๑๐. ภัณฑุติณฑุกชาดก เล่ม ๒๗

(พระดาบสโพธิสัตว์ตรัสสอนพระเจ้าโสตถิเสนราชโอรสว่า)

{๒๔๑๗} [๒๙๓๔] ภรรยาผู้เกื้อกูลต่อสามีเป็นหญิงหาได้แสนยากสามีผู้เกื้อกูล ต่อภรรยาก็หาได้แสนยากดูก่อนเจ้าจอมชน มเหสีของเจ้า เป็นผู้เกื้อกูลเจ้าด้วย มีศีลด้วย เพราะฉะนั้น เจ้าจงประพฤติ ธรรมต่อนางสัมพุลา(พระเจ้าโสตถิเสนตรัสมอบพระอิสริยยศแก่พระนางสัมพุลาว่า)

{๒๔๑๘} [๒๙๓๕] ดูก่อนแม่สัมพุลาผู้เจริญถ้าเจ้าได้โภคสมบัติอันไพบูลย์แล้ว ละความหึงหวงได้จนถึงวันตายไซร้ พี่และนางราชกัญญา ทั้งหมดนี้จะทำตามคำของเจ้า

๑๐. ภัณฑุติณฑุกชาดก (๕๒๐)

ว่าด้วยพระราชาทรงออกสดับข่าวชาวเมือง

(รุกขเทวดาโพธิสัตว์แสดงธรรมถวายพระราชาว่า)

{๒๔๑๙} [๒๙๓๖] ความไม่ประมาทเป็นทางให้ถึงอมตะ ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย ผู้ไม่ประมาทชื่อว่าย่อมไม่ตาย ผู้ที่ประมาท แล้วย่อมเป็นเหมือนคนตายแล้ว[๒๙๓๗] เพราะมัวเมาจึงเกิดความประมาท เพราะความประมาทจึงเกิด ความเสื่อม เพราะความเสื่อมจึงเกิดโทษ ดูก่อนท่านผู้มีภาระ ปกครองของรัฐ ขอท่านอย่าได้ประมาทเลย[๒๙๓๘] แท้จริงกษัตริย์เป็นอันมากผู้มีความประมาทต้องเสื่อมจาก ประโยชน์และรัฐ ชาวบ้านผู้มีความประมาทก็เสื่อมจากบ้าน บรรพชิตผู้มีความประมาทก็เสื่อมจากวิสัยของนักบวช

[๒๙๓๙] ดูก่อนพระองค์ผู้เป็นมิ่งขวัญของรัฐ โภคสมบัติทุกอย่าง ในแว่นแคว้นของกษัตริย์ผู้ประมาทแล้วย่อมพินาศหมด ข้อนั้น กล่าวว่าเป็นความทุกข์ของพระราชา[๒๙๔๐] ดูก่อนพระมหาราช ความประมาทนี้หาเป็นโบราณราชธรรมไม่ พระองค์ทรงประมาทเกินขอบเขตพวกโจรจึงปล้นทําลาย ชนบทที่บริบูรณ์มั่งคั่งได้[๒๙๔๑] พระโอรสของท้าวเธอก็จักไม่มี เงินทองทรัพย์สินก็จักไม่มี เหมือนกัน เมื่อรัฐถูกปล้น ท้าวเธอก็จะเสื่อมจากโภคสมบัติทุกอย่าง

[๒๙๔๒] ขัตติยราชผู้เสื่อมจากสรรพโภคสมบัติแล้ว พวกญาติมิตรก็ดี สหายก็ดี ก็จะไม่สำคัญขัตติยราชผู้นั้นว่าควรนับถือ

[๒๙๔๓] พลช้าง พลม้า พลรถ และพลราบ ผู้พึ่งโพธิสมภารเป็นอยู่ ก็จะไม่สำคัญขัตติยราชผู้นั้นว่าควรนับถือ

[๒๙๔๔] สิริย่อมละบุคคลผู้ไม่จัดแจงการงาน โง่เขลา มีความคิดอ่าน เลวทราม ไร้ปัญญา เหมือนงูลอกคราบเก่าออกฉะนั้น

[๒๙๔๕] บุคคลผู้จัดแจงการงานด้วยดี ขยันตามกาล ไม่เกียจคร้าน โภคสมบัติทั้งปวงย่อมเจริญยิ่งขึ้นเหมือนฝูงโคที่มีจ่าฝูงที่ฉลาดฉะนั้น

