๘. เมณฑกปัญหาชาดก เล่ม ๒๗

เยสํ น กทาจิ ภูตปุพฺพํ

สขํ (๑) สตฺตปทมฺปิมสฺมึ โลเก

ชาตา อมิตฺตา เทฺว สหายา

ปฏิสนฺธาย จรนฺติ กิสฺส เหตุ.

แต่ไหนแต่ไรมา ความเป็นเพื่อนกันแม้เพียงการย่างก้าวเดินไป

๗ ก้าวของสัตว์เหล่าใดไม่เคยมีมาแล้วในโลกนี้

สัตว์เหล่านั้น ๒ ตัว ซึ่งเป็นศัตรูกันกลับเป็นสหายกัน

ประพฤติเกี่ยวเนื่องกันเพราะเหตุไร

(และตรัสต่อไปว่า)

ยทิ เม อชฺช ปาตราสกาเล

ปญฺหํ น สกฺกุเณยฺยาถ วตฺตุเมตํ

รฏฺฐา ปพฺพาชยิสฺสามิ โว สพฺเพ

น หิ มตฺโถ ทุปฺปญฺญชาติเกหิ.

ถ้าว่าในเวลาอาหารเช้าของเราในวันนี้

พวกท่านไม่สามารถจะกล่าวแก้ปัญหาข้อนี้ได้

เราจะเนรเทศพวกท่านทั้งหมดออกจากแคว้น

เพราะเราไม่ต้องการพวกคนมีปัญญาทราม

(เสนกบัณฑิตกราบทูลว่า)

มหาชนสมาคมมฺหิ โฆเร

ชนโกลาหลสงฺคมมฺหิ ชาเต

วิกฺขิตฺตมนา อเนกจิตฺตา

ปญฺหํ น สกฺกุโณม วตฺตุเมตํ.

เมื่อมหาชนมาประชุมกันอึกทึกครึกโครม

เมื่อคนมาร่วมกันเป็นโกลาหล

พวกข้าพระองค์ก็มีใจฟุ้งซ่าน มีจิตไม่แน่วแน่

จึงไม่สามารถจะกล่าวแก้ปัญหาข้อนี้ได้

เอกคฺคจิตฺตาว เอกเมกา

รหสิ คตา อตฺถํ นิจินฺตยิตฺวา

ปวิเวเก สมฺมสิตฺวาน ธีรา

อถ วกฺขนฺติ ชนินฺท เอตมตฺถํ.

ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน

นักปราชญ์ทั้งหลายมีจิตแน่วแน่ไปในที่ลับตามลำพัง

คิดพิจารณาถึงเนื้อความในที่สงัดแล้ว

ภายหลังจึงจะกล่าวตอบเนื้อความข้อนี้ได้

(เสนกบัณฑิตนั้นกล่าวคาถาตามแนวที่ตนเรียนมาว่า)

อุคฺคปุตฺตราชปุตฺติยานํ

อุรพฺภสฺส มํสํ ปิยํ มนาปํ

น สุนขสฺส เต อเทนฺติ มํสํ

อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺส.

พวกบุตรของคนชั้นสูงและพวกราชบุตรโปรดปรานพอใจเนื้อแพะ

พวกเขาไม่บริโภคเนื้อสุนัข

เมื่อเป็นเช่นนั้น แพะกับสุนัขจึงเป็นเพื่อนกัน

(ปุกกุสบัณฑิตกล่าวคาถาตามแนวที่ตนเรียนมาว่า)

จมฺมํ วิหนนฺติ เอฬกสฺส

อสฺสปิฏฺฐตฺถรณสุขสฺส (๑) เหตุ

น จ เต สุนขสฺส อตฺถรนฺติ

อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺส.

ชนทั้งหลายถลกหนังแพะทำเป็นเครื่องลาดหลังม้า

เพราะนั่งสบาย แต่พวกเขาไม่ลาดด้วยหนังสุนัข

เมื่อเป็นเช่นนั้น แพะกับสุนัขจึงเป็นเพื่อนกัน

(กามินทบัณฑิตกล่าวคาถาตามแนวที่ตนเรียนมาว่า)

อาเวลฺลิตสิงฺคิโก หิ เมณฺโฑ

น จ สุนขสฺส วิสาณกานิ อตฺถิ

ติณภกฺโข มํสโภชโน จ

อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺส.

