๒. ภัททสาลชาดก เล่ม ๒๗

๒. ภัททสาลชาดก (๔๖๕)

ว่าด้วยพระโพธิสัตว์บำเพ็ญประโยชน์แก่ญาติ

(พระราชาตรัสถามเทวดาที่จำแลงมายืนร้องไห้อยู่ว่า)

{๑๖๑๓} [๑๖๖๐] ท่านเป็นใคร มีผ้าสะอาดหมดจด มายืนอยู่บนอากาศ เพราะเหตุไรนํ้าตาของท่านจึงไหลพราก ภัยมาถึงท่านแต่ที่ไหน

(ภัททสาละจอมเทพโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๑๖๑๔} [๑๖๖๑] ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพเมื่อข้าพระองค์ได้รับการบูชาอยู่ ๖๐,๐๐๐ ปี ในแว่นแคว้นของพระองค์นี้แล คนทั้งหลายรู้จักข้าพระองค์ว่าภัททสาละ

{๑๖๑๕} [๑๖๖๒] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ในทิศ พระราชาพระองค์ก่อน ๆ เมื่อจะสร้างพระนคร อาคาร และปราสาทต่าง ๆ มิได้ดูหมิ่นข้าพระองค์ ทุกพระองค์ทรงบูชาข้าพระองค์อย่างไรแม้ พระองค์ก็จงบูชาข้าพระองค์อย่างนั้นเถิด(พระราชาตรัสว่า)

{๑๖๑๖} [๑๖๖๓] ก็ข้าพเจ้ามิได้เห็นต้นไม้อื่นที่จะมีขนาดใหญ่โตเหมือนท่าน ท่าน เป็นไม้งามแต่กำเนิดด้วยย่านและปริมณฑล

{๑๖๑๗} [๑๖๖๔] ข้าพเจ้าจะให้ช่างสร้างทำปราสาทเสาเดียวเป็นที่รื่นรมย์ใจ ข้าพเจ้าจะเชื้อเชิญท่านเข้าไปอยู่ที่ปราสาทนั้นดูก่อนเทวดา ชีวิตของท่านจักยั่งยืน

(ภัททสาละจอมเทพโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๑๖๑๘} [๑๖๖๕] ถ้าพระองค์ทรงดำริอย่างนี้ข้าพระองค์ก็จําต้องพรากจาก ลำต้นอันเป็นร่างกาย ขอให้พระองค์จงทอนข้าพระองค์ทำเป็นท่อน ๆ ให้มากเถิด

{๑๖๑๙} [๑๖๖๖] ขอให้ตัดท่อนปลายก่อน แล้วจงตัดท่อนกลาง ภายหลังจึงตัดที่โคน เมื่อข้าพระองค์ถูกตัดอย่างนี้ ถึงจะตายลง ก็ไม่มีทุกข์

(พระราชาตรัสว่า)

{๑๖๒๐} [๑๖๖๗] ราชบุรุษตัดมือและเท้า ตัดหูและจมูกของผู้มีชีวิต ภายหลัง จึงตัดศีรษะ ความตายแบบนั้นพึงนำทุกข์มาให้

{๑๖๒๑} [๑๖๖๘] ดูก่อนไม้สาละผู้เป็นเจ้าไพร เขาตัดเป็นท่อน ๆ เป็นสุขหรือหนอ ท่านมีเหตุอะไร มั่นใจอย่างไร จึงปรารถนาให้ตัดเป็นท่อน ๆ

(ภัททสาละจอมเทพโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๑๖๒๒} [๑๖๖๙] ข้าแต่มหาราชเหตุที่ข้าพระองค์ยึดมั่นนั้นประกอบด้วยธรรม ข้าพระองค์จึงปรารถนาให้ตัดเป็นท่อน ๆ ขอพระองค์จงทรง สดับเหตุอันนั้น

{๑๖๒๓} [๑๖๗๐] หมู่ญาติของข้าพระองค์งอกงามอยู่ด้วยความสุข เกิดอยู่ใกล้ ๆ ต้นสาละข้างข้าพระองค์ ข้าพระองค์เมื่อถูกโค่นก็จะเบียดเบียน หมู่ญาติเหล่านั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ ข้าพระองค์ชื่อว่าเข้าไปสั่งสม สิ่งที่มิใช่ความสุขให้แก่ท่านเหล่าอื่นเหตุนั้นข้าพระองค์ จึงปรารถนาให้ตัดเป็นท่อน ๆ

(พระราชาได้ทรงสดับเหตุผลดังนั้นแล้ว จึงตรัสว่า)

{๑๖๒๔} [๑๖๗๑] ดูก่อนไม้สาละผู้เป็นเจ้าไพร ท่านคิดเรื่องที่น่าคิด ท่านเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์แก่หมู่ญาติ สหายเอ๋ย ข้าพเจ้าให้อภัย แก่ท่าน

๓. สมุททวาณิชชาดก (๔๖๖)

ว่าด้วยการแก้ปัญหาที่ต่างกันระหว่างคนพาลกับบัณฑิต

(พระบรมศาสดาทรงเล่าอดีตนิทานแล้วตรัสถึงคำเปล่งอุทานของบุรุษ คนหนึ่งซึ่งเรืออับปางกลางทะเลอาศัยอยู่ ณ เกาะแห่งหนึ่งซึ่งสมบูรณ์ด้วย ธัญญาหารและผลาหารตามธรรมชาติว่า)

{๑๖๒๕} [๑๖๗๒] คนทั้งหลายพากันไถพากันหว่าน เป็นมนุษย์ที่ต้องเลี้ยงชีพด้วย ผลแห่งการงาน ก็ยังไม่ถึงส่วนหนึ่งแห่งเกาะนี้ เกาะของเรานี้แหละดีกว่าชมพูทวีป

(ต่อมา พวกช่างไม้ผู้เป็นหนี้สินได้อพยพหนีจากหมู่บ้านช่างไม้โดยตัด ไม้ผูกเป็นเรือแพเดินทางไปกลางทะเลจนถึงเกาะนั้น สำรวจตรวจดูพบบุรุษ นั้นแล้วไถ่ถามได้ความแล้วจับจองอาศัยอยู่โดยตั้งระเบียบเกี่ยวกับการ ถ่ายอุจจาระปัสสาวะมิให้เรี่ยราดบนเกาะ เพราะเกรงว่าเทวดาหรืออมนุษย์ ผู้รักษาเกาะจะพิโรธเอา ต่อมาได้พากันกลั่นสุราดื่มจนเมาแล้วถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะเรี่ยราดทำให้เกาะนั้นสกปรก เหล่าเทวดาพากันพิโรธ ปรึกษากัน เพื่อหาทางกำจัดพวกช่างไม้ให้พ้นไปจากเกาะ โดยกำหนดวันให้น้ำพัดท่วม เกาะคร่าชีวีตให้ตายทั้งหมดธรรมิกเทพบุตรผู้หนึ่งมีเมตตาจิตคิดหาทาง ช่วยพวกช่างไม้ จึงเข้าไปหาแล้วบอกถึงภัยที่จะเกิดขึ้นว่า)