๑. ยุธัญชยจริยา เล่ม ๓๓

๓. ยุธัญชยวรรค

การบำเพ็ญเนกขัมมบารมีเป็นต้น

๑. ยุธัญชยจริยา

ว่าด้วยจริยาวัตรของยุธัญชยกุมาร

[๒๑] ในกาลเมื่อเราเป็นพระราชโอรส ( ของ

พระเจ้าสัพพทัตตราช ) นามว่ายุธัญชัย มี

บริวารยศหาประมาณมิได้ สลดใจเพราะได้

เห็นหยาดน้ำค้างอันเหือดแห้งเพราะแสง

อาทิตย์ เราทำความเป็นอนิจจังนั้นแลให้เป็น

ปุเรจาริก พอกพูนความสังเวช เราถวายบังคม

พระมารดาและพระบิดาแล้ว ทูลขอบรรพชา

มหาชนพร้อมทั้งชาวนิคมทั้งชาวจังหวัด ประ-

นมอัญชลีอ้อนวอนเรา พระบิดาตรัสว่า วันนี้

เจ้าจงปกครองแผ่นดินอันกว้างใหญ่ไพศาลเถิด

ลูก เมื่อมหาชนพร้อมทั้งพระราชบิดา นาง

สนม ชาวนคม และชาวแว่นแคว้น ร้องไห้

ร่ำไรควรสงสาร เราไม่ห่วงใยสละไปแล้ว เรา

สละราชสมบัติในแผ่นดินหมู่ญาติ บริวารชน

และยศศักดิ์ทั้งสิ้นได้ไม่คิดถึงเลย เพราะเหตุ

แห่งโพธิญาณ เราจะเกลียดพระมารดาพระบิดา

ก็หามิได้ เราจะเกลียดยศศักดิ์อันยิ่งใหญ่ก็หา

มิได้ แต่พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา

ฉะนั้น เราจึงสละราชสมบัติ ฉะนี้แล.

จบ ยุธัญชยจริยาที่ ๑

อรรถกถายุธัญชยวรรคที่ ๓

การบำเพ็ญเนกขัมมบารมี

อรรถกถายุธัญชยจริยาที่ ๑

พึงทราบวินิจฉัยในอรรถกถายุธัญชยจริยาที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ ดังต่อไปนี้. บทว่า อมิตยโส คือมีบริวารและสมบัติหาประมาณมิได้. บทว่ารณชปุตฺโต ยุธญฺชโย คือชื่อยุธัญชยเป็นโอรสของพระราชาพระนามว่าสัพพทัตตะในรัมมนคร.

กรุงพาราณสีนี้ ในอุทยชาดก ชื่อว่า สุรุนธนนคร. ในจูฬสุต-โสมชาดก ชื่อว่า สุทัศนนคร. . ในโสณนันทชาดก ชื่อว่า พรหมวัฑฒนนคร. ในขัณฑหาลชาดก ชื่อว่า บุบผวตีนคร. แต่ในยุธัญชยชาดก ชื่อว่ารัมมนคร. บางครั้งชื่อของนครนี้ก็เปลี่ยนไปอย่างนี้. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า.

พระราชบุตรเป็นโอรสของพระราชา พระนามว่า สัพพทัตตะในรัมมนคร.

พระราชาพระองค์นั้นได้มีพระโอรส ๑,๐๐๐ องค์.พระโพธิสัตว์เป็นโอรสองค์ใหญ่. พระราชาพระราชทานตำแหน่งอุปราชให้. พระโอรสนั้นทรงให้มหาทานทุก ๆ วัน ตามนัยดังได้กล่าวแล้วในหนหลังนั้นแล. เมื่อกาลผ่านไปอย่างนี้ วันหนึ่งพระโพธิสัตว์ขึ้นประทับรถอันประเสริฐแต่เช้าตรู่ เสด็จประพาสพระราชอุทยานด้วยสมบัติอันเป็นสิริใหญ่ ทอดพระเนตรเห็นหยาดน้ำค้างที่ค้างอยู่บนยอดไม้ ยอดหญ้า ปลายกิ่งและใยแมลงมุมเป็นต้นมีลักษณะเหมือนข่ายแก้วมุกดา ตรัสถามว่า ดูก่อนสารถีนั่นอะไร. ครั้นทรงสดับว่า นั่นคือหยาดน้ำค้างที่ตกในเวลามีหิมะ. ทรงเพลิดเพลินอยู่ ณพระราชอุทยาน

