๑. ยุธัญชยจริยา เล่ม ๓๓

๓. การบำเพ็ญเนกขัมมบารมีเป็นต้น

๓. ยุธัญชยวรรค

๑. ยุธัญชยจริยา

ว่าด้วยพระจริยาของยุธัญชยกุมาร

{๒๑} [๑] เมื่อเราเป็นพระราชโอรสนามว่ายุธัญชัย ผู้มีบริวารยศหาประมาณมิได้ ได้สลดใจเพราะได้เห็นหยาดน้ำค้างที่เหือดแห้งไปเพราะแสงอาทิตย์[๒] เราทำความเป็นอนิจจังนั้นแลให้เป็นแนวนำ(ปุเรจาริก) พอกพูนความสังเวช เราถวายบังคมพระมารดาและพระบิดาแล้ว ทูลขอบรรพชา[๓] มหาชนพร้อมทั้งชาวนิคมทั้งชาวแว่นแคว้นประคองอัญชลีอ้อนวอนเรา พระบิดาตรัสว่า “วันนี้ เจ้าจงปกครองแผ่นดิน อันกว้างใหญ่ไพศาลเถิดลูก,,[๔] เมื่อมหาชนพร้อมทั้งพระราชบิดา นางสนม ชาวนิคมและชาวแว่นแคว้นร้องไห้ครํ่าครวญอย่างน่าสงสาร เราไม่ห่วงใยสละได้แล้ว[๕] เราสละราชสมบัติในแผ่นดิน หมู่ญาติ บริวารชน และยศศักดิ์ทั้งสิ้นได้ ไม่คิดถึงเลยเพราะเหตุแห่งพระโพธิญาณ[๖] เราจะเกลียดพระมารดาพระบิดาก็หาไม่ เราจะเกลียดยศศักดิ์ อันยิ่งใหญ่ก็หาไม่ แต่พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา ฉะนั้น เราจึงสละราชสมบัติ ฉะนี้แล

จบ ยุธัญชยจริยาที่ ๑

๒. โสมนัสสจริยา

ว่าด้วยพระจริยาของโสมนัสสกุมาร

{๒๒} [๗] อีกเรื่องหนึ่ง เมื่อเราเป็นพระราชโอรสสุดที่รัก เป็นที่ปรารถนาของพระมารดาและพระบิดา ปรากฏนามว่าโสมนัส อยู่ในอินทปัตถนครอันสูงส่ง[๘] เป็นผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยคุณธรรม มีปฏิภาณอันเฉียบแหลม เคารพนบนอบต่อบุคคลผู้เจริญ มีหิริ และฉลาดในสังคหธรรม[๙] ครั้งนั้น มีดาบสโกงผู้หนึ่งเป็นที่โปรดปรานของพระราชาพระองค์นั้น ดาบสนั้นปลูกต้นไม้ ผลไม้ ดอกไม้ และผักเก็บขายเลี้ยงชีวิต[๑๐] เราได้เห็นดาบสโกงนั้นเหมือนกองแกลบที่ไม่มีข้าวสาร เหมือนไม้เป็นโพรงข้างใน เหมือนต้นกล้วยหาแก่นมิได้[๑๑] ดาบสโกงผู้นี้ไม่มีธรรมของสัตบุรุษ ปราศจากความเป็นสมณะ ละหิริและธรรมขาว เพราะเหตุแห่งการเลี้ยงชีวิต[๑๒] ปัจจันตชนบทกำเริบขึ้นเพราะโจรเที่ยวอยู่ในดง พระราชบิดาของเราเมื่อจะเสด็จไปปราบความกำเริบนั้นจึงตรัสสั่งเราว่า[๑๓] “พ่ออย่าประมาทในชฎิลผู้มีความเพียรอันแรงกล้านะลูก พ่อจงคล้อยตามที่ปรารถนา ด้วยว่าชฏิลนั้นเป็นผู้ให้ความสำเร็จ ความปรารถนาทั้งปวง”[๑๔] เราไปสู่ที่บำรุงชฎิลนั้นแล้วได้กล่าวดังนี้ว่า “ดูก่อนคฤหบดี ท่านสบายดีหรือ หรือว่าท่านจะให้นําอะไรมาให้”