ก็แพะมีเขาโค้งและมีหญ้าเป็นภักษา

ส่วนสุนัขไม่มีเขาและกินเนื้อ

เมื่อเป็นเช่นนั้น แพะกับสุนัขจึงเป็นเพื่อนกัน

(เวทินทบัณฑิตกล่าวคาถาตามแนวที่ตนเรียนมาว่า)

ติณมาสิ ปลาสมาสิ เมณฺโฑ

น จ สุนโข ติณมาสิ โน ปลาสํ

คเณฺหยฺย สุโณ สสํ พิฬารํ

อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺส.

แพะกินหญ้ากินใบไม้

แต่สุนัขไม่กินหญ้าไม่กินใบไม้

สุนัขจับกระต่ายและแมวกิน

เมื่อเป็นเช่นนั้น แพะกับสุนัขจึงเป็นเพื่อนกัน

(มโหสธบัณฑิตเฉลยปัญหาที่ปรากฏแจ่มแจ้งแก่ตนว่า)

อฏฺฐฑฺฒปโท จตุปฺปทสฺส

เมณฺโฑ อฏฺฐนโข อทิสฺสมาโน

ฉาทิยํ อาหรตี อยํ อิมสฺส

มํสํ อาหรตี อยํ อมุสฺส.

แพะมี ๔ เท้า ๘ กีบ ๘ เล็บ

สุนัขนี้แฝงกายนำหญ้ามาเพื่อแพะตัวนี้

ส่วนแพะนี้แฝงกายนำเนื้อมาเพื่อสุนัขตัวโน้น

ปาสาทวรคโต วิเทหเสฏฺโฐ

วิติหารํ อญฺญมญฺญโภชนานํ

อทฺท (๑) กิร สกฺขิกํ ชนินฺโท

พุภุกฺกสฺส ปุณฺณมุขสฺส (๒) เจตํ.

นัยว่า พระองค์ผู้จอมเทพประเสริฐกว่าชาววิเทหะ

ประทับอยู่ ณ ปราสาทอันประเสริฐ

ได้ทอดพระเนตรการแลกเปลี่ยนอาหารของกันและกันโดยประจักษ์

และนั่นเสียงเห่าของสุนัขต่อหน้าแพะ

(พระราชาตรัสว่า)

ลาภา วต เม อนปฺปรูปา

ยสฺส เมทิสา ปณฺฑิตา กุลมฺหิ

ปญฺหสฺส คมฺภีรคตํ นิปุณมตฺถํ

ปฏิวิชฺฌนฺติ สุภาสิเตน ธีรา.

เป็นลาภของเรามิใช่น้อยหนอ

ที่มีบัณฑิตเช่นนี้อยู่ในราชสกุล

ปราชญ์ทั้งหลายรู้แจ้งเนื้อความแห่งปัญหา

อันละเอียดลึกซึ้งได้โดยตลอด

และกล่าวด้วยถ้อยคำอันเป็นสุภาษิต

(และตรัสอีกว่า)

อสฺสตริรถญฺจ เอกเมกํ

ผีตํ คามวรญฺจ เอกเมกํ

สพฺเพสํ โว ทมฺมิ ปณฺฑิตานํ

ปรมปฺปตีตมโน สุภาสิเตนาติ.

เมณฺฑกปญฺหชาตกํ อฏฺฐมํ.

เรามีความพอใจอย่างยิ่งด้วยถ้อยคำอันเป็นสุภาษิต

เราให้รถเทียมม้าอัสดรคนละคัน

บ้านส่วยที่มั่งคั่งคนละ ๑ ตำบล

แก่ท่านผู้เป็นบัณฑิตทุกคน

เมณฑกปัญหชาดกที่ ๘ จบ