[๒๙๔๖] ดูก่อนพระมหาราช พระองค์จงเสด็จเที่ยวตรับฟังเหตุการณ์ไป ในแว่นแคว้นและในชนบท ครั้นได้ทอดพระเนตรเห็นและได้ ทรงตรับฟังแล้ว แต่นั้นจึงค่อยทรงปฏิบัติราชกิจนั้น ๆ เถิด

(ชายแก่คนหนึ่งถูกหนามตำ นั่งบ่งหนามอยู่พลางด่าพระราชาไปว่า)

{๒๔๒๐} [๒๙๔๗] ขอให้พระเจ้าปัญจาลราชจงถูกลูกศรเสียบในสงคราม ได้รับ ความเจ็บปวด เหมือนเราถูกหนามตำแล้วเจ็บปวดอยู่ในวันนี้(ราชปุโรหิตได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)

{๒๔๒๑} [๒๙๔๘] ท่านเป็นคนแก่ มีตาฝ้าฟาง มองเห็นอะไรไม่ถนัด หนามจึงแทงท่าน ในเรื่องนี้พระเจ้าพรหมทัตมีความผิดอะไรด้วย(ชายแก่กล่าวโต้แย้งว่า)

{๒๔๒๒} [๒๙๔๙] ดูก่อนพราหมณ์ เราถูกหนามตำในหนทางนี้เป็นความผิดมหันต์ ของพระเจ้าพรหมหัต เพราะพระเจ้าพรหมหัตมิได้ทรงพิทักษ์รักษา ชาวชนบทจึงถูกกดขี่เอาพลีกรรมโดยไม่ชอบธรรม[๒๙๕๐] กลางคืนโจรก็ปล้น กลางวันราชการก็กดขี่เอาพลีกรรมโดยไม่ ชอบธรรม ในแคว้นของพระราชาโกง มีคนอาธรรม์มากมาย[๒๙๕๑] พ่อคุณเอ๋ยเมื่อภัยเช่นนี้เกิดขึ้นผู้คนทั้งหลายก็อึดอัดใจ เพราะความกลัว จึงหาไม้มีหนามในป่ามาทำที่ซุกซ่อนกัน(หญิงชราคนหนึ่งขึ้นพุ่มไม้เก็บผัก พลัดตกลงมา จึงด่าพระราชาว่า)

{๒๔๒๓} [๒๙๕๒] ในแคว้นของพระเจ้าพรหมทัตหญิงสาวหาผัวไม่ได้ไปจนแก่ เมื่อไรพระเจ้าพรหมทัตจักสวรรคตเสียทีหนอ(ราชปุโรหิตได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)

{๒๔๒๔} [๒๙๕๓] แน่ะยายคนชั่วผู้ไม่ฉลาดในเหตุผล แกพูดไม่ดีเลย พระราชา ทรงหาผัวให้นางกุมาริกามีที่ไหนกัน

(หญิงชราได้โต้แย้งว่า)

{๒๔๒๕} [๒๙๕๔] ดูก่อนท่านผู้เจริญ เราไม่ได้พูดไม่ดี เราฉลาดในเหตุผล เพราะพระเจ้าพรหมทัตมิได้ทรงพิทักษ์รักษา ชาวชนบทจึงถูกกดขี่เอา พลีกรรมโดยไม่ชอบธรรม[๒๙๕๕] กลางคืนโจรก็ปล้นกลางวันราชการก็กดขี่เอาพลีกรรมโดยไม่ ชอบธรรม ในแคว้นของพระราชาโกง มีคนอาธรรม์มากมาย เมื่อการครองชีพลำบาก การเลี้ยงดูลูกเมียก็ลำบาก หญิงสาว จักมีผัวได้ที่ไหน(โคของชาวนาคนหนึ่งถูกผาลบาดล้มลง ชาวนาจึงด่าพระราชาว่า)

{๒๔๒๖} [๒๙๕๖] ขอให้พระเจ้าปัญจาลราชจงถูกหอกแทงนอนกลิ้งอยู่ในสงคราม เหมือนโคสาลิยะถูกผาลบาดนอนอยู่ดังคนกำพร้าฉะนั้น(ราชปุโรหิตได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)

{๒๔๒๗} [๒๙๕๗] เจ้าคนชั่ว เจ้าโกรธพระเจ้าพรหมทัตโดยไม่เป็นธรรม เจ้าทำร้ายโคของตนเอง ไฉนจึงมาสาปแช่งพระราชาเล่า(ชาวนาได้โต้แย้งว่า)

