๑๒. พิลารโกสิยชาดก เล่ม ๒๗

อปจนฺตาปิ อิจฺฉนฺติ สนฺโต ลทฺธาน โภชนํ

กิเมว ตฺวํ ปจมาโน ยํ น ทชฺชา น ตํ สมํ ฯ

๑ ม. กาลกตาภิปตฺถเย ฯ ๒ ม. โอสิญฺจํ ฯ เอวมุปริปิ ฯ ๓ ม. อพฺพหี ฯ

เอวมุปริปิ ฯ

สัตบุรุษทั้งหลายแม้ไม่หุงกินเอง ได้โภชนะมาแล้ว ย่อมปรารถนาจะให้ท่านหุงโภชนะ ไว้มิใช่หรือ ไม่พึงให้โภชนะนั้น ไม่สมควรแก่ท่าน.

มจฺเฉรา จ ปมาทา จ เอวํ ทานํ น ทิยฺยติ

ปุญฺญํ อากงฺขมาเนน เทยฺยํ โหติ วิชานตา ฯ

บุคคลให้ทานไม่ได้ด้วยเหตุ ๒ อย่างคือ ความตระหนี่ ๑ ความประมาท๑ บัณฑิตผู้รู้แจ้ง เมื่อต้องการบุญพึงให้ทานแท้.

ยสฺเสว ภีโต น ททาติ (มจฺฉรี) ตเทวาททโต ภยํ

ชิฆจฺฉา จ ปิปาสา จ ยสฺส ภายติ มจฺฉรี

ตเมว พาลํ ผุสติ อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จ ฯ

คนผู้ตระหนี่กลัวยากจน ย่อมไม่ให้อะไรๆ แก่ผู้ใดเลย ความกลัวจนนั่นแลจะเป็นภัยแก่คนผู้ไม่ให้ คนตระหนี่ย่อมกลัวความอยากข้าวอยากน้ำ ความกลัวนั้นแหละ จะกลับมาถูกต้องคนพาลทั้งในโลกนี้และโลกหน้า.

ตสฺมา วิเนยฺย มจฺเฉรํ ทชฺชา ทานํ มลาภิภู

ปุญฺญํ ๑ หิ ปรโลกสฺมึ ปติฏฺฐา โหติ ปาณินํ ฯ

เพราะเหตุนั้น บัณฑิตพึงครอบงำมลทิน กำจัดตระหนี่เสียแล้ว พึงให้ทานเถิด เพราะบุญย่อมเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายในโลกหน้า.

ทุทฺททํ ททมานานํ ทุกฺกรํ กมฺมกุพฺพตํ

อสนฺโต นานุกุพฺพนฺติ สตํ ธมฺโม ทุรนฺนโย ฯ

ทานผู้ให้ได้ยาก เพราะต้องครอบงำความตระหนี่ก่อน แล้วจึงให้ได้อสัตบุรุษทั้งหลาย ย่อมไม่ทำทานตามที่สัตบุรุษทำแล้ว ธรรมของสัตบุรุษอันคนอื่นรู้ได้ยาก.

ตสฺมา สตญฺจ อสตญฺจ ๒ นานา โหติ อิโต คติ

อสนฺโต นิรยํ ยนฺติ สนฺโต สคฺคปรายนา ฯ

เพราะเหตุนั้น คติจากโลกนี้ของสัตบุรุษ กับอสัตบุรุษจึงต่างกัน

อสัตบุรุษย่อมไปนรก สัตบุรุษย่อมไปสวรรค์.

อปฺปมฺเปเก ๓ ปเวจฺฉนฺติ พหุนาเก ๔ น ทิจฺฉเร

อปฺปสฺมา ทกฺขิณา ทินฺนา สหสฺเสน สมํ มิตา ฯ

บัณฑิตพวกหนึ่ง ย่อมให้ไทยธรรมแม้มีส่วนเล็กน้อยได้ สัตว์พวกหนึ่งแม้มีไทยธรรมมาก ก็ให้ไม่ได้ ทักขิณาทานที่บุคคลให้จากของเล็กน้อยก็นับว่าเสมอด้วยการให้จำนวนพัน.

