ และจงให้ครกตำข้าว สาก และกระด้งแก่นางปุณณทาสีผู้ชั่วช้า.

จบ นานาฉันทชาดกที่ ๙.

สีลํ กิเรว กลฺยาณํ สีลํ โลเก อนุตฺตรํ

ปสฺส โฆรวิโส นาโค สีลวาติ น หญฺญติ ฯ

ได้ทราบมาว่า ศีลเป็นความงาม ศีลเป็นเยี่ยมในโลก ท่านจงดูซิ งูใหญ่มีพิษอันร้ายแรง ย่อมไม่เบียดเบียนผู้อื่นด้วยรู้สึกตัวว่า เป็นผู้มีศีล.

โสหํ สีลํ สมาทิสฺสํ โลเก อนุมตํ สิวํ

อริยวุตฺติสมาจาโร เยน วุจฺจติ สีลวา ฯ

๑ ม. ปุณฺณิกา ฯ ๒ ม. ปุณฺณิกํ ฯ

เราจักสมาทานศีลที่บัณฑิตรับรองแล้วว่า เป็นความปลอดภัยในโลกเป็นคุณชาติเครื่องให้บัณฑิตเรียกบุคคลผู้ประพฤติตามข้อปฏิบัติของพระอริยะว่า เป็นผู้มีศีล.

ญาตีนญฺจ ปิโย โหติ มิตฺเตสุ จ วิโรจติ

กายสฺส เภทา สุคตึ อุปปชฺชติ สีลวาติ ฯ

สีลวีมํสชาตกํ ทสมํ ฯ

อพฺภนฺตรวคฺโค จตุตฺโถ ฯ

__________

ตสฺสุทฺทานํ

ทุม กํส วรุตฺตมพฺยคฺฆมิคา

มณโย มณิ สาลุกมวฺหยโน

อนุสาสนิโย ปิจ มจฺฉวโร

มณิกุณฺฑลเกน กิเรน ทส ฯ

อนึ่ง บุคคลผู้มีศีล ย่อมเป็นที่รักของญาติทั้งหลาย และรุ่งเรืองในหมู่มิตร เมื่อตายไปแล้ว ย่อมเข้าถึงสุคติ.

จบ สีลวีมังสชาดกที่ ๑๐.

จบ อัพภันตรวรรคที่ ๔.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อัพภันตรชาดก ๒. เสยยชาดก

๓. วัฑฒกีสูกรชาดก ๔. สิริชาดก

๕. มณิสูกรชาดก ๖. สาลุกชาดก

๗. ลาภครหิกชาดก ๘. มัจฉทานชาดก

๙. นานาฉันทชาดก ๑๐. สีลวีมังสชาดก.