{๒๔๒๘} [๒๙๕๘] ดูก่อนพราหมณ์เราโกรธพระเจ้าพรหมทัตโดยชอบธรรม เพราะพระเจ้าพรหมทัตมิได้ทรงพิทักษ์รักษา ชาวชนบทจึงถูก กดขี่เอาพลีกรรมโดยไม่ชอบธรรม[๒๙๕๙] กลางคืนโจรก็ปล้นกลางวันราชการก็กดขี่เอาพลีกรรมโดยไม่ ชอบธรรม ในแคว้นของพระราชาโกง มีคนอาธรรม์มากมาย[๒๙๖๐] แม่ครัวคงหุงต้มใหม่อีกเป็นแน่ จึงนำข้าวมาส่งในเวลาสาย เรา มัวดูแม่ครัวมาส่งข้าวอยู่ โคสาลิยะจึงถูกผาลบาดเอา

(คนรีดนมโคถูกแม่โคถีบจนล้มกลิ้ง จึงด่าพระราชาว่า)

{๒๔๒๙} [๒๙๖๑] ขอให้พระเจ้าปัญจาลราชจงถูกฟันด้วยดาบในสงครามเดือดร้อน อยู่ เหมือนเราถูกแม่โคถีบจนนมสดของเราหกไปเดือดร้อนอยู่ ในวันนี้(ราชปุโรหิตได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)

{๒๔๓๐} [๒๙๖๒] การที่แม่โคถีบเจ้าให้บาดเจ็บจนนํ้านมหกไปนั้น เป็นความผิด อะไรของพระเจ้าพรหมทัตเล่า ท่านจึงตำหนิอยู่

(คนรีดนมกล่าวว่า)

{๒๔๓๑} [๒๙๖๓] ดูก่อนท่านผู้เจริญพระเจ้าปัญจาลราชควรได้รับการตำหนิ เพราะพระเจ้าพรหมทัตไม่ได้ทรงพิทักษ์รักษา ชาวชนบทจึงถูก กดขี่เอาพลีกรรมโดยไม่ชอบธรรม[๒๙๖๔] กลางคืนโจรก็ปล้น กลางวันราชการก็กดขี่เอาพลีกรรมโดยไม่ ชอบธรรม ในแคว้นของพระราชาโกง มีคนอาธรรม์มากมาย(พวกเด็กชาวบ้านเห็นแม่โคที่มีลูกถูกฆ่าไม่ยอมกินน้ำกินหญ้า ร้องหา แต่ลูกอยู่ จึงก่นด่าพระราชาว่า)

[๒๙๖๕] แม่โคดุร้ายปราดเปรียว เมื่อก่อนเราไม่ได้รีดนมมัน มาวันนี้ เราถูกพวกราชการผู้ต้องการน้ำนมทำร้ายเอา จึงต้องรีดนมมัน อยู่เดี๋ยวนี้{๒๔๓๒} [๒๙๖๖] ขอให้พระเจ้าปัญจาลราชจงพลัดพรากจากพระโอรส วิ่งคร่ำ ครวญอยู่ เหมือนแม่โคกำพร้าพลัดพรากจากลูกวิ่งคร่ำครวญอยู่ ฉะนั้น

(ราชปุโรหิตได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)

{๒๔๓๓} [๒๙๖๗] การที่แม่โคของคนเลี้ยงโคเที่ยววิ่งไปมาหรือร้องครวญคราง อยู่นี้ เป็นความผิดอะไรของพระเจ้าพรหมทัตเล่า

(พวกเด็กชาวบ้านพากันกล่าวว่า)

{๒๔๓๔} [๒๙๖๘] ดูก่อนมหาพราหมณ์ความผิดของพระเจ้าพรหมทัตมีแน่ เพราะพระเจ้าพรหมทัตมิได้พิทักษ์รักษา ชาวชนบทจึงถูกกดขี่ เอาพลีกรรมโดยไม่ชอบธรรม

[๒๙๖๙] กลางคืนโจรก็ปล้น กลางวันราชการก็กดขี่เอาพลีกรรมโดยไม่ ชอบธรรม ในแคว้นของพระราชาโกง มีคนอาธรรม์มากมาย ลูกโคของพวกเรายังดื่มนมอยู่ก็ต้องถูกฆ่าตายเพราะมีคนต้องการ (หนังทำ) ฝักดาบนั่นอย่างไรล่ะ(รุกขเทวดาโพธิสัตว์บันดาลให้กบแช่งด่าพระราชาว่า)

