พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา เอกกนิบาต · วรรคที่ ๕
๒. ขทิรวนิยเถรคาถา เล่ม ๒๖
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๗๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๐ ในวรรคที่ ๕มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา เอกกนิบาต วรรคที่ ๕ ขทิรวนิยเถรคาถา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๖ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๖ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๐ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๖)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๖ หน้า ๓๓๘–๓๓๙
๕. ปัญจมวรรค
๑. สิริวัฑฒเถรคาถา
สุภาษิตเกี่ยวกับการเจริญฌาน
นัยว่า ท่านพระสิริวัฑฒเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า
{๑๗๘}[๔๑] สายฟ้าแลบย่อมตกไปตามช่องภูเขาเวภาระ และภูเขาปัณฑวะ ฉันใด ภิกษุผู้เป็นบุตรแห่งพระพุทธเจ้าผู้คงที่ ไม่มีผู้เปรียบปาน ย่อมอยู่ตามช่องแห่งภูเขาเจริญฌานอยู่ ฉันนั้น
๒. ขทิรวนิยเถรคาถา
สุภาษิตเกี่ยวกับการมีสติเฉพาะหน้า
นัยว่า ท่านพระขทิรวนิยเถระ ได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า
{๑๗๙}[๔๒] ดูก่อนสามเณรหลา สามเณรอุปหลา สามเณรสีสุปหลา เธอทั้งสามจงมีสติเฉพาะหน้าอยู่ พระสารีบุตรผู้เป็นลุง ของพวกเธอ ผู้มีปัญญาว่องไวดังนายขมังธนูผู้ชำนาญ ยิงปลายขนทราย มาถึงแล้ว
- ๑หมายถึงท่านพระเรวตเถระผู้อยู่ที่ป่าไม้ตะเคียน ซึ่งเป็นพระน้องชายของท่านพระธรรมเสนาบดี สารีบุตรเถระ เป็นเอตทัคคะในทางอยู่ป่า (ขุ.เถร.อ. ๑/๑๖๘, ๑๗๐)
- ๒สามเณรทั้งสามนี้เป็นบุตรของพี่สาวทั้งสามของพระเรวตเถระ หรือเป็นหลานของท่าน มีชื่อปรากฏ เป็นอิตถีลิงค์ว่า หลา อุปหลา และสีสปหลา ตามมารดาผู้ให้กำเนิด (ขุ.เถร.อ. ๑/๑๗๐-๑๗๑) พระบาลีฉบับอื่น ๆ และอรรถกถาปรากฏชื่อเป็น จาลา อุปจาลา สีสูปจาลา
๓. สุมังคลเถรคาถา
สุภาษิตเกี่ยวกับการเป็นผู้ไม่ประมาท
นัยว่า ท่านพระสุมังคลเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า
{๑๘๐}[๔๓] เราพ้นดีแล้ว เราพ้นดีแล้ว เราเป็นผู้พ้นดีแล้วจากอาการค่อม ๓ อย่าง คือ จากการเกี่ยวข้าว จากการไถนา จากการถางหญ้า ถึงแม้ว่ากิจมีการเกี่ยวข้าวเป็นต้นจะอยู่ในที่ใกล้ ๆ เรานี้เอง แต่ก็ไม่สมควรแก่เราทั้งนั้น ท่านจงเจริญฌานไปเถิด สุมังคละ จงเจริญฌานไปเถิด สุมังคละ ท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่เถิด สุมังคละ
๔. สานุเถรคาถา
สุภาษิตเกี่ยวกับการปลอบโยนผู้ร้องไห้
นัยว่า ท่านพระสานุเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า
{๑๘๑}[๔๔] โยมจ๋า คนทั้งหลายเขาพากันร้องไห้ถึงคนที่ตายแล้ว หรือร้องไห้ถึงคนที่ยังเป็นอยู่แค่หายหน้าจากไป ส่วนฉัน ยังมีชีวิตอยู่ โยมก็เห็น เหตุไรโยมจึงมาร้องไห้ถึงฉันเล่า
- ๑ท่านพระสุมังคลเถระองค์นี้ ก่อนบวชมีอาชีพเป็นชาวนาที่ยากลำบาก ได้มาเห็นลาภสักการะ จำนวนมากที่เกิดแก่ภิกษุ จึงอยากบวชเพื่ออาศัยเลื้ยงชีพ พระมหาเถระรูปหนึ่งกรุณาบวชให้ ภายหลังจากบวชแล้วเข้าไปอยู่ในป่า เบื่อหน่ายอึดอัดระอาใจที่ต้องอยู่ผู้เดียว จึงคิดอยากสึก กำลังเดินทางกลับไปหมู่บ้านญาติ ในระหว่างทางได้พบเห็นพวกชาวนานุ่งผ้าเก่า ๆ เนื้อตัวสกปรก กรำแดดลมไถนาอยู่ จึงเกิดความสลดใจเพราะได้เวลาที่ญาณแก่กล้า เข้าไปอาศัยโคนไม้แห่งหนึ่ง แล้วเจริญวิปัสสนาจนสำเร็จเป็นพระอรหันต์ พร้อมเปล่งอุทานคาถานี้ (ขุ.เถร.อ. ๑/๑๗๒)
จบ ๒. ขทิรวนิยเถรคาถา