ธมฺมญฺจเร โยปิ สมุจฺฉกํ จเร

ทารญฺจ โปสํ ททมปฺปกสฺมึ

สตสหสฺสานํ สหสฺสยาคินํ

กลมฺปิ นาคฺฆนฺติ ตถาวิธสฺส เต ฯ

แม้ผู้ใดเที่ยวไปขออาหารมา ผู้นั้นชื่อว่า ประพฤติธรรม อนึ่ง บุคคลผู้เลี้ยงบุตรและภรรยาของตน เมื่อไทยธรรมมีน้อยก็เฉลี่ย ให้แก่สมณะและพราหมณ์ บุคคลนั้นชื่อว่า ประพฤติธรรม ยัญที่คนตั้งแสนฆ่าสัตว์มาบูชาแก่คนผู้ควรบูชาจำนวนพัน ยัญของคนเช่นนั้น ย่อมไม่ถึงแม้เสี้ยวแห่งผลทาน ของคนเข็ญใจผู้ยังไทยธรรมให้เกิดโดยชอบให้อยู่.

เกเนส ยญฺโญ วิปุโล มหคฺฆโต

สเมน ทินฺนสฺส อนคฺฆเมติ

กถํ [๔] สหสฺสานํ สหสฺสยาคินํ

กลมฺปิ นาคฺฆนฺติ ตถาวิธสฺส เต ฯ

๑ ม. ปุญฺญานิ ฯ ๒ ม. จสทฺโท นตฺถิ ฯ ๓ ม. อุปสเมเก ฯ ๔ ม. พหุเนเก ฯ

๕ ม. สตํ ฯ

เพราะเหตุไร ยัญนี้ก็ไพบูลย์ มีค่ามาก จึงไม่เท่าค่าแห่งผลทานของบุคคลที่ให้โดยชอบธรรมเล่า ไฉนยัญที่คนตั้งแสนฆ่าสัตว์มาบูชา แก่แก่คนที่ควรบูชาจำนวนพันๆ จึงไม่เท่าแม้ส่วนเสี้ยวแห่งผลทาน ของคนเข็ญใจผู้ยังไทยธรรม ให้เกิดโดยชอบให้อยู่?

ททนฺติ เหเก วิสเม นิวิฏฺฐา

ฆตฺวา ๑ วธิตฺวา อถ โสจยิตฺวา

สา ทกฺขิณา อสฺสุมุขา สทณฺฑา

สเมน ทินฺนสฺส น อคฺฆเมติ

เอวํ [๒] สหสฺสานํ สหสฺสยาคินํ

กลมฺปิ นาคฺฆนฺติ ตถาวิธสฺส เตติ ฯ

พิลารโกสิยชาตกํ ทฺวาทสมํ ฯ

เพราะว่า คนบางพวกตั้งอยู่ในกายกรรมเป็นต้น อันไม่เสมอกันทำสัตว์ให้ลำบากบ้าง ฆ่าให้ตายบ้าง ทำให้เศร้าโศกบ้าง แล้วจึงให้ทานทักขิณาทานนั้น มีหน้าชุ่มไปด้วยน้ำตา พร้อมทั้งอาชญา จึงไม่เท่าถึงส่วนเสี้ยวแห่งผลทานที่บุคคลให้แล้วโดยชอบธรรม เพราะอย่างนี้ยัญที่คนตั้งแสนฆ่าสัตว์มาบูชายัญ แก่คนที่ควรบูชาจำนวนพันๆ จึงไม่เท่าถึงส่วนเสี้ยวแห่งผลทาน ของคนเข็ญใจผู้ยังไทยธรรมให้เกิดโดยชอบให้อยู่.

จบ พิลารโกสิยชาดกที่ ๑๒.