{๒๔๓๕} [๒๙๗๐] ขอให้พระเจ้าปัญจาลราชพร้อมพระโอรส จงถูกประหารใน สนามรบถูกฝูงการุมจิกกินเหมือนเราผู้เกิดในป่าถูกฝูงกา ที่อยู่ในหมู่บ้านจิกกินในวันนี้

(ราชปุโรหิตได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวกะกบว่า)

{๒๔๓๖} [๒๙๗๑] กบเอ๋ยพระราชาทั้งหลายในมนุษยโลกจะทรงจัดการพิทักษ์ สัตว์ทั่วไปคงไม่ได้พระราชาจะชื่อว่าเป็นผู้ไม่ทรงประพฤติ ธรรมด้วยเหตุที่พวกกากินสัตว์เป็น ๆ เช่นพวกเจ้าก็หาไม่เลย

(กบได้ฟ้งดังนั้น จึงกล่าวว่า)

{๒๔๓๗} [๒๙๗๒] ท่านเป็นพรหมจารีชาติอธรรมหนอ จึงกล่าวสรรเสริญกษัตริย์อยู่ได้ เมื่อประชากรเป็นอันมากถูกปล้นอยู่ ท่านยังบูชาพระราชาผู้เป็นที่น่าตำหนิอย่างยิ่งอยู่ได้[๒๙๗๓] ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าแว่นแคว้นนี้พึงมีพระราชาดี ก็จะมั่งคั่ง เบิกบานผ่องใส ฝูงกาก็จะได้ก้อนข้าวที่ดี ๆ เป็นพลี ไม่ต้อง กินสัตว์เช่นพวกเรา

จบ ติงสตินิบาต

รวมชาดกที่มีในติงสตินิบาตนี้ คือ

๑. กิงฉันทชาดก ๒. กุมภชาดก

๓. ชัยทิศชาดก ๔. ฉัททันตชาดก

๕. สัมภวชาดก ๖. มหากปิชาดก

๗. ทกรักขสชาดก ๘. ปัณฑรกชาดก

๙. สัมพุลาชาดก ๑๐. ภัณฑติณฑุกชาดก

๑๗. จัตตาฬีสนิบาต

๑. เตสกุณชาดก (๕๒๑)

ว่าด้วยนกตอบปัญหาธรรมของพระราชา

(พระราชาตรัสถามราชธรรมกะนกเวสสันดรท่ามกลางมหาชนว่า)

{๒๔๓๘} [๒๙๗๔] เราขอถามเจ้าเวสสันดร ลูกนกเอ๋ย ขอให้เจ้าจงมีความเจริญ เถิดกิจอะไรเล่าที่บุคคลผู้ประสงค์เสวยราชสมบัติทําแล้วจัด ว่าเป็นกิจที่ประเสริฐ

(นกเวสสันดรทูลเตือนพระราชาผู้ประมาทก่อนแล้วแสดงธรรมว่า)

{๒๔๓๙} [๒๙๗๕] นานหนอ พระเจ้ากังสราชพระบิดาเราผู้ทรงปกครอง พระนครพาราณสี ผู้ประมาทแล้ว จึงจะได้ตรัสถามเราผู้เป็น บุตรซึ่งหาความประมาทมิได้

{๒๔๔๐} [๒๙๗๖] ข้าแต่พระบรมกษัตริย์ธรรมดาพระราชาควรทรงหักห้าม มุสาวาท ความโกรธ และความร่าเริงให้ได้ก่อนทีเดียว แต่ นั้นพึงรับสั่งให้ทํากิจทั้งหลาย คำที่ข้าพระพุทธเจ้ากล่าวมานั้น นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่าเป็นวัตรปฏิบัติของพระราชา[๒๙๗๗] ข้าแต่พระบิดากรรมใดที่พระองค์กระทําแล้ว่ในกาลก่อน พระองค์จึงทรงเดือดร้อนอย่างไม่ต้องสงสัยและกรรมใดที่ พระองค์ทรงชอบบ้างเกลียดชังบ้างทรงกระทําลงไปขอ พระองค์อย่าทรงกระทํากรรมนั้นต่อไปอีก[๒๙๗๘] ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญแห่งราษฎรเมื่อกษัตริย์ ประมาทแล้ว โภคสมบัติทุกอย่างในแว่นแคว้นย่อมพินาศไป ข้อนั้นนักปราชญ์กล่าวว่าเป็นความทุกข์ของพระราชา