๕. จุลลโพธิชาดก เล่ม ๒๗

โย เต อิมํ วิสาลกฺขึ ปิยํ สมฺมิลฺลหาสินึ (๑)

อาทาย พลา คจฺเฉยฺย กึ นุ กยิราสิ พฺราหฺมณ.

พราหมณ์ ถ้าจะพึงมีคนมาพานางปริพาชิกาของท่าน

ผู้มีดวงตางาม ยิ้มแย้มร่าเริงน่ารักนี้ไปโดยพลการ

ท่านจะทำอย่างไรเล่า

(พระโพธิสัตว์ตอบว่า)

อุปฺปชฺเช (๑) เม น มุจฺเจยฺย น เม มุจฺเจยฺย ชีวโต

รชํว วิปุลา วุฏฺฐิ ขิปฺปเมว นิวารเย. (๒)

ถ้าอาตมาเกิดความโกรธขึ้น

ความโกรธก็จะไม่พึงเสื่อมคลาย

จะไม่เสื่อมคลายตลอดชีวิตของอาตมา

อาตมาจะห้ามความโกรธเสียโดยพลัน

เหมือนฝนห่าใหญ่ระงับฝุ่นละออง

(พระราชาตรัสว่า)

ยนฺนุ ปุพฺเพ วิกตฺถิโต (๑) พลมฺหิว อปสฺสิโต

สฺวาชฺช ตุณฺหิกโต ทานิ สงฺฆาฏึ สิพฺพมจฺฉสิ.

วันก่อน ท่านนั้นกล่าวอวดอ้างอย่างไรหนอ

วันนี้ดูเหมือนมีกำลัง จึงทำเป็นนั่งนิ่งเย็บผ้าห่มอยู่ ณ บัดนี้

(พระโพธิสัตว์ทูลตอบว่า)

อุปฺปชฺชิ เม น มุจฺจิตฺถ น เม มุจฺจิตฺถ ชีวโต

รชํว วิปุลา วุฏฺฐิ ขิปฺปเมว นิวารยึ.

อาตมาเกิดความโกรธขึ้นแล้ว

ความโกรธไม่เสื่อมคลาย

จะไม่เสื่อมคลายตลอดชีวิตของอาตมา

อาตมาได้ห้ามความโกรธเสียแล้วโดยพลัน

เหมือนฝนห่าใหญ่ระงับฝุ่นละออง

(พระราชาตรัสว่า)

กินฺเต อุปฺปชฺชิ โน มุจฺจิ กินฺเต น มุจฺจิ ชีวโต

รชํว วิปุลา วุฏฺฐิ กตมํ ตฺวํ นิวารยิ.

ทำไม ความโกรธที่เกิดขึ้นแล้วแก่ท่านจึงไม่เสื่อมคลาย

ทำไม ความโกรธจึงไม่เสื่อมคลายตลอดชีวิตของท่าน

ไฉน ท่านจึงห้ามความโกรธได้เหมือนฝนห่าใหญ่ระงับฝุ่นละออง

(พระโพธิสัตว์ทูลว่า)

ยมฺหิ ชาเต น ปสฺสติ อชาเต สาธุ ปสฺสติ

โส เม อุปฺปชฺชิ โน มุจฺจิ โกโธ ทุมฺเมธโคจโร.

เมื่อความโกรธเกิดขึ้นย่อมมองไม่เห็น

เมื่อไม่เกิดย่อมมองเห็นได้ดี

ความโกรธนั้นเกิดขึ้นแล้วแก่อาตมา จึงไม่เสื่อมคลาย

เพราะความโกรธเป็นอารมณ์ของคนโง่

เยน ชาเตน นนฺทนฺติ อมิตฺตา ทุกฺขเมสิโน

โส เม อุปฺปชฺชิ โน มุจฺจิ โกโธ ทุมฺเมธโคจโร.

ความโกรธที่เกิดขึ้น เป็นเหตุให้ศัตรูผู้มุ่งความทุกข์พอใจ

ได้เกิดขึ้นแก่อาตมา ยังไม่เสื่อมคลายเลย

เพราะความโกรธเป็นอารมณ์ของคนโง่

ยสฺมิญฺจ ชายมานสฺมึ สทตฺถํ นาวพุชฺฌติ

โส เม อุปฺปชฺชิ โน มุจฺจิ โกโธ ทุมฺเมธโคจโร.

อนึ่ง เมื่อเกิดความโกรธขึ้น

บุคคลย่อมไม่หยั่งรู้ประโยชน์ของตัวเอง

ความโกรธนั้นเกิดขึ้นแล้วแก่อาตมา ยังไม่เสื่อมคลายเลย

เพราะความโกรธเป็นอารมณ์ของคนโง่

เยนาภิภูโต กุสลํ ชหาติ

ปรกฺกเร วิปุลญฺจาปิ อตฺถํ

ส ภีมเสโน พลวา ปมทฺที

โกโธ มหาราช น เม อมุจฺจถ.

คนถูกความโกรธใดครอบงำ ย่อมละทิ้งกุศลธรรม

ทำประโยชน์แม้อันไพบูลย์ให้เสียไป

ความโกรธนั้นมีเสนาน่าสะพรึงกลัว มีกำลังย่ำยี

ความโกรธของอาตมายังไม่เสื่อมคลายไปเลย มหาบพิตร

กฏฺฐสฺมึ มตฺถมานสฺมึ ปาวโก นาม ชายติ

ตเมว กฏฺฐํ ฑหติ ยสฺมา โส ชายเต คินิ.

เมื่อไม้แห้งเสียดสีกันอยู่ก็เกิดไฟป่า

ไฟนั้นเกิดจากไม้แห้งอันใดก็ไหม้ไม้แห้งนั้นเอง

เอวํ มนฺทสฺส โปสสฺส พาลสฺส อวิชานโต

สารมฺภา (๑) ชายเต โกโธ โสปิ เตเนว ฑยฺหติ.

ความโกรธย่อมเกิดขึ้นเพราะความแข่งดีของคนพาลผู้โง่เขลา

ไม่มีความรู้ แม้เขาก็ถูกความโกรธนั้นแหละเผาผลาญ

อคฺคีว ติณกฏฺฐสฺมึ โกโธ ยสฺส ปวฑฺฒติ

นิหียติ ตสฺส ยโส กาฬปกฺเขว จนฺทิมา.

ความโกรธย่อมเพิ่มพูนแก่ผู้ใดเหมือนดังไฟที่กองหญ้าและไม้แห้ง

ผู้นั้นย่อมเสื่อมยศเหมือนดวงจันทร์ข้างแรม

อเนโธ (๑) ธูมเกตูว โกโธ ยสฺสูปสมฺมติ

อาปูรติ ตสฺส ยโส สุกฺกปกฺเขว จนฺทิมาติ.

จูฬโพธิชาตกํ ปญฺจมํ.

ผู้ใดระงับความโกรธเสียได้เหมือนไฟที่ปราศจากเชื้อ

ผู้นั้นยศย่อมบริบูรณ์เหมือนดวงจันทร์ข้างขึ้น

จูฬโพธิชาดกที่ ๕ จบ