๗. โกสิยชาดก เล่ม ๒๗

พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดง แล้วตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราประพฤติประโยชน์แก่โลกแม้ในกาลก่อนอย่างนี้ แล้วทรงประชุมชาดกว่า มาตลีเทพบุตรในครั้งนั้น ได้มาเป็นพระอานนท์ ส่วนท้าวสักกะได้มาเป็นเราตถาคตแล.

จบอรรถกถามหากัณหชาดก

๗. โกสิยชาดก

ว่าด้วยโกสิยเศรษฐีขี้ตระหนี่

[๑๖๗๓] ข้าพเจ้าไม่ซื้อไม่ขายเลย อนึ่ง ความ

สั่งสมของข้าพเจ้าก็มิได้มีในที่นี้เลย ภัตนี้นิดหน่อย

หาได้ยากเหลือเกิน ข้าวสุกแล่งหนึ่งหาพอเพียงแก่เรา

ทั้งสองคนไม่.

[๑๖๗๔] บุคคลควรแบ่งของน้อยให้ตามน้อย

ควรแบ่งของปานกลางให้ตามของปานกลาง ควรแบ่ง

ของมากให้ตามมาก การไม่ให้เสียเลย ย่อมไม่สมควร

ดูก่อนโกสิยเศรษฐี เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าว

กะท่าน ท่านจงขึ้นสู่ทางแห่งพระอริยะ จงให้ทานด้วย

จงบริโภคด้วย ผู้บร้โภคคนเดียวย่อมไม่ได้ความสุข.

[๑๖๗๕] ผู้ใด เมื่อแขกนั่งแล้ว บริโภคโภชนะ

แต่ผู้เดียว พลีกรรมของผู้นั้นย่อมไร้ผล ทั้งความเพียร

ที่จะหาทรัพย์ก็ไร้ประโยชน์ ดูก่อนโกสิยเศรษฐี

เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวกะท่าน ท่านจงขึ้นสู่

หนทางแห่งพระอริยะ จงให้ทานด้วย จงบริโภคด้วยผู้บริโภคคนเดียวย่อมไม่ได้ความสุข.

[๑๖๗๖] ผู้ใด เมื่อแขกนั่งแล้ว ไม่บริโภค

โภชนะแต่ผู้เดียว พลีกรรมผู้นั้นย่อมมีผลจริง ทั้ง

ความเพียรที่จะทาทรัพย์ก็ย่อมมีประโยชน์ด้วย ดูก่อน

โกสิยเศรษฐี เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวกะท่าน

ท่านจงขึ้นสู่ทางแห่งพระอริยะ ให้ทานด้วย จง

บริโภคด้วย ผู้บริโภคคนเดียวย่อมไม่ได้ความสุข.

[๑๖๗๗] ก็บุรุษเข้าไปสู่สระแล้ว บูชาที่แม่น้ำ

พหุกาก็ดี ที่แม่น้ำคยาก็ดี ที่ท่าโทณะก็ดี ที่ท่าตีมพรุ

ก็ดี ที่ห้วงน้ำใหญ่มีกระแสอันเชี่ยวก็ดี พลีกรรมของ

ผู้นั้นในที่นั้น ๆ ย่อมมีผล ทั้งความเพียรที่จะหาทรัพย์ของผู้นั้นในที่นั้น ๆ ก็ย่อมมีประโยชน์ ผู้ใด เมื่อแขก

นั่งแล้ว ไม่บริโภคโภชนะแต่ผู้เดียว ผู้นั้นย่อมได้

ความสุข ดูก่อนโกสิยเศรษฐี เพราะเหตุนี้ ข้าพเจ้า

จึงกล่าวกะท่าน ท่านจงขึ้นสู่หนทางแห่งพระอริยเจ้า

จงให้ทานด้วย จงบริโภคด้วย ผู้บริโภคแต่ผู้เดียวย่อม

ไม่ได้ความสุข.

[๑๖๗๘] ผู้ใด เมื่อแขกนั่งแล้ว บริโภคโภชนะ

แต่ผู้เดียว ผู้นั้นชื่อว่ากลืนกินเบ็ดอันมีสายยาวพร้อม

ทั้งเหยื่อ ดูก่อนโกสิยเศรษฐี เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้า

จึงกล่าวกะท่าน ท่านจงขึ้นสู่หนทางแห่งพระอริยะ

จงให้ทานด้วย จงบริโภคด้วย ผู้บริโภคคนเดียวย่อม

ไม่ได้ความสุข.

[๑๖๗๙] พราหมณ์เหล่านี้มีผิวพรรณงามจริงหนอ

แต่เหตุอะไร สุนัขของท่านนี้จึงเปล่งรัศมีมีวรรณะ

ต่าง ๆ ได้ ท่านทั้งหลายผู้เป็นพราหมณ์ใครหนอจะ

บอกข้าพเจ้าได้.