ตอนกลางวัน ครั้นตกเย็นเสด็จกลับ ไม่ทรงเห็นหยาดน้ำค้างเหล่านั้น จึงตรัสถามว่า ดูก่อนสารถี หยาดน้ำค้างเหล่านั้นหายไปไหนหมด. เดี๋ยวนี้เราไม่เห็นหยาดน้ำค้างเหล่านั้น ครั้นทรงสดับว่าเมื่อพระอาทิตย์ขึ้นหยาดน้ำค้างทั้งหมดก็สลายละลายไป ทรงดำริว่า หยาดน้ำค้างเหล่านี้เกิดขึ้นแล้วสลายไปฉันใด แม้สังขารคือชีวิตของสัตว์ทั้งหลายเหล่านี้ก็ฉันนั้น เช่นกับหยาดน้ำค้างที่ยอดหญ้า. เพราะฉะนั้น เราซึ่งยังไม่ถูกพยาธิ ชราและมรณะเบียดเบียนควรทูลลาพระมารดาพระบิดาออกบวช จึงทรงทำหยาดน้ำค้างให้เป็นอารมณ์ เห็นภพทั้งสามดุจถูกไฟไหม้เสด็จมายังพระตำหนักของพระองค์ เสด็จไปเฝ้าพระบิดาซึ่งประทับอยู่โรงวินิจฉัย ซึ่งประดับตกแต่งเป็นอย่างดี ถวายบังคมพระชนก ประทับยืนอยู่ข้างหนึ่งทูลขอบวช. ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า :-

เราสลดใจเพราะเห็นหยาดน้ำค้างเหือด

แห้งไป เพราะแสงของดวงอาทิตย์. เราทำ

ความไม่เที่ยงของหยาดน้ำค้างนั้นให้เป็นปุเร-

จาริก พอกพูนความสังเวช เราถวายบังคม

พระบิดาทูลขอบรรพชา.

ในบทเหล่านั้นบทว่า สูริยาตเป คือเพราะแสงดวงอาทิตย์. การสัมผัสรัศมีดวงอาทิตย์. ปาฐะว่า สูริยาตเปน บ้าง. บทว่า ปติตํ ทิสฺวานเพราะทรงเห็นหยาดน้ำค้างเหือดแห้ง คือเพราะทรงแลดูหยาดน้ำค้างที่ค้างอยู่บนยอดต้นไม้เป็นต้นก่อนยังปรากฏอยู่ ครั้นต้องรัศมีดวงอาทิตย์ก็เหือดแห้งไป ด้วยปัญญาจักษุ. บทว่า สํวิชึ คือทรงถึงความสลดพระทัยด้วยทรงมนสิการถึงความไม่เที่ยงว่า หยาดน้ำค้างเหล่านี้ฉันใด แม้ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายก็ฉันนั้น มีสภาพแตกสลายไปอย่างรวดเร็ว. บทว่า ตญฺเวาธิปตึกตฺวา สํเวคมนุพฺรูหยึ คือพระโพธิสัตว์ทรงกระทำความไม่เที่ยงของหยาดน้ำค้างนั้นนั่นเองให้เป็นใหญ่ เป็นประธาน เป็นหัวหน้า เป็นปุเรจาริกแล้วทรงมนสิการถึงความที่สังขารทั้งปวงมีเวลานิดหน่อย ตั้งอยู่ไม่นานทรงพอกพูนความสังเวชอันเกิดขึ้นครั้งเดียว ด้วยให้เกิดขึ้นบ่อย ๆ. บทว่าปพฺพชฺชมนุยาจหํ คือ เราดำริว่าเราผู้ที่พยาธิชราและมรณะยังไม่ครอบงำในชีวิตของสัตว์ทั้งหลาย อันไม่ตั้งอยู่นานดุจหยาดน้ำค้างบนยอดหญ้า ควร

บวชแสวงหามหานิพพานอันเป็นอมตะ ซึ่งไม่มีพยาธิชราและมรณะเหล่านี้แล้วเข้าไปเฝ้าพระมารดาพระธิดาถวายบังคมแล้วทูลขอบรรพชาว่า ขอพระ-มารดาพระบิดาจงทรงอนุญาตให้หม่อมฉันบวชเถิด. เมื่อพระมหาสัตว์ทูลขออนุญาตบวชอย่างนี้แล้วได้เกิดโกลาหลใหญ่ทั่วพระนครว่า ได้ยินว่า พระ-อุปราชยุธัญชัยมีพระประสงค์จะทรงผนวช.

ก็สมัยนั้น ชาวแคว้นกาสีมาเพื่อจะเฝ้าพระราชาพากันเข้าไปในรัมมนคร. ทั้งหมดนั้นประชุมกัน. พระราชาพร้อมด้วยบริวาร ชาวนิคมชาวชนบท พระมารดา พระเทวี ของพระโพธิสัตว์และพวกสนมทั้งปวงพากันทูลห้ามพระโพธิสัตว์ว่า ข้าแต่พระกุมารอย่าทรงบวชเลย บรรดาชนเหล่านั้น พระราชาตรัสว่า หากกามทั้งหลายของลูกยังพร่องอยู่. พ่อจะเพิ่มให้ลูก. วันนี้ขอให้ลูกครองราชสมบัติเถิด. พระมหาสัตว์ทูลถึงความพอพระทัยในการบวชของพระองค์อย่างเดียวแต่พระบิดาตรัสว่า :-

ข้าแต่พระบิดาผู้เป็นใหญ่ในแว่นแคว้น

ขอพระบิดาอย่าทรงห้ามลูกเลย ลูกสมบูรณ์

ด้วยกามทุกอย่าง อย่าตกไปในอำนาจของชรา

เลย.

เมื่อพระมารดาพร้อมด้วยพวกสนมคร่ำครวญอยู่อย่างน่าสงสาร จึงทูลถึงเหตุแห่งการบวชของพระองค์ว่า :-

อายุของมนุษย์ทั้งหลาย ก็เหมือนน้ำค้าง

บนยอดหญ้า. พอดวงอาทิตย์ขึ้นก็เหือดแห้ง

ไป ข้าแต่พระมารดา ขอพระมารดาอย่าห้าม

ลูกเลย.

แม้เมื่อพระมารดาพระบิดาทรงห้ามอยู่ ก็มิได้มีพระทัยท้อถอยเพราะความสังเวชพอกพูนเป็นอย่างยิ่ง มิได้มีพระทัยห่วงใยในพระประยูรญาติหมู่ใหญ่อันเป็นที่รักและในราชอิสสริยยศอันโอฬาร ทรงบรรพชาแล้ว.

ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า :-

มหาชนพร้อมทั้งชาวนิคม ทั้งชาวแว่น-

แคว้น ประนมอัญชลีอ้อนวอนเรา. พระบิดา

ตรัสว่า วันนี้ลูกจงปกครองแผ่นดินอันกว้าง-

ใหญ่ไพศาลเถิด. เมื่อมหาชนพร้อมทั้งพระ-

บิดา นางสนม ชาวนิคม และชาวแว่นแคว้น

ร้องไห้คร่ำครวญอย่างน่าสงสาร. เราไม่ห่วงใย

สละไปแล้ว.

ในบทเหล่านั้นบทว่า ปญฺชลิกา คือประคองอัญชลี. บทว่าสเนคมา สรฏฺฐกา คือราชบุรุษทั้งปวงพร้อมด้วยชาวนิคมและชาวแว่น-

แคว้นพากันอ้อนวอนเราว่า ข้าแต่เทวะขอพระองค์อย่าทรงผนวชเลย.

พระมารดาพระบิดาตรัสว่า ลูกจงครองราชสมบัติในวันนี้เถิด. คือจงปกครองแผ่นดินอันใหญ่นี้ อันกว้างใหญ่ด้วยความเจริญยิ่งของบ้านนิคมและราชธานีและด้วยถึงความไพบูลย์อันไพศาล ด้วยความสมบูรณ์ไปด้วยทรัพย์สารและด้วยความงอกงามของพืชพรรณมีข้าวกล้าเป็นต้น. พระมารดาพระบิดารับสั่งให้ยกเศวตฉัตรแล้วทรงขอร้องว่า ลูกจงครองราชสมบัติเถิด ก็เมื่อมหาชนพร้อมด้วยพระราชา นางสนม ชาวนิคม ชาวแว่นแคว้นร้องไห้คร่ำครวญอย่างน่าสงสาร โดยอาการที่ความกรุณาอันใหญ่ย่อมมีแม้แก่ผู้ฟังไม่ต้องพดถึงผู้เห็นเราไม่ห่วงใย ไม่เกาะเกี่ยวในบุคคลนั้น ๆ บวชแล้วในกาลนั้นเอง ท่านแสดงไว้ด้วยประการฉะนี้.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงว่า เราละสิริราชสมบัติเช่นกับสมบัติจักรพรรดิ พระประยูรญาติอันเป็นที่รักไม่ห่วงใยสละปริวารชน คนสนิทและยศอันใหญ่ที่ชาวโลกเขาเพ่งเล็งกันได้ ตรัสพระคาถาของคาถาว่า :-

เราสละราชสมบัติในแผ่นดิน หมู่ญาติ

บริวารชน และยศศักดิ์ทั้งสิ้นมิได้คิดถึงเลย

เพราะเหตุแห่งโพธิญาณ เราจะเกลียดพระ-

มารดาพระบิดาก็หามิได้ เราจะเกลียดยศศักดิ์

อันยิ่งใหญ่ก็ตามิได้ แต่พระสัพพัญญุตญาณ

เป็นที่รักของเรา เพราะฉะนั้น เราจึงสละ

ราชสมบัติ ดังนี้.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เกวลํ แปลว่า สิ้นเชิง อธิบายว่า เราสละตำหนักนางสนมจนหมดสิ้น และแผ่นดินมีมหาสมุทรเป็นที่สุดด้วยประสงค์จะบวช ไม่คิดถึงอะไร ๆ เพราะเหตุแห่งโพธิญาณอย่างเดียวว่า เราสามารถบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณได้ด้วยอาการอย่างนี้. อธิบายว่า เราไม่เกิดความเกี่ยวเกาะในสิ่งนั้นแม้แต่น้อย. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเราจะเกลียดพระมารดาพระบิดา ยศศักดิ์อันยิ่งใหญ่และราชสมบัติก็หามิได้ เรารักทั้งนั้น. แต่พระสัพพัญญุตญาณเท่านั้น เป็นที่รักของเรายิ่งกว่าสิ่งเหล่านั้นร้อยเท่า พันเท่า แสนเท่า. ฉะนั้นเราจึงสละราชสมบัติกับพระมารดาเป็นต้น ในกาลนั้นได้ด้วยประการฉะนี้.

เมื่อพระมหาสัตว์ทรงสละทุกสิ่งทุกอย่าง เสด็จออกบวชยุธิฏฐิลกุมาร

พระกนิษฐาของพระโพฐิสัตว์นั้นถวายบังคมพระชนก ทรงขออนุญาตบวชติดตามพระโพธิสัตว์. ทั้งสองกษัตริย์ก็ออกจากพระนคร รับสั่งให้มหาชนกลับเสด็จเข้าป่าหิมวันตะ สร้างอาศรมบทในที่น่าพอใจ ทรงบวชเป็นฤาษียังฌานและอภิญญาให้เกิด ทรงเลี้ยงชีวิตด้วยรากไม้และผลไม้ในป่าเป็นต้นจนตลอดพระชนม์ แล้วก็เสด็จไปสู่พรหมโลก. ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า :-

พระกุมารทั้งสอง คือ ยุธัญชัยะ และ

ยุธิฏฐิละ ละพระมารดาพระบิดา ตัดความข้อง

ของมัจจุออกบวชแล้ว.

ในบทเหล่านั้นบทว่า สงฺคํ เฉตฺวาน มจฺจุโน คือพระกุมารตัดความข้อง คือ ราคะ โทสะ โมหะ อันเป็นของมีอยู่ เพราะเป็นเหตุทำร่วมกันกับมัจจุมาด้วยการข่มใจไว้ แล้วบวช.

พระมารดาพระบิดาในครั้งนั้น ได้เป็นมหาราชตระกูลในครั้งนี้.

ยุธิฏฐิลกุมาร คือพระอานนท์เถระ. ยุธัญชย คือพระโลกนาถ.

การบริจาคมหาทานเมื่อก่อนบวช และการสละราชสมบัติเป็นต้นของพระมหาสัตว์นั้นเป็นทานบารมี. การสำรวมกายวาจาเป็นศีลบารมี.

การบรรพชาและการบรรลุฌานเป็นเนกขัมมบารมี. ปัญญาเริ่มต้นด้วยทำมนสิการโดยความเป็นของไม่เที่ยง จนบรรลุอภิญญาเป็นที่สุดและปัญญา.

กำหนดธรรมเป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะแห่งทานเป็นต้น เป็นปัญญาบารมี. ความเพียรยังประโยชน์นั้นให้สำเร็จในที่ทั้งปวง เป็นวีริยบารมี.

ญาณขันติและอธิวาสนขันติ เป็นขันติบารมี. การไม่พูดผิดจากคำปฏิญญาชื่อว่า สัจจบารมี. การตั้งใจสมาทานอันไม่หวั่นไหวในที่ทั้งปวง ชื่อว่าอธิษฐานบารมี. เพราะจิตคิดแต่ประโยชน์ในสรรพสัตว์ทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งเมตตาพรหมวิหาร ชื่อว่า เมตตาบารมี. ด้วยการวางเฉยในความ

ผิดปกติที่ทำแล้วในสัตตสังขาร และด้วยอุเบกขาพรหมวิหาร ชื่อว่า อุเบกขา-บารมีเป็นอันได้บารมี ๑๐ ด้วยประการดังนี้. แต่พึงทราบโดยความพิเศษว่าเป็นเนกขัมมบารมี. อนึ่ง แม้ในจริยานี้พึงเจาะจงกล่าวถึงอัจฉริยคุณของพระมหาบุรุษ ตามสมควรดุจในอกิตติจริยา. สมดังพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า เอวํ อจฺฉริยา เหเต, อพฺภูตา จ มเหสิโน ฯลฯ ธมฺมสฺสอนุธมฺมโต มีใจความดังได้กล่าวไว้แล้วในตอนต้น ๆ.

จบ อรรถกถายุธัญชยจริยาที่ ๑

๒. โสมนัสสจริยา

ว่าด้วยจริยาวัตรของโสมนัสสกุมาร

[๒๒ ] อีกเรื่องหนึ่ง ในกาลเมื่อเราเป็นราชบุตร

สุดที่รัก เป็นที่ปรารถนา เป็นที่น่ารักของ

พระมารดาพระบิดาปรากฏนามว่า โสมนัส อยู่

ในอินทปัตถนครอันอุดม เป็นผู้มีศีล สมบูรณ์

ด้วยคุณธรรม มีปฏิภาณอันเฉียบแหลม

เคารพนบนอบต่อบุคคลผู้เจริญมีหิริ และ

ฉลาดในสังคหธรรม ครั้งนั้น มีดาบสโกงผู้หนึ่ง

เป็นที่โปรดปรานของพระราชาพระองค์นั้น

ดาบสนั้นปลูกต้นผลไม้ ดอกไม้และผัก เก็บ

ขายเลี้ยงชีวิต เราได้เห็นดาบสโกงนั้น เหมือน

กองแกลบอันไม่มีข้าวสาร เหมือนไม้เป็น

โพลงข้างใน เหมือนต้นกล้วยหาแก่นมิได้

ดาบสโกงผู้นี้ไม่มีธรรมของสัตบุรุษ ปราศจาก

ความเป็นสมณ ละธรรมขาวคือหิริ เพราะ

เหตุแห่งการเลี้ยงชีวิต ปัจจันตชนบทกำเริบ