[๑๖๘๐] ผู้นี้ คือ จันทเทพบุตร ผู้นี้ คือ สุริย-

เทพบุตร ผู้นี้ คือ มาตลีเทพสารถี มาแล้วในที่นี้ เราคือ

ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทวดาชาวไตรทศ ส่วนสุนัข

นี้แล เราเรียกว่า ปัญจสิขเทพบุตร.

[๑๖๘๑] ฉิ่ง ตะโพน และเปิงมางทั้งหลาย

ย่อมปลุกเทพบุตรผู้หลับให้ตื่น และผู้ตื่นอยู่แล้วย่อม

เพลิดเพลินใจ.

[๑๖๘๒] คนตระหนี่เหนียวแน่น มักบริภาษ

สมณพราหมณ์ ทอดทิ้งร่างกายไว้ในโลกนี้ตายแล้ว

ย่อมไปสู่นรก.

[๑๖๘๓] ชนเหล่าใดหวังสุคติ ตั้งอยู่แล้วในธรรม

คือความสำรวมและการจำแนกแจกทาน ทอดทิ้ง

ร่างกายไว้ในโลกนี้ ตายแล้วย่อมไปสู่สุคติ.

[๑๖๘๔] ท่านนั้นชื่อโกสิยะมีความตระหนี่ มี

ธรรมลามก เป็นญาติของเราทั้งหลายในญาติก่อน เรา

ทั้งหลายมาในที่นี้ เพื่อประโยชน์แต่ท่านคนเดียว

ด้วยคิดว่า โกสิยเศรษฐีนี้อย่ามีธรรมอันลามกไปนรก

เสียเลย.

[๑๖๘๕] ท่านเหล่านั้น เป็นผู้ปรารถนาประ-

โยชน์เกื้อกูลแก่ข้าพเจ้าโดยแท้ เพราะเหตุที่มาตาม

พร่ำสอนข้าพเจ้าอยู่เนือง ๆ ข้าพเจ้าจักทำตามที่ท่าน

ผู้แสวงหาประโยชน์ทั้งหลาย กล่าวสอนทุกอย่าง

ข้าพเจ้าจะงดเว้นความตระหนี่เสียในวันนี้ทีเดียว อนึ่ง

ข้าพเจ้าจะไม่พึงทำบาปอะไร ๆ อนึ่ง ขึ้นชื่อว่าการ

ไม่ให้อะไร ๆ จะไม่มีแก่ข้าพเจ้า อนึ่ง ข้าพเจ้ายังไม่

ได้ให้แล้ว จะไม่ดื่มน้ำ ข้าแต่ท้าววาสวะ ก็เมื่อข้าพเจ้า

ให้อยู่อย่างนี้ตลอดกาลทุกเมื่อ จนโภคะทั้งหลายจะ

หมดสิ้นไปในที่นี้ ข้าแต่ท้าวสักกะ ต่อแต่นั้น ข้าพเจ้าจักละกามทั้งหลาย ตามที่มีอยู่อย่างไรแล้วจักออกบวช.

จบโกสิยชาดกที่ ๗

อรรถกถาโกสิยชาดก

โกสิยชาดกจักมีอย่างแจ่มแจ้งในสุธาโภชนชาดก.๑

จบอรรถกถาโกสิยชาดก

ดูพระสตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่มที่ ๔ ภาคที่ ๑ หน้า ๔๔๓

๘. เมณฑกปัญหาชาดก

ว่าด้วยเมณฑกปัญหา

[๑๖๘๖] ความที่สัตว์เหล่าใดในโลกนี้ เป็น

สหายกันแม้จะไปด้วยกันเพียง ๗ ก้าว มิได้เคยมีมา

ในกาลไหน ๆ เลย สัตว์ทั้ง ๒ นั้นซึ่งเป็นศัตรูกัน

กลับเป็นสหายกัน ย่อมประพฤติเพื่อความคุ้นเคยกัน

เพราะเหตุอะไร.

[๑๖๘๗] ในเวลาอาหารเช้าวันนี้ ถ้าท่านทั้งหลาย

ไม่สามารถจะแก้ปัญหานี้ของเราได้ เราจักขับไล่ท่าน

ทุกคนให้ออกไปจากแว่นแคว้นของเรา เพราะเราไม่ต้องการคนโง่เขลา.

[๑๖๘๘] เมื่อสมาคมแห่งมหาชนอึกทึก เมื่อ

ชุมนุมชนเกิดโกลาหลอยู่ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีใจ

ฟุ้งซ่าน จิตไม่แน่วแน่ ก็ไม่สามารถจะพยากรณ์

ปัญหานั้นได้.

[๑๖๘๙] ข้าแต่พระจอมประชาชน นักปราชญ์

ทั้งหลายมีจิตมีอารมณ์อันเดียวเทียว คนหนึ่ง ๆ อยู่ใน

ที่ลับ คิดเนื้อความทั้งหลายพิจารณาอยู่ในสถานที่

เงียบสงัด ภายหลังจึงจักกราบทูลแก้เนื้อความข้อนั้น

พระเจ